پاسپورت ترکیه: شرایط اخذ، راه‌های شهروندی و مدارک

پاسپورت ترکیه، یعنی پاسپورت عادی (umuma mahsus pasaport)، فقط به شهروند ترکیه داده می‌شود؛ وزارت کشور یا استانداری‌ها در داخل و کنسولگری‌ها در خارج آن را صادر می‌کنند (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.15). بنابراین گرفتن پاسپورت ترکیه برای یک خارجی همان کسب شهروندی ترکیه است و دو مرحله دارد: نخست تصمیم شهروندی، سپس درخواست پاسپورت. سه راه اصلی شهروندی برای خارجی‌ها عبارت است از سرمایه‌گذاری (مانند ملک دست‌کم 400.000 دلاری یا سپرده بانکی دست‌کم 500.000 دلاری، هر دو با نگهداری سه‌ساله)، پنج سال اقامت بدون وقفه، و دست‌کم سه سال ازدواج ادامه‌دار با شهروند ترکیه (Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m.20/2; 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.11, m.16).

این راهنما برای شهروند ایرانی، افغان یا دیگر خارجی‌ای است که می‌خواهد بداند از کدام راه و با چه مدارکی به پاسپورت ترکیه می‌رسد، و برای سرمایه‌گذاری که پیش از خرید ملک یا سپرده‌گذاری می‌خواهد شرط‌ها را دقیق بداند. ترتیب بخش‌ها همان ترتیب تصمیم است: پاسپورت به چه کسی داده می‌شود، کدام راه شهروندی به شما می‌خورد، خانواده چه وضعی دارد، چه مدارکی لازم است و پس از شهروندی پاسپورت چگونه صادر می‌شود.

متن رسمی قوانین ترکیه به زبان ترکی است و اداره‌ها و دادگاه‌ها با نام ترکی قانون کار می‌کنند؛ برای همین نام قوانین را به ترکی آورده‌ایم. قانون اصلی شهروندی 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu و قانون اصلی پاسپورت 5682 sayılı Pasaport Kanunu است. همه ترجمه‌های فارسی در این مقاله غیررسمی‌اند.

1. پاسپورت ترکیه: نکات کلیدی

• پاسپورت عادی ترکیه فقط به شهروند ترکیه داده می‌شود و خارجی پیش از آن باید شهروند شود (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.15).
• پاسپورت ترکیه از راه خرید ملک به ملکی دست‌کم 400.000 دلاری و قید سه سال عدم فروش در دفتر ثبت وابسته است (Yönetmelik m.20/2-b).
• پنج گزینه دیگر سرمایه‌گذاری 500.000 دلاری یا ایجاد اشتغال برای دست‌کم 50 نفر است و هر گزینه را نهاد جداگانه‌ای احراز می‌کند (Yönetmelik m.20/2).
• در راه عمومی، پنج سال اقامت بدون وقفه لازم است و مجموع غیبت از ترکیه در این مدت نباید از شش ماه بیشتر شود (5901 sayılı Kanun m.11/1-b; Yönetmelik m.71/1-b, c).
• ازدواج خودبه‌خود شهروندی نمی‌آورد؛ دست‌کم سه سال ازدواج ادامه‌دار و زندگی در وحدت خانوادگی لازم است (5901 sayılı Kanun m.16/1).
• داشتن شرایط حق مطلقی برای شهروندی ایجاد نمی‌کند و تصمیم در راه سرمایه‌گذاری با رئیس‌جمهور است (5901 sayılı Kanun m.10/1, m.12/1).
• مردی که در سال شهروندی 22 ساله یا بزرگ‌تر است سربازی‌رفته شمرده می‌شود؛ برای جوان‌ترها سربازی به درخواست دو سال به تعویق می‌افتد (7179 sayılı Askeralma Kanunu m.43/1).

2. پاسپورت ترکیه به چه کسی داده می‌شود؟

پاسپورت ترکیه از نوع عادی، که مردم برای سفر شخصی می‌گیرند، به شهروندان ترکیه داده می‌شود: «umuma mahsus» پاسپورت شهروندان ترکیه را در داخل کشور وزارت کشور یا استانداری‌ها به اذن وزیر کشور، و در خارج کنسولگری‌های ترکیه صادر می‌کنند (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.15). محل درخواست و مدارک لازم برای این پاسپورت را وزارت کشور تعیین می‌کند (m.17/A).

پیامد عملی این قاعده ساده است: هیچ پرداختی به‌تنهایی پاسپورت ترکیه نمی‌خرد. سرمایه‌گذاری، اقامت یا ازدواج فقط شما را به جایی می‌رساند که بتوانید برای شهروندی درخواست دهید و تصمیم شهروندی، پس از صدور، از تاریخ خود اثر دارد (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.20/1). از آن روز به بعد شما شهروند ترکیه‌اید و برای پاسپورت مانند هر شهروند دیگری اقدام می‌کنید.

2.1. پاسپورت ترکیه و انواع آن: پاسپورت سبز چیست؟

پاسپورت ترکیه پنج نوع دارد: پاسپورت دیپلماتیک، پاسپورت ویژه (hususi damgalı)، پاسپورت خدمت (hizmet damgalı)، پاسپورت عادی (umuma mahsus) که فردی یا گروهی است، و پاسپورت مخصوص خارجی‌ها (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.12/A). آنچه در فارسی «پاسپورت سبز ترکیه» خوانده می‌شود همان پاسپورت ویژه است.

پاسپورت سبز ترکیه بر پایه سمت و شغل داده می‌شود، نه بر پایه شیوه کسب شهروندی. قانون از جمله کارکنان دولت در درجه‌های معین، شهرداران استان و شهرستان و وکلایی را که دست‌کم پانزده سال سابقه دارند در شمار دارندگان آن آورده است و همسر آنان نیز همین نوع پاسپورت را می‌گیرد (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.14/A). شهروندی از راه سرمایه‌گذاری در این فهرست نیامده است؛ شهروند تازه پاسپورت عادی می‌گیرد. شرایط ویزای هر کشور هم برای هر نوع پاسپورت جداگانه است و وزارت خارجه ترکیه فهرست رسمی آن را در صفحه مقررات ویزای اتباع ترکیه به تفکیک نوع پاسپورت منتشر می‌کند.

3. راه‌های گرفتن پاسپورت ترکیه برای خارجی‌ها

پاسپورت ترکیه برای خارجی از یکی از راه‌های کسب بعدی شهروندی می‌گذرد و هر راه شرط، مرجع تصمیم و مدت متفاوتی دارد. جدول زیر سه راه رایج را کنار هم می‌گذارد؛ جزئیات هر راه در بخش‌های بعد آمده است.

راه	شرط اصلی	مرجع تصمیم	اقامت پیشین لازم است؟
سرمایه‌گذاری (استثنایی)	یکی از شش گزینه ماده 20/2 آیین‌نامه، با نگهداری سه‌ساله	رئیس‌جمهور (5901 m.12/1)	خیر؛ دارنده اقامت سرمایه‌گذار (6458 m.31/1-j)
راه عمومی	پنج سال اقامت بدون وقفه و دیگر شرایط ماده 11	مرجع صالح؛ درخواست به استانداری محل سکونت (Yönetmelik m.16/1)	بله، پنج سال
ازدواج	دست‌کم سه سال ازدواج ادامه‌دار با شهروند ترکیه	مرجع صالح (5901 m.16)	قانون شرط مدت اقامت نگذاشته است

ماده 12 راه‌های استثنایی دیگری هم دارد: کسی که تأسیسات صنعتی به ترکیه می‌آورد یا در زمینه‌های علمی، فناوری، اقتصادی، اجتماعی، ورزشی، فرهنگی یا هنری خدمت فوق‌العاده‌ای کرده یا انتظار می‌رود بکند و وزارتخانه‌های مربوط درباره‌اش پیشنهاد مستدل داده‌اند؛ کسی که شهروندی‌اش ضروری دیده شود؛ و کسی که مهاجر پذیرفته شده است (5901 sayılı Kanun m.12/1-a, c, d). بند (a) به پیشنهاد مستدل وزارتخانه‌ها و بند (c) به ارزیابی ضرورت از سوی اداره بسته است.

4. پاسپورت ترکیه از راه سرمایه‌گذاری: شش گزینه آیین‌نامه

پاسپورت ترکیه از راه سرمایه‌گذاری بر بند (b) ماده 12 قانون شهروندی استوار است: دارندگان اقامت سرمایه‌گذار و همسر و فرزندانشان می‌توانند با تصمیم رئیس‌جمهور شهروند شوند، به شرط آنکه از نظر امنیت ملی و نظم عمومی مانعی نداشته باشند (5901 sayılı Kanun m.12/1-b). آیین‌نامه اجرایی گزینه‌های سرمایه‌گذاری را برمی‌شمارد و خارجی‌ای که «هر یک» از آن‌ها را برآورده کند می‌تواند با تصمیم رئیس‌جمهور شهروند شود (Yönetmelik m.20/2):

1. سرمایه‌گذاری ثابت: دست‌کم 500.000 دلار آمریکا یا معادل ارزی آن، که وزارت صنعت و فناوری احراز می‌کند (m.20/2-a).
2. خرید ملک: دست‌کم 400.000 دلار آمریکا با قید سه سال عدم فروش، که وزارت محیط زیست، شهرسازی و تغییرات اقلیمی احراز می‌کند (m.20/2-b).
3. ایجاد اشتغال: دست‌کم برای 50 نفر، که وزارت کار و تأمین اجتماعی احراز می‌کند (m.20/2-c).
4. سپرده بانکی: دست‌کم 500.000 دلار آمریکا نزد بانک‌های فعال در ترکیه با شرط نگهداری سه‌ساله، که سازمان تنظیم و نظارت بانکی (BDDK) احراز می‌کند (m.20/2-ç).
5. اوراق بدهی دولتی: دست‌کم 500.000 دلار آمریکا با شرط نگهداری سه‌ساله، که وزارت خزانه و دارایی احراز می‌کند (m.20/2-d).
6. صندوق‌های سرمایه‌گذاری: دست‌کم 500.000 دلار آمریکا در واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری املاک یا صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر با نگهداری دست‌کم سه‌ساله، که هیئت بازار سرمایه احراز می‌کند (m.20/2-e).

یک گزینه هفتم هم در همین بند آمده است: واریز دست‌کم 500.000 دلار آمریکا به نظام بازنشستگی انفرادی، در صندوق‌هایی که نهاد ناظر بیمه و بازنشستگی خصوصی تعیین می‌کند و با شرط سه سال ماندن در سیستم (m.20/2-f). شیوه احراز هر گزینه را خود نهاد احرازکننده تعیین می‌کند (m.20/9) و ارزش دلاری در تاریخ احراز با نرخ فروش اسکناس و/یا نرخ ارز متقاطع بانک مرکزی ترکیه سنجیده می‌شود (m.20/6).

4.1. پاسپورت ترکیه با خرید ملک: 400.000 دلار و قید سه‌ساله

پاسپورت ترکیه با خرید ملک دو شرط هم‌زمان دارد: ملکی به ارزش دست‌کم 400.000 دلار آمریکا یا معادل ارزی آن، و قید «سه سال عدم فروش» در دفتر ثبت (Yönetmelik m.20/2-b). از 12/12/2023 نوع ملک هم محدود شده است: فقط ملک دارای مالکیت آپارتمانی (kat mülkiyeti) یا حق ساخت آپارتمانی (kat irtifakı)، یا زمینی که بر آن بنا وجود دارد، پذیرفته می‌شود؛ زمین خالی پذیرفته نمی‌شود (Yönetmelik m.20/2-b، پانویس 4، تصمیم رئیس‌جمهور شماره 7938).

راه دومِ همین بند، خرید پیش از تکمیل با قرارداد وعده فروش است. ملکی که مالکیت یا حق ساخت آپارتمانی دارد، اگر دست‌کم 400.000 دلار آمریکا یا معادل ارزی آن نقداً پرداخت شده و فروش آن با قرارداد رسمی در دفتر اسناد رسمی وعده داده شده باشد و تعهد سه سال انتقال‌ندادن در دفتر ثبت قید شود، نیز پذیرفته می‌شود (Yönetmelik m.20/2-b). این گزینه زمین دارای بنا را نام نمی‌برد. قواعد خود خرید، یعنی فهرست کشورها، سقف مساحت، مراحل اداره ثبت و هزینه‌ها، در خرید ملک در ترکیه آمده است.

پول ملک باید پیش از معامله به لیر تبدیل شود. مبلغ ارزی در گزینه‌های ملک، سپرده، اوراق، صندوق و بازنشستگی پیش از انجام معامله به یکی از بانک‌های فعال در ترکیه و از سوی آن بانک به بانک مرکزی فروخته می‌شود (Yönetmelik m.20/10). رقم 400.000 دلار از سال 2022 برقرار است؛ پیش‌تر 250.000 دلار بود و تصمیم رئیس‌جمهور شماره 5554 آن را تغییر داد (Yönetmelik m.20/2-b، پانویس 3). برنامه‌ریزی بر پایه رقم‌های قدیمی که هنوز در اینترنت دیده می‌شود، خطر افتادن زیر آستانه را دارد.

4.2. پاسپورت ترکیه با سپرده بانکی 500.000 دلاری

پاسپورت ترکیه با سپرده بانکی به سپرده‌ای دست‌کم 500.000 دلار آمریکا یا معادل ارزی آن نزد بانکی فعال در ترکیه وابسته است که سه سال نگه داشته شود و BDDK آن را احراز کند (Yönetmelik m.20/2-ç). نکته‌ای که کمتر گفته می‌شود: این سپرده به دلار نمی‌ماند. ارز پیش از معامله به بانک و از بانک به بانک مرکزی فروخته می‌شود و لیری که به دست می‌آید سه سال در سپرده لیری نگه داشته می‌شود (m.20/10). همین قاعده برای اوراق دولتی (لیری) و بازنشستگی انفرادی نیز آمده است.

4.3. پاسپورت ترکیه با ایجاد اشتغال و ثبت شرکت

پاسپورت ترکیه از راه اشتغال‌زایی به ایجاد شغل برای دست‌کم 50 نفر نیاز دارد که وزارت کار و تأمین اجتماعی احراز می‌کند (Yönetmelik m.20/2-c). آیین‌نامه رقم کمتری برای این گزینه ندارد و ثبت شرکت به‌تنهایی، بدون یکی از گزینه‌های ماده 20/2، راه سرمایه‌گذاری را باز نمی‌کند. ثبت شرکت و مجوز کار می‌تواند پشتوانه اقامت باشد و از آن راه به راه عمومی پنج‌ساله برسد؛ این دو موضوع در ثبت شرکت در ترکیه برای خارجی‌ها و اجازه کار در ترکیه آمده‌اند.

4.4. پاسپورت ترکیه و جابه‌جایی میان گزینه‌ها

پاسپورت ترکیه از راه سرمایه‌گذاری به سه سال نگهداری بسته است، اما آیین‌نامه برای کامل کردن این مدت، جابه‌جایی میان انواع سرمایه‌گذاری را ممکن دانسته است (Yönetmelik m.20/8). برای پیگیری این درخواست‌ها نیز در وزارت کشور کمیسیونی از نمایندگان وزارتخانه‌های مربوط می‌تواند تشکیل شود (m.20/7).

4.5. پاسپورت ترکیه و اقامت سرمایه‌گذار

پاسپورت ترکیه از راه سرمایه‌گذاری از اقامت سرمایه‌گذار می‌گذرد. قانون اجازه اقامت کوتاه‌مدت را به خارجی‌ای می‌دهد که در ترکیه کار نمی‌کند اما در دامنه و مبلغی که رئیس‌جمهور تعیین می‌کند سرمایه‌گذاری خواهد کرد، و به همسر خارجی و فرزندان نابالغ یا وابسته او (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.31/1-j). سقف دوساله‌ای که برای دیگر اقامت‌های کوتاه‌مدت هست، این اقامت را در بر نمی‌گیرد (m.31/2). همین گروه، یعنی دارندگان این اقامت و همسر و فرزندانشان، در بند (b) ماده 12 قانون شهروندی نام برده شده‌اند. انواع دیگر اقامت در اقامت ترکیه آمده است.

4.6. پاسپورت ترکیه و کارت فیروزه‌ای (Turkuaz Kart)

پاسپورت ترکیه از راه استثنایی فقط به اقامت سرمایه‌گذار بسته نیست؛ بند (b) ماده 12 دارندگان کارت فیروزه‌ای (Turkuaz Kart) و همسر خارجی و فرزندان نابالغ یا وابسته آنان را نیز نام برده است (5901 sayılı Kanun m.12/1-b). کارت فیروزه‌ای به خارجی‌ای داده می‌شود که درخواستش بر پایه سطح تحصیل، سابقه حرفه‌ای، سهم در علم و فناوری، و اثر فعالیت یا سرمایه‌گذاری او در ترکیه بر اقتصاد و اشتغال پذیرفته شود (6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.11/1).

سه سال نخست کارت فیروزه‌ای دوره گذار است؛ اگر کارت در این دوره لغو نشود، به درخواست دارنده قید گذار برداشته و کارت بی‌مدت داده می‌شود و این درخواست باید از صد و هشتاد روز مانده به پایان دوره گذار و پیش از پایان آن داده شود (6735 sayılı Kanun m.11/2). به همسر و فرزندان تحت تکفل دارنده کارت سندی داده می‌شود که جای اجازه اقامت را می‌گیرد (m.11/3). کارت فیروزه‌ای به کسانی که تحت حمایت موقت‌اند داده نمی‌شود (m.11/6).

5. پاسپورت ترکیه برای همسر و فرزندان

پاسپورت ترکیه برای همسر و فرزندان سرمایه‌گذار ممکن است، اما خودبه‌خود نیست. ماده 12 همسر خارجی و فرزندان نابالغ یا وابسته سرمایه‌گذار و همسرش را در کنار خود او در شمار کسانی آورده که از راه استثنایی شهروند می‌شوند (5901 sayılı Kanun m.12/1-b). در عین حال، کسب شهروندی با تصمیم مرجع صالح در تابعیت همسر اثری ندارد (m.20/2)؛ یعنی همسر باید خودش در پرونده باشد.

درباره فرزندان، قاعده به ولایت و رضایت بسته است. فرزندانی که ولایتشان با پدر یا مادر است، با رضایت والد دیگر شهروند می‌شوند؛ اگر رضایت داده نشود، بر پایه حکم قاضی کشوری عمل می‌شود که محل سکونت معمول پدر یا مادر در آن است، و فرزندان والدینی که با هم شهروند می‌شوند نیز شهروند می‌شوند (5901 sayılı Kanun m.20/2). اصل بر این است که فرزندان همراه پدر یا مادر رسیدگی شوند (Yönetmelik m.37/8). فرزندی که در تاریخ شهروندی والد همراه او رسیدگی نشده، پس از بلوغ اگر درخواست دهد تابع شرایط ماده 11 است (5901 sayılı Kanun m.20/3). برای همین فهرست اعضای خانواده باید از روز نخست در پرونده بیاید، نه در پایان کار.

6. پاسپورت ترکیه و خدمت سربازی

پاسپورت ترکیه برای مرد خارجی تکلیف سربازی هم می‌آورد، اما قانون دو استثنای مهم دارد. کسی که بعداً شهروند ترکیه می‌شود، سربازی را بر پایه سن و وضعیت تحصیلی خود در تاریخ کسب شهروندی، مانند مشمولانی انجام می‌دهد که در همان سال به سن سربازی رسیده‌اند (7179 sayılı Askeralma Kanunu m.43/1). سن سربازی از اول ژانویه سالی که مرد وارد 20 سالگی می‌شود آغاز می‌شود (m.3/1-a).

دو گروه سربازی‌رفته شمرده می‌شوند (7179 sayılı Askeralma Kanunu m.43/1):

• کسی که در سال شهروندی 22 ساله یا بزرگ‌تر است: او سربازی‌رفته به شمار می‌آید.
• کسی که خدمت در کشور پیشین را مستند کند: اگر نشان دهد پیش از شهروندی در کشوری که از آن آمده سربازی کرده یا خدمتش انجام‌شده شمرده شده است.

برای دیگران، سربازی به درخواست خودشان دو سال از تاریخ شهروندی به تعویق می‌افتد و در سال پایان تعویق همراه متولدان همان سال رسیدگی می‌شوند؛ در حالت بسیج عمومی ممکن است بنا به نیاز اعزام شوند (m.43/1). این قاعده برای پسری که همراه پدر یا مادر سرمایه‌گذار و پیش از 22 سالگی شهروند می‌شود اهمیت عملی دارد. کسانی که بر پایه نسب بعداً شهروند ترکیه می‌شوند از این ماده بهره نمی‌برند (m.43/3).

7. پاسپورت ترکیه از راه اقامت پنج‌ساله (راه عمومی)

پاسپورت ترکیه از راه عمومی برای خارجی‌ای است که سال‌ها در ترکیه زندگی کرده است. ماده 11 این شرایط را با هم می‌خواهد (5901 sayılı Kanun m.11/1):

• بلوغ و قوه تمییز طبق قانون ملی خود، یا طبق قانون ترکیه اگر بی‌تابعیت است.
• پنج سال اقامت بدون وقفه در ترکیه، شمرده از تاریخ درخواست به عقب.
• تأیید تصمیم به سکونت در ترکیه با رفتار؛ آیین‌نامه نمونه‌هایی مانند خرید ملک، راه‌اندازی کسب‌وکار، سرمایه‌گذاری، کار با مجوز کار، ازدواج با شهروند ترکیه، درخواست خانوادگی یا تحصیل در ترکیه را نام می‌برد (Yönetmelik m.15/1-c).
• نداشتن بیماری‌ای که برای سلامت عمومی خطر دارد.
• خوش‌اخلاقی.
• توانایی کافی در صحبت به زبان ترکی.
• داشتن درآمد یا حرفه‌ای که هزینه زندگی خود و افراد تحت تکفل را در ترکیه تأمین کند.
• نبود مانع از نظر امنیت ملی و نظم عمومی.

درخواست در راه عمومی به استانداری محل سکونت داده می‌شود (Yönetmelik m.16/1). آیین‌نامه همچنین اجازه می‌دهد که علاوه بر این شرایط، خروج از تابعیت کنونی هم خواسته شود و ضوابط این اختیار را به هیئت دولت سپرده است (Yönetmelik m.15/2). اینکه کشور شما شهروندی دوگانه را می‌پذیرد یا نه، به قانون همان کشور بستگی دارد.

7.1. پاسپورت ترکیه و شش ماه غیبت در پنج سال

پاسپورت ترکیه از راه عمومی بیش از همه به شیوه شمارش پنج سال وابسته است. مدت اقامت با کارت اقامت و سوابق ورود و خروج تعیین می‌شود (Yönetmelik m.71/1-a). در این پنج سال می‌توان روی‌هم‌رفته تا شش ماه خارج از ترکیه بود و این مدت جزو اقامت حساب می‌شود (m.71/1-b). اما اگر مجموع غیبت از شش ماه بیشتر شود، یا شخص بیش از شش ماه بدون اجازه اقامت معتبر در ترکیه بماند، اقامت قطع می‌شود و مدت‌های پیش از آن حساب نمی‌شود (m.71/1-c). معیار آیین‌نامه «مجموع شش ماه در کل مدت» است، نه سهمیه سالانه.

همه اقامت‌ها هم شمرده نمی‌شوند. اقامت بدون اجازه قانونی، و اقامت با کارت اقامتی که برای پناهندگی، تحصیل، گردشگری، همراهی فرزند محصل یا درمان گرفته شده، برای شهروندی اقامت معتبر به شمار نمی‌آید (Yönetmelik m.71/1-ç). اگر چنین اقامتی بعداً به اقامتی با مبنای معتبر تبدیل شود، مدت‌های پیشین هم حساب می‌شود، جز برای اقامت گردشگری (m.71/1-d). پیش از شمردن سال‌ها، نوع کارت اقامت خود را بررسی کنید.

7.2. پاسپورت ترکیه یا اقامت دائم: فرق اقامت دائم و شهروندی ترکیه

پاسپورت ترکیه فقط با شهروندی به دست می‌آید و اقامت دائم (اجازه اقامت بلندمدت) آن را نمی‌دهد. اقامت بلندمدت را استانداری با تأیید وزارت کشور به خارجی‌ای می‌دهد که دست‌کم هشت سال بدون وقفه با اجازه اقامت در ترکیه مانده یا شرایطی را دارد که وزارت تعیین کرده است (6458 sayılı Kanun m.42/1). جدول زیر دو وضعیت را مقایسه می‌کند:

موضوع	اقامت بلندمدت	شهروندی ترکیه
مدت اقامت پیشین	دست‌کم هشت سال بدون وقفه با اجازه اقامت (6458 m.43/1-a)	پنج سال بدون وقفه در راه عمومی (5901 m.11/1-b)؛ در راه سرمایه‌گذاری لازم نیست
شرایط دیگر	نگرفتن کمک اجتماعی در سه سال آخر، درآمد کافی و منظم، بیمه درمانی معتبر، نبود تهدید نظم و امنیت عمومی (6458 m.43/1)	شرایط ماده 11، مانند زبان ترکی و خوش‌اخلاقی
پاسپورت ترکیه	داده نمی‌شود	پاسپورت عادی داده می‌شود (5682 m.15)
رأی، شغل دولتی، سربازی	از حقوق شهروندان بهره می‌برد جز تکلیف سربازی، حق رأی و نامزدی، ورود به خدمات عمومی و واردات معاف خودرو (6458 m.44/1)	همه حقوق و تکالیف شهروندی، از جمله سربازی طبق 7179 m.43

اقامت بلندمدت برای همه باز نیست: پناهنده، پناهنده مشروط، دارنده حمایت تکمیلی، دارنده اقامت انسانی و کسانی که تحت حمایت موقت‌اند حق انتقال به اقامت بلندمدت ندارند (6458 sayılı Kanun m.42/2). رئیس‌جمهور نیز می‌تواند حقوق دارندگان اقامت بلندمدت را به‌طور جزئی یا کامل محدود کند (m.44/2). انواع اقامت و شرایط هر یک در اقامت ترکیه آمده است.

8. پاسپورت ترکیه از راه ازدواج با شهروند ترکیه

پاسپورت ترکیه از راه ازدواج سه سال صبر می‌خواهد. ازدواج با شهروند ترکیه مستقیماً شهروندی نمی‌آورد؛ خارجی‌ای که دست‌کم سه سال است با شهروند ترکیه ازدواج کرده و ازدواجش ادامه دارد می‌تواند برای شهروندی درخواست دهد، به شرط زندگی در وحدت خانوادگی، انجام ندادن فعالیتی که با پیوند زناشویی سازگار نیست و نبود مانع امنیت ملی و نظم عمومی (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.16/1).

اگر همسر ترک پس از درخواست فوت کند، شرط زندگی در وحدت خانوادگی دیگر خواسته نمی‌شود (m.16/2). و اگر بعداً حکم به بطلان ازدواج داده شود، خارجی‌ای که در ازدواج حسن نیت داشته شهروندی را حفظ می‌کند (m.16/3). اقامت همسر خارجی در این سه سال در اقامت خانوادگی همسر شهروند ترکیه آمده است.

9. پاسپورت ترکیه از راه تولد: نسب و محل تولد

پاسپورت ترکیه برای فرزندی که پدر یا مادرش شهروند ترکیه است به درخواست شهروندی نیاز ندارد؛ شهروندی از راه تولد از لحظه تولد وجود دارد و قاعده اصلی آن نسب است، نه محل تولد. کودکی که در داخل یا خارج ترکیه از پدر یا مادر شهروند ترکیه در چارچوب ازدواج به دنیا بیاید، شهروند ترکیه است (5901 sayılı Kanun m.7/1).

بیرون از ازدواج، قانون میان مادر و پدر فرق می‌گذارد. کودکی که از مادر شهروند ترکیه و پدر خارجی بیرون از ازدواج به دنیا بیاید، شهروند ترکیه است (5901 sayılı Kanun m.7/2). اما کودکی که از پدر شهروند ترکیه و مادر خارجی بیرون از ازدواج به دنیا بیاید، فقط وقتی شهروندی ترکیه را کسب می‌کند که تشریفات برقراری نسب انجام شود (m.7/3).

تولد در ترکیه به‌خودی‌خود شهروندی نمی‌آورد. کودکی که در ترکیه به دنیا می‌آید و به سبب پدر و مادر خارجی خود با تولد شهروندی هیچ کشوری را به دست نمی‌آورد، از زمان تولد شهروند ترکیه است (5901 sayılı Kanun m.8/1) و کودکی که در ترکیه یافت شود، تا خلافش ثابت نشود، متولد ترکیه شمرده می‌شود (m.8/2). پس برای فرزند پدر و مادر ایرانی یا افغان که در ترکیه به دنیا می‌آید، اگر شهروندی کشور والدین به او می‌رسد، تولد در ترکیه شهروندی ترکیه نمی‌دهد.

10. پاسپورت ترکیه برای شهروندان پیشین ترکیه

پاسپورت ترکیه برای کسی که پیش‌تر شهروند ترکیه بوده از راه عمومی نمی‌گذرد؛ قانون این افراد را بر پایه شیوه از دست رفتن شهروندی جدا می‌کند. کسی که با اجازه خروج شهروندی را از دست داده، یا کسی که تبعاً از پدر یا مادر آن را از دست داده و در مهلت ماده 21 حق انتخاب را به کار نبرده، بدون توجه به مدت اقامت و با تصمیم وزارتخانه می‌تواند شهروندی را بازپس گیرد، به شرط نبود مانع امنیت ملی (5901 sayılı Kanun m.13/1).

اگر شهروندی بر پایه ماده 29 سلب شده باشد، بازپس‌گیری با تصمیم رئیس‌جمهور است و اگر بر پایه ماده 34 از دست رفته باشد، با تصمیم وزارتخانه؛ در هر دو حالت سه سال اقامت در ترکیه و نبود مانع امنیت ملی لازم است (5901 sayılı Kanun m.14/1). پس نخستین پرسش برای شهروند پیشین این است که شهروندی را بر پایه کدام ماده از دست داده است.

11. مدارک لازم برای گرفتن پاسپورت ترکیه

مدارک لازم برای گرفتن پاسپورت ترکیه دو دسته است: مدارک پرونده شهروندی، و پس از تصمیم شهروندی، مدارک خود درخواست پاسپورت. در راه سرمایه‌گذاری، پرونده با دستور کتبی وزارت کشور و از سوی مرجع درخواست تشکیل می‌شود و این مدارک را در بر می‌گیرد (Yönetmelik m.20/3):

• فرم درخواست: دادخواستی که خواسته را بیان می‌کند.
• پاسپورت یا سند مشابه: برای نشان دادن اینکه شخص تبعه کدام کشور است؛ اگر بی‌تابعیت است، سند آن در صورت امکان.
• سند وضعیت تأهل: و اگر متأهل است سند ازدواج، اگر مطلقه است سند طلاق و اگر همسرش فوت کرده سند فوت.
• سند هویت و رابطه خانوادگی: سند تولد یا نمونه ثبت احوال، و برای متأهل، سندی که رابطه با همسر و فرزندان را ثابت کند.
• سوابق خویشاوندان ترک: اگر خویشاوند درجه یک یا دو شهروند ترکیه دارد، نمونه ثبت احوال آنان که مرجع از سیستم می‌گیرد.
• تکمیل تاریخ تولد: اگر روز و ماه تولد معلوم نیست، سند مرجع کشور متبوع یا تعهد امضاشده برای اقدام طبق ماده 39 قانون خدمات ثبت احوال.
• رسید هزینه خدمت: رسیدی که پرداخت هزینه خدمت به صندوق دولت را نشان می‌دهد.

پرونده کامل‌شده برای تصمیم به وزارت کشور فرستاده می‌شود (Yönetmelik m.20/4) و در راه سرمایه‌گذاری، وزارت کشور در صورت لزوم می‌تواند درخواست را مستقیماً بگیرد (m.20/5). مدارک درخواست پاسپورت پس از شهروندی را وزارت کشور تعیین می‌کند (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.17/A). برای فرزند نابالغی که فقط برای سفر پاسپورت می‌گیرد، سند رسمی تأییدشده‌ای که رضایت نماینده قانونی او را نشان دهد لازم است (m.17/C).

11.1. پاسپورت ترکیه و انتخاب نام ترکی

پاسپورت ترکیه با نامی صادر می‌شود که در ثبت احوال ترکیه ثبت شده است و خارجی‌ای که برای شهروندی درخواست می‌دهد می‌تواند نام و نام خانوادگی ترکی برگزیند. اگر بخواهد نام خود را نگه دارد، نام او با حروف ترکی نوشته و در دفتر خانواده ثبت می‌شود؛ نام کوچک حداکثر دو نام و بدون اختصار است (Yönetmelik m.74/1). نام خانوادگی یک کلمه نوشته می‌شود و در نام و نام خانوادگی نشانه‌هایی مانند خط تیره و نقطه به کار نمی‌رود (m.74/2).

اگر نام ترکی برگزیده شود، نام پیشین در سوابق ثبت احوال درج می‌شود (Yönetmelik m.75/1) و به درخواست شخص، اداره کل یا ادارات ثبت احوال گواهی معادلی صادر می‌کنند که نام پیشین را نشان می‌دهد (m.75/2). این گواهی برای پیوند دادن مدارک قدیمی مانند سند ملک، حساب بانکی یا مدرک تحصیلی با هویت جدید به کار می‌آید.

12. مراحل گرفتن پاسپورت ترکیه از راه سرمایه‌گذاری

مراحل گرفتن پاسپورت ترکیه از راه سرمایه‌گذاری به ترتیب زیر است؛ هر گام فقط پس از کامل شدن گام پیشین معنا دارد:

1. انجام سرمایه‌گذاری و فروش ارز: مبلغ ارزی پیش از معامله به بانکی در ترکیه و از آنجا به بانک مرکزی فروخته می‌شود (Yönetmelik m.20/10).
2. احراز از سوی نهاد مربوط: برای ملک وزارت محیط زیست و شهرسازی، برای سپرده BDDK و برای هر گزینه نهاد خودش، طبق شیوه‌ای که همان نهاد تعیین کرده است (Yönetmelik m.20/2, m.20/9).
3. اقامت سرمایه‌گذار: گرفتن اجازه اقامت کوتاه‌مدت برای خود و همسر و فرزندان (6458 sayılı Kanun m.31/1-j).
4. تشکیل پرونده شهروندی: با دستور کتبی وزارت کشور، مرجع درخواست پرونده را با مدارک ماده 20/3 تشکیل می‌دهد و به وزارت می‌فرستد (Yönetmelik m.20/3, m.20/4).
5. بررسی امنیتی و تصمیم: درخواست کسی که مانع امنیت ملی یا نظم عمومی دارد رد می‌شود (5901 sayılı Kanun m.12/2) و تصمیم نهایی با رئیس‌جمهور است (m.12/1).
6. اثر تصمیم و درخواست پاسپورت: تصمیم شهروندی از تاریخ خود اثر دارد (5901 sayılı Kanun m.20/1)؛ سپس پاسپورت عادی از استانداری در ترکیه یا کنسولگری در خارج گرفته می‌شود (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.15).

مواد قانون و آیین‌نامه‌ای که در این بخش آمده مدتی برای این مراحل تعیین نکرده‌اند؛ مدت‌هایی که در آگهی‌ها وعده داده می‌شود در این متن‌ها پشتوانه‌ای ندارد.

13. اعتبار و هزینه پاسپورت ترکیه

اعتبار پاسپورت ترکیه را وزارت کشور تعیین می‌کند؛ پاسپورت عادی فردی، با حفظ استثناهای قانون، برای مدتی که آن وزارت تعیین می‌کند و دست‌کم شش ماه صادر می‌شود (5682 sayılı Pasaport Kanunu m.15/4). دارنده پاسپورت می‌تواند به درخواست خود فرزندان نابالغش را در بخش همراه پاسپورت ثبت کند، اما فرزند ثبت‌شده فقط همراه دارنده پاسپورت می‌تواند با آن سفر کند (m.15).

هزینه پاسپورت ترکیه عوارض (harç) است. پاسپورت از جمله کارهایی است که طبق تعرفه شماره 6 قانون عوارض مشمول عوارض است (492 sayılı Harçlar Kanunu m.83)، این عوارض مقطوع است و بر حسب نوع کار گرفته می‌شود (m.89) و آن را کسی می‌پردازد که درخواست می‌دهد (m.84). پاسپورت دیپلماتیک، ویژه و خدمت از عوارض معاف است (m.85/a). مبلغ عوارض در این مقاله نقل نشده است؛ مبلغ جاری را هنگام درخواست از اداره صادرکننده بپرسید.

14. رد درخواست شهروندی و پاسپورت ترکیه

رد درخواست پاسپورت ترکیه در عمل بیشتر رد درخواست شهروندی است. داشتن شرایط حق مطلقی برای کسب شهروندی ایجاد نمی‌کند (5901 sayılı Kanun m.10/1) و درخواست کسانی که از نظر امنیت ملی و نظم عمومی مانع دارند از سوی وزارت کشور رد می‌شود (m.12/2). پس حتی کسی که سرمایه‌گذاری را کامل کرده، نتیجه تضمین‌شده‌ای ندارد.

تصمیم رد یک عمل اداری است و در برابر آن دعوای ابطال در دادگاه اداری ممکن است. مهلت عمومی طرح دعوا در دادگاه‌های اداری شصت روز است، مگر قانون خاص مهلت دیگری گذاشته باشد، و از تاریخ ابلاغ کتبی شروع می‌شود (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7/1, m.7/2-a). تاریخ ابلاغ تصمیم را نگه دارید؛ شمارش مهلت از همان روز است.

14.1. پاسپورت ترکیه و بازپس‌گیری شهروندی

پاسپورت ترکیه پس از شهروندی هم به درستی تصمیم شهروندی بسته است. تصمیم‌های مربوط به کسب یا از دست دادن شهروندی، اگر بعداً معلوم شود بدون تحقق شرایط قانونی یا به‌صورت تکراری صادر شده‌اند، بازپس گرفته می‌شوند (5901 sayılı Kanun m.40/1). موجب بازپس‌گیری تنگ است؛ اما همین ماده نشان می‌دهد که مدارک سرمایه‌گذاری و ارزیابی باید از آغاز درست و قابل دفاع باشد، چون اعتبار شهروندی و پاسپورت به آن تکیه دارد.