İçindekiler 10
Kısa Cevap
Bankanın aldığı dosya masrafının tamamı değil, haksız şart niteliğindeki kısmı geri alınır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun ölçütü nettir: banka, kredinin verilmesi için zorunlu, makul ve belgeli masrafları isteyebilir; içeriği somutlaştırılmayan, maktu belirlenmiş kalemler ise haksız şart sayılabilir. Bu masrafların zorunlu olduğunu ispat yükü bankadadır.
Bu Durumda mısınız?
- Kredi çekerken dosya masrafı adı altında kesinti yapıldı, gerekçesi açıklanmadı.
- Sözleşme ekinde kalem kalem ücret yazıyor ama neyin karşılığı olduğu belirsiz.
- Krediniz kapandı, geriye dönük iade isteyip isteyemeyeceğinizi merak ediyorsunuz.
- Banka “sözleşmede yazıyordu” diyerek talebinizi reddetti.
- Sadece kredi için açılan hesaptan hesap işletim ücreti alındı.
- Nereye başvuracağınızı (hakem heyeti mi, mahkeme mi) bilmiyorsunuz.
Bu başlıkların bir kısmı esasa, bir kısmı doğru merciin seçimine ilişkindir; yanlış mercie başvuru süre kaybettirebileceğinden dosyanızı bir avukatla değerlendirmeniz gerekir.
Kanun Ne Diyor?
Temel kural, tüketiciden neyin istenemeyeceğini tanımlar (6502 sayılı TKHK m.4):
Tüketiciden; kendisine sunulan mal veya hizmet kapsamında haklı olarak yapılmasını beklediği ve sözleşmeyi düzenleyenin yasal yükümlülükleri arasında yer alan edimler ile sözleşmeyi düzenleyenin kendi menfaati doğrultusunda yapmış olduğu masraflar için ek bir bedel talep edilemez.
İki yasak vardır: yasal yükümlülük kapsamındaki edimler ve sözleşmeyi düzenleyenin kendi menfaati doğrultusunda yaptığı masraflar için ek bedel istenemez. Bankanın kendi risk değerlendirmesi için yaptığı işlemler ikinci gruba girer.
Kredi için açılan hesap bakımından ise ayrı ve daha kesin bir hüküm vardır (6502 sayılı TKHK m.31):
Belirli süreli kredi sözleşmesine ilişkin bir hesap açılması ve bu hesaptan sadece kredi ile ilgili işlemler yapılması durumunda, tüketiciden bu hesaba ilişkin herhangi bir isim altında ücret veya masraf talep edilemez.
Yargıtay’ın Ölçütü: Zorunlu, Makul ve Belgeli
Bu konudaki en yetkili kaynak Hukuk Genel Kurulu kararıdır:
Tüketici kredileri sözleşmelerinde masraf ve komisyon gibi isimler altında talepte bulunulacağına ilişkin faiz dışı haksız gelir mahiyetindeki düzenlemeler somut olayın özelliklerine göre haksız şart kapsamında kalabilecektir. Bununla birlikte davalı bankanın kredinin verilmesi ve yapılandırılması için zorunlu, makul ve belgeli masrafları tüketiciden isteyebileceği de gözden kaçırılmamalıdır.
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/645, K. 2021/100, T. 18.02.2021 — bozma)
Kararın dengesi önemlidir ve tek yönlü okunmamalıdır. Bütün masraflar geri alınır iddiası da, sözleşmede yazdığı için hiçbiri geri alınmaz savunması da bu ölçütün dışındadır. Belirleyici olan üç koşulun birlikte sağlanmasıdır: masraf zorunlu olacak, makul olacak ve belgelenecek.
İspat Yükü Bankadadır
Uygulamada sonucu değiştiren asıl kural budur:
Kredi verilmesi için gereken zorunlu masrafların neler olduğu konusunda ispat yükü ise davalı bankaya aittir. Aksi halde, içeriği somutlaştırılmayan diğer ücret ve masraflar başlığı altında maktuen belirlenen bir miktarın tüketiciden alınacağına dair hükmün yukarıda açıklanan yasa ve yönetmelik hükümleri karşısında haksız şart olduğunun kabulü gerekir.
(Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E. 2011/16002, K. 2012/1192, T. 26.01.2012 — bozma)
Yani tüketici, masrafın haksız olduğunu ispatlamak zorunda değildir; banka, masrafın zorunlu olduğunu ispatlamak zorundadır. İçeriği açılmamış bir diğer ücret ve masraflar başlığı altında maktu bir tutar alınmışsa, bu hüküm haksız şart olarak nitelendirilebilir.
Bu nedenle başvuru dilekçesinde yapılması gereken, masrafların neden haksız olduğunu uzun uzun anlatmak değil; hangi kalemin ne karşılığı alındığının açıklanmadığını ortaya koymaktır.
Faiz Dışı Ücretleri Kim Belirler?
Kanun, bu alanı serbest bırakmamış, merkezî bir belirlemeye bağlamıştır: bankalar ve tüketici kredisi veren finansal kuruluşlarca tüketiciden faiz dışında alınacak her türlü ücret, komisyon ve masraf türleri ile bunlara ilişkin usul ve esaslar, Bakanlığın görüşü alınarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenir (m.4).
Pratik sonucu şudur: bir ücret kaleminin adı sözleşmede geçiyor olsa bile, düzenlemede öngörülen türler dışında bir ücret alınmışsa bu başlı başına bir itiraz sebebidir. Bu nedenle dosyanızdaki kalem adlarını yürürlükteki düzenlemeyle karşılaştırmak gerekir.
Hangi Tarihteki Kanun Uygulanır?
Yukarıdaki Hukuk Genel Kurulu kararı 2021 tarihlidir; ancak uyuşmazlığın konusu 2009 ve 2012 tarihli kredi sözleşmeleridir. Bu nedenle kararın gerekçesi, o dönemde yürürlükte olan önceki Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un haksız şart hükmüne dayanır. Anılan hüküm bugün yürürlükte değildir.
Bu, kararın değerini düşürmez; ölçütün dayandığı haksız şart rejimi yürürlükteki kanunda da aynı çekirdekle sürmektedir (6502 sayılı TKHK m.5):
Haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır.
Aynı madde sonucu da açıkça bağlar:
Tüketiciyle akdedilen sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur.
Pratik sonuç ikilidir. Birincisi, sözleşmenizin tarihi hangi kanunun uygulanacağını belirler: 6502 sayılı Kanun 28.05.2014’te yürürlüğe girmiştir, daha eski sözleşmelerde önceki mevzuat gündeme gelir. İkincisi, haksız şart tespit edildiğinde yaptırım kanunda gösterilmiştir: şart kesin olarak hükümsüzdür ve sözleşmenin geri kalanı ayakta kalır.
Adım Adım Ne Yapmalısınız?
- Sözleşme tarihini saptayın — uygulanacak kanunu bu tarih belirler.
- Sözleşmeyi ve ödeme dekontlarını toplayın; kesinti kalemlerini adıyla listeleyin.
- Kredi hesabı ücretlerini ayırın — m.31 kapsamındaki hesap ücreti için kural daha kesindir.
- Bankaya yazılı iade talebi gönderin ve tebliğini belgeleyin.
- Yanıt gelmez veya reddedilirse parasal sınıra göre doğru mercii belirleyin.
- Tüketici hakem heyetine veya tüketici mahkemesine başvurun.
- Talebinizi kalem kalem kurun; “tüm masraflar” biçiminde genel talep, belgelenebilir kalemleri de riske atar.
- Bankanın belgelendirme yükünü hatırlatın — ispat yükü karşı taraftadır.
Sık Yapılan Hatalar
- Bütün masrafların iadesini istemek. HGK, zorunlu-makul-belgeli masrafların istenebileceğini açıkça söyler.
- İspat yükünü üstlenmek. Zorunluluğu ispat yükü bankadadır; tüketicinin bunu çürütmesi gerekmez.
- “Sözleşmede imzam var” diye vazgeçmek. Haksız şart değerlendirmesi imzaya rağmen yapılır.
- Hesap ücretini diğer masraflarla aynı kefeye koymak. m.31 bu kalem için ayrı ve daha kesin bir yasak getirir.
- Yanlış mercie başvurmak. Hakem heyeti ile mahkeme arasındaki sınır parasal tutara bağlıdır.
- Talebi geciktirmek. Kredi kapanmış olsa da talep mümkündür; ancak zamanaşımı riski doğar.
Başvuru usulü ve itiraz yolu için tüketici hakem heyetine başvuru ve itiraz, genel çerçeve için tüketici hakları ve tüketici mahkemesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Özet
- Uygulanacak kanunu sözleşme tarihi belirler; haksız şart tespit edilirse şart kesin hükümsüzdür (6502 m.5).
- Dosya masrafının tamamı değil, haksız şart niteliğindeki kısmı iade edilir.
- HGK ölçütü: banka zorunlu, makul ve belgeli masrafları isteyebilir (HGK, E. 2017/645, K. 2021/100).
- İspat yükü bankadadır; içeriği somutlaştırılmayan maktu masraf hükmü haksız şart sayılabilir (13. HD, E. 2011/16002, K. 2012/1192).
- Yalnız kredi için açılan hesaptan hiçbir isim altında ücret alınamaz (6502 m.31).
- Faiz dışı ücret türleri TCMB tarafından belirlenir; düzenleme dışı kalem başlı başına itiraz sebebidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kredi dosya masrafı geri alınabilir mi?
Kısmen. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'na göre masraf ve komisyon adı altındaki faiz dışı haksız gelir niteliğindeki düzenlemeler somut olayın özelliklerine göre haksız şart kapsamında kalabilir; buna karşılık bankanın kredinin verilmesi için zorunlu, makul ve belgeli masrafları isteyebileceği de gözden kaçırılmamalıdır.
Hangi masraflar haksız sayılır?
İçeriği somutlaştırılmayan, maktu biçimde belirlenmiş ve bankanın kendi menfaati doğrultusunda yaptığı masraflar. 6502 sayılı Kanun m.4, tüketiciden yasal yükümlülük kapsamındaki edimler ile sözleşmeyi düzenleyenin kendi menfaatine yaptığı masraflar için ek bedel talep edilemeyeceğini düzenler.
İspat yükü kimde?
Bankada. Yargıtay, kredi verilmesi için gereken zorunlu masrafların neler olduğu konusunda ispat yükünün davalı bankaya ait olduğunu; aksi hâlde içeriği somutlaştırılmayan maktu masraf hükmünün haksız şart sayılması gerektiğini belirtmiştir.
Kredi hesabından ücret alınabilir mi?
Alınamaz. 6502 m.31, belirli süreli kredi sözleşmesine ilişkin bir hesap açılması ve bu hesaptan sadece kredi ile ilgili işlemler yapılması durumunda tüketiciden bu hesaba ilişkin herhangi bir isim altında ücret veya masraf talep edilemeyeceğini açıkça düzenler.
Nereye başvurmalıyım?
Önce bankaya yazılı iade talebi, sonuç alınamazsa parasal sınıra göre tüketici hakem heyetine ya da tüketici mahkemesine başvurulur. Başvurulacak merci uyuşmazlık tutarına bağlı olduğundan, güncel parasal sınırın kontrol edilmesi gerekir.
Kredim bitti, yine de isteyebilir miyim?
Kredinin kapanmış olması talep hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ödenmiş bir bedelin iadesi istenmektedir. Ancak talebin tabi olduğu zamanaşımı süresi somut ilişkinin niteliğine göre değerlendirileceğinden, gecikmeden başvurulması gerekir.
Sözleşmede imzam var, yine de iade alabilir miyim?
Haksız şart değerlendirmesi imzanın varlığına rağmen yapılır; nitekim uyuşmazlıklar imzalı sözleşmeler üzerinden görülmektedir. Belirleyici olan, masrafın içeriğinin somutlaştırılıp somutlaştırılmadığı ve zorunlu-makul-belgeli olup olmadığıdır.
Ekspertiz ve ipotek ücreti de geri alınır mı?
Bu kalemler somut olayda zorunlu, makul ve belgeli masraf niteliği taşıyorsa istenebilir niteliktedir. Ayrım kalemin adına göre değil, bankanın bu masrafı fiilen yaptığını ve zorunlu olduğunu belgeleyip belgeleyemediğine göre yapılır.
Kredi kartı aidatı da aynı kapsamda mı?
Ayrı bir düzenlemeye tabidir. 6502 m.31, kart çıkaran kuruluşların tüketicilere yıllık üyelik aidatı ve benzeri isim altında ücret tahsil etmedikleri bir kredi kartı türü sunmak zorunda olduğunu öngörür.
Faiz dışı ücretleri kim belirliyor?
Kanun bu yetkiyi merkezî bir düzenlemeye bırakmıştır: bankalar ve tüketici kredisi veren kuruluşlarca tüketiciden faiz dışında alınacak her türlü ücret, komisyon ve masraf türleri ile usul ve esasları, Bakanlığın görüşü alınarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenir.
Banka 'sözleşmede yazıyordu' derse ne olur?
Sözleşmede yer alması tek başına yeterli değildir. Yargıtay, içeriği somutlaştırılmayan ve maktu belirlenen masraf hükmünü haksız şart olarak nitelendirmiştir; yani hükmün varlığı değil, dayandığı masrafın gerçekliği ve zorunluluğu aranır.
Dava açarsam ne kadar sürer?
Süre, başvurulan mercie ve dosyanın yoğunluğuna göre değişir. Hakem heyeti yolu genellikle daha kısadır; mahkeme yolunda bilirkişi incelemesi gerekebileceğinden süre uzayabilir. Bu nedenle önce parasal sınıra göre doğru merciin belirlenmesi önemlidir.