İstinaf Ne Kadar Sürer? Süreyi Belirleyen Aşamalar

Kısa Cevap

İlgili usul hükümleri bölge adliye mahkemesine azami bir karar süresi getirmez. İstinafın ne kadar süreceği, dosyanın hangi inceleme yolundan geçtiğine ve dairenin iş yüküne bağlıdır. Belirli bir ay sayısı veren kaynaklar bir hukuk kuralını değil, uygulamadaki gözlemi aktarır.

Bu Durumda mısınız?

• İstinaf başvurunuzu yaptınız ve dosyanın ne zaman sonuçlanacağını merak ediyorsunuz.
• İnternette birbirinden çok farklı süre bilgileri görüyorsunuz ve hangisinin doğru olduğunu bilmiyorsunuz.
• Dosyanız uzun süredir bölge adliye mahkemesinde bekliyor ve yapılabilecek bir şey olup olmadığını araştırıyorsunuz.
• İstinaftan sonra temyiz aşamasının da olup olmayacağını planlamaya çalışıyorsunuz.

Önce Bir Ayrım: “İstinaf Süresi” İki Farklı Şey Demek

Bu konudaki karışıklığın kaynağı, aynı kelimenin iki ayrı anlamda kullanılmasıdır:

İfade	Anlamı	Sonucu
İstinaf süresi (başvuru süresi)	Kararı istinafa götürmek için tanınan süre	Kaçırılırsa hak düşer, karar kesinleşir
İstinaf ne kadar sürer (yargılama süresi)	Dosyanın incelenip karara bağlanmasına kadar geçen zaman	Hak kaybı doğurmaz, planlamayı etkiler

Bu yazı ikincisini ele alır. Başvuru sürelerini, hangi kararlara karşı istinafa gidilebileceğini ve usulü istinaf nedir yazımızda ayrıntılı anlattık. Başvuru dilekçesinin zorunlu unsurları için istinaf dilekçesi yazısına bakabilirsiniz.

Kanunda Azami Süre Var mı?

Hayır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, bölge adliye mahkemesinin dosyayı kaç ay içinde karara bağlayacağına dair bir hüküm içermez. Kanunun getirdiği, sayısal bir üst sınır değil, genel bir yükümlülüktür. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.30:

MADDE 30- (1) Hâkim, yargılamanın makul süre içinde ve düzenli bir biçimde yürütülmesini ve gereksiz gider yapılmamasını sağlamakla yükümlüdür.

Anayasa da aynı yönde bir görev tanımlar. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.141:

Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir.

Bu iki hüküm birlikte okunduğunda tablo netleşir: hızlı yargılama bir yükümlülüktür, ancak ihlali doğrudan bir süre sınırının aşılmasıyla değil, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.

Süreyi Belirleyen Asıl Etken: Dosyanın Girdiği Yol

İstinafta bütün dosyalar aynı süreçten geçmez. Üç ayrı yol vardır ve hangisinin işlediği süreyi büyük ölçüde belirler.

Yol 1 — Ön incelemede sonuçlanan dosyalar (en kısa)

Dosya önce dosya üzerinden ön incelemeye alınır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.352:

MADDE 352- (Değişik: 20/7/2017-7035/28 md.) (1) Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesince dosya üzerinde yapılacak ön inceleme sonunda aşağıdaki durumlardan birinin tespiti hâlinde öncelikle gerekli karar verilir:

Maddede sayılan hâller arasında incelemenin başka bir dairece yapılmasının gerekli olması, kararın kesin olması, başvurunun süresi içinde yapılmaması, başvuru şartlarının yerine getirilmemesi ve başvuru sebeplerinin hiç gösterilmemesi yer alır. Bu dosyalarda esasa hiç girilmez; sonuç en hızlı burada alınır.

Yol 2 — Duruşmasız kaldırma kararları

Ön incelemede eksiklik bulunmayan bazı dosyalarda bölge adliye mahkemesi, esası incelemeden kararı kaldırıp dosyayı geri gönderir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.353:

MADDE 353- (1) Ön inceleme sonunda dosyada eksiklik bulunmadığı anlaşılırsa; a) Aşağıdaki durumlarda bölge adliye mahkemesi, esası incelemeden kararın kaldırılmasına ve davanın yeniden görülmesi için dosyanın kararı veren mahkemeye veya kendi yargı çevresinde uygun göreceği başka bir yer mahkemesine ya da görevli ve yetkili mahkemeye gönderilmesine duruşma yapmadan kesin olarak karar verir:

Bu yolun süre bakımından ikili bir etkisi vardır: istinaf aşaması kısa sürer, ancak dosya ilk derece mahkemesine geri döndüğü için toplam yargılama uzar. Kararı okurken bu ayrımı gözden kaçırmamak gerekir.

Yol 3 — Duruşmalı inceleme (kural)

Yukarıdaki hâller dışında inceleme duruşmalı yapılır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.356:

MADDE 356- (1) 353 üncü maddede belirtilen hâller dışında inceleme, duruşmalı olarak yapılır. Bu durumda duruşma günü taraflara tebliğ edilir.

Duruşma günü verilmesi, tebligat ve gerekirse ek duruşmalar bu yolu doğal olarak en uzun seçenek hâline getirir.

Neden İstinaf İlk Derece Yargılamasından Kısadır?

İstinaf, davanın baştan görülmesi değildir; incelemesi kanunla daraltılmıştır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.357:

MADDE 357- (1) Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde karşı dava açılamaz, davaya müdahale talebinde bulunulamaz, davanın ıslahı ve 166 ncı maddenin birinci fıkrası hükmü saklı kalmak üzere davaların birleştirilmesi istenemez, bölge adliye mahkemesince resen göz önünde tutulacaklar dışında, ilk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen iddia ve savunmalar dinlenemez, yeni delillere dayanılamaz.

İlk derece yargılamasının en uzun kalemleri (delil toplama, bilirkişi, tanık, keşif) burada kural olarak devrede değildir. Süreyi kısaltan asıl neden budur.

Bu maddenin pratik sonucu ayrıca şudur: istinafta kaybedilen bir eksiklik, istinafta telafi edilemez. Delilinizi ilk derecede sunmadıysanız, istinaf aşaması onu sunmak için ikinci bir şans değildir.

Ceza ve İdari Yargı Kolları

Yukarıdaki hükümler hukuk yargılamasına ilişkindir. Diğer iki kolda dayanak maddeler ayrıdır ve düzenledikleri şey de farklıdır.

Ceza yargılamasında bölge adliye mahkemesindeki inceleme Ceza Muhakemesi Kanunu m.280’e tabidir. Madde, bölge adliye mahkemesinin dosyayı ve dosyayla birlikte sunulmuş delilleri inceledikten sonra hangi kararları verebileceğini sayar: istinaf başvurusunun esastan reddi, hukuka aykırılığın düzeltilerek esastan reddi ve devamındaki seçenekler. Yani hüküm kararın içeriğini düzenler, ne kadar sürede verileceğini değil.

İdari yargıda dayanak İdari Yargılama Usulü Kanunu m.45’tir. Bu madde de bir başvuru süresi kurar. İdare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna başvurulabilir. Ve maddede belirtilen tutarı geçmeyen bazı davalarda kararların kesin olduğunu, bunlara karşı istinaf yoluna gidilemeyeceğini belirtir. Burada da düzenlenen şey bölge idare mahkemesinin karar verme süresi değildir.

Üç kolun usulü farklı olduğu için birinde gözlenen süreyi diğerine taşımak yanıltıcıdır. Ortak nokta ise şudur: incelenen bu hükümlerin hiçbiri bölge mahkemesine azami bir karar süresi getirmez.

Yargılama Uzarsa Ne Yapılabilir?

Uzun yargılama karşısında iki yol gündeme gelir.

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiası bireysel başvurunun konusu yapılabilir. Anayasa m.36, herkesin yargı mercileri önünde adil yargılanma hakkına sahip olduğunu düzenler ve makul süre bu hakkın bir unsuru olarak değerlendirilir.

Süre nasıl ölçülür? Bu, “uzun sürdü” iddiasının en somut yanıdır ve cevabı yalnız istinafta geçen ayları saymak değildir. Anayasa Mahkemesi süreyi davanın açıldığı tarihten başlatır, bitiş olarak yargılamanın sona erdiği tarihi alır ve çoğu zaman kararın icrası aşamasını da bu sürenin içine katar; dava hâlâ sürüyorsa ölçüm, Mahkemenin kendi karar tarihine kadar yapılır.

“Anayasa Mahkemesi içtihadında medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkin yargılamanın süresi tespit edilirken sürenin başlangıç tarihi olarak davanın ikame edildiği tarih, sürenin sona erdiği tarih olarak -çoğu zaman icra aşamasını da kapsayacak şekilde- yargılamanın sona erdiği tarih, yargılaması devam eden davalar yönünden ise Anayasa Mahkemesinin makul süre şikâyetiyle ilgili kararını verdiği tarih esas alınır”

(Anayasa Mahkemesi, B. No: 2019/27223, T. 10.05.2023, § 31 — ihlal)

Pratik sonucu şudur: ilk derece, istinaf ve varsa temyiz ayrı ayrı değil, tek bir bütün olarak değerlendirilir. Yalnızca istinaf aşamasının uzunluğuna bakarak “makul süre aşıldı” sonucuna varmak yanıltıcıdır.

Tazminat Komisyonu. 6384 sayılı Kanunla kurulan Komisyonun kapsamı kanunda tanımlanmıştır. 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun m.2:

MADDE 2 – (1) Bu Kanun; a) Ceza hukuku kapsamındaki soruşturma ve kovuşturmalar ile özel hukuk ve idare hukuku kapsamındaki yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı, b) Mahkeme kararlarının geç veya eksik icra edildiği ya da hiç icra edilmediği, iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış başvuruları kapsar.

Maddenin ikinci fıkrası, kapsamın Cumhurbaşkanı kararıyla başka ihlal alanlarına da genişletilebileceğini öngörür. Bu nedenle Komisyona başvuru imkânının somut dosyanız bakımından açık olup olmadığı, güncel kapsam kararlarına göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Dosyanızın hangi yolda olduğunu belirleyin. UYAP’ta “incelemeye alındı” kaydı ile “duruşma günü verildi” kaydı iki farklı süre beklentisi anlamına gelir.
2. Başvuru sürenizi yargılama süresiyle karıştırmayın. Hak kaybı doğuran süre birincisidir.
3. İstinaf dilekçenizde sebepleri açıkça gösterin. Sebep gösterilmemesi, ön incelemede dosyanın erken kapanmasına yol açabilir.
4. Yeni delili istinafa saklamayın. m.357 kural olarak buna kapalıdır.
5. Aşırı gecikmede hukuki yolları değerlendirin. Bireysel başvuru ve Komisyon yollarının şartları farklıdır; hangisinin açık olduğunu dosya bazında inceletin.

Sık Yapılan Hatalar

• İnternetteki ay sayılarını kural sanmak. Kanunda azami süre yoktur; verilen rakamlar uygulama gözlemidir ve daireye göre değişir.
• Süre kelimesinin iki anlamını karıştırmak. Başvuru süresi hak düşürücüdür; yargılama süresi değildir.
• Kaldırma kararını “kazandım” sanmak. m.353 uyarınca verilen kaldırma kararında dosya ilk derece mahkemesine döner; toplam süre uzar.
• Yeni delili istinafa bırakmak. m.357 bunu kural olarak kapatır.
• Her istinaf kararının temyiz edilebileceğini varsaymak. HMK m.362 temyiz edilemeyen kararları ayrıca sayar; bu kararlarda süreç istinafla sona erer.

Özet

• İncelenen hükümlerde (HMK m.352-357, CMK m.280, İYUK m.45) bölge mahkemesi için azami karar süresi yoktur; HMK m.30 ve Anayasa m.141 yalnız makul süre yükümlülüğü getirir.
• Süreyi belirleyen asıl etken dosyanın girdiği yoldur: ön inceleme (m.352) en kısa, duruşmalı inceleme (m.356) en uzun.
• m.353 kaldırma kararı istinafı kısaltır ama dosya geri döndüğü için toplam yargılamayı uzatır.
• İstinafın ilk dereceden kısa olmasının sebebi m.357: yeni delil, ıslah, karşı dava ve müdahale kural olarak kapalıdır.
• Aşırı gecikmede AYM bireysel başvuru ve kapsamı kanunla sınırlı Tazminat Komisyonu yolları değerlendirilebilir.