İçindekiler 9
Kısa Cevap
Nafaka ödenmediğinde iki yol birlikte işletilir. Alacağın tahsili için nafaka hükmüne dayanarak ilamlı icra takibi başlatılır; ödemeye zorlamak için ise icra mahkemesine şikâyet edilerek üç aya kadar tazyik hapsi istenir (İİK m.344). Şikâyet hakkı fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay, her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (İİK m.347). Maaş haczinde nafaka alacağı ayrıcalıklıdır: Yargıtay’a göre dörtte bir sınırını getiren hüküm nafaka kesintisinde uygulanmaz.
Bu Durumda mısınız?
- Mahkeme nafakaya karar verdi ancak karşı taraf hiç ödeme yapmıyor.
- Nafaka bir süre ödendi, sonra kesildi; birikmiş alacağı nasıl tahsil edeceğinizi bilmiyorsunuz.
- Borçlunun maaşına haciz koydurdunuz ama kesinti çok düşük geliyor.
- Nafaka borçlusu olarak hakkınızda tazyik hapsi talep edildi; ne yapacağınızı araştırıyorsunuz.
- Nafakanın azaltılması davası açtınız; bu arada tazyik hapsi uygulanıp uygulanmayacağını merak ediyorsunuz.
- Boşanma davası istinafta; tedbir nafakasını şimdiden icraya koyabilir misiniz diye soruyorsunuz.
İki Ayrı Yol: Tahsil ve Zorlama
Nafaka alacağı bir mahkeme kararına dayandığı için tahsili ilamlı icra yoluyla olur: nafaka hükmü icra dairesine verilir, icra emri düzenlenir ve borçluya tebliğ edilir. Bu yol paranın fiilen tahsiline hizmet eder.
İkinci yol tahsil değil, zorlamadır. Kanun nafaka kararlarının gereğini yerine getirmeyen borçluya özgü bir yaptırım öngörür:
“Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse, borçlu tahliye edilir.”
(İcra ve İflas Kanunu m.344)
Bu iki cümle tazyik hapsinin niteliğini açıkça gösterir: amaç cezalandırmak değil, ödemeyi sağlamaktır. Ödeme yapıldığı anda hapis sona erer. Bu nedenle tazyik hapsi kararı alacağı ortadan kaldırmaz; ilamlı takip ayrıca yürütülür.
Kanun borçluya bir denge de tanır:
“Borçlunun, nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması halinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak, tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir.”
(İcra ve İflas Kanunu m.344)
Dikkat edilmesi gereken iki nokta vardır. Birincisi, bu bir zorunluluk değil takdir yetkisidir (“bırakılabilir”); ikincisi, mahkeme dava açılmış olmasına değil, ileri sürülen sebeplere bakar. Yani salt dava açmak erteleme sağlamaz.
Şikâyet Süresi ve Usulü
Tazyik hapsi kendiliğinden gündeme gelmez; alacaklının şikâyeti gerekir ve şikâyet süreye bağlıdır:
“Bu Bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.”
(İcra ve İflas Kanunu m.347)
Süre iki katmanlıdır: öğrenmeden itibaren üç ay ve fiilden itibaren bir yıl. Ödenmeyen her ay ayrı bir fiil oluşturduğundan, uzun süre beklemek eski aylar bakımından şikâyet hakkının düşmesine yol açar. Usul bakımından kanun esneklik tanır:
“Şikayet dilekçe ile veya şifahi beyanla yapılır. Dilekçeyi veya dava beyanını alan icra mahkemesi duruşma için hemen bir gün tayin edip şikayetçinin imzasını alır ve maznuna celpname gönderir.”
(İcra ve İflas Kanunu m.349)
Maaş Haczinde Nafakanın Ayrıcalığı
Maaş haczinin genel kuralı sınırlıdır: borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli miktar düşüldükten sonra haciz uygulanır ve haczolunacak miktar dörtte birinden az olamaz. Kanun ayrıca birden fazla haciz varsa sıra kuralı getirir:
“Birden fazla haciz var ise sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.”
(İcra ve İflas Kanunu m.83)
Nafaka alacağı bu genel çerçeveden ayrılır. Yargıtay 19. Hukuk Dairesi ayrıcalığı iki yönlü olarak kurar:
“Nafaka alacaklarının borçlunun maaşından kesinti suretiyle yapılan haciz yolu ile tahsilinde, kural olarak öncelik hakkı bulunmakta; bir diğer ifade ile nafaka alacağı için yapılan kesintilerde İcra ve İflas Kanunu’nun 83 üncü maddesinin ikinci fıkrası hükmü uygulanmamaktadır.”
(Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, E. 2009/7574, K. 2009/10096, T. 04.11.2009 — bozma)
Aynı kararda Daire, bu kesintinin yapılmasından arta kalan miktarın ise genel düzenlemeye uygun biçimde haczedilebileceğini belirtir. Yani sıralama şöyledir: önce nafaka kesintisi yapılır, kalan kısım üzerinden diğer alacaklılar için dörtte bir kuralı uygulanır.
Ayrıcalığın ikinci yüzü, kesintinin miktarına ilişkindir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi işleyecek nafaka bakımından şu sonuca varır:
“Takip dayanağı nafaka alacağı olup adi alacak değildir ve borçlunun maaşının haczi kabildir. Bu nedenle işleyecek aylık nafakanın tamamı üzerinden maaş üzerine haciz konulmasında yasaya aykırılık yoktur.”
(Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2013/16403, K. 2014/3173, T. 24.02.2014 — bozma)
Bunun pratik anlamı büyüktür: işleyecek aylık nafaka için maaşın dörtte biriyle sınırlı kalınmaz, aylık nafakanın tamamı kesilebilir. Birikmiş nafaka bakımından ise kalan tutar üzerinden genel kurala göre kesinti yapılır. Bu nedenle icra talebinde birikmiş ve işleyecek nafakanın ayrı ayrı gösterilmesi, haciz müzekkeresinin doğru yazılması bakımından belirleyicidir. Maaş haczinin genel işleyişi için maaş haczi sayfasına bakabilirsiniz.
Kesinleşme ve Tehiri İcra: Nafaka Neden Farklı?
Aile hukukuna ilişkin kararlar kural olarak kesinleşmedikçe yerine getirilemez. Ancak nafaka bu kuralın en önemli istisnalarından birini oluşturur. Bir yandan HMK m.350 ve m.367, “Nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez” diyerek borçlunun icrayı durdurma yolunu kapatır. Öte yandan Yargıtay, tedbir nafakasının niteliği gereği boşanma hükmü kesinleşmeden icra edilebileceğini kabul eder.
Bu iki kural birlikte nafaka alacaklısını iki noktadan korur: karar beklemeden icra edilebilir ve icrası geri bırakılamaz. Hangi kararların kesinleşme beklediği konusundaki ayrıntı için kesinleşmeden icraya konulamayacak kararlar sayfasına bakabilirsiniz.
Adım Adım Ne Yapmalısınız?
- Nafaka hükmünün bir nüshasını alın. Tedbir nafakası ise boşanma hükmünün kesinleşmesini beklemeniz gerekmez.
- İlamlı icra takibi başlatın. Talepte birikmiş nafaka ile işleyecek aylık nafakayı ayrı ayrı gösterin.
- Borçlu çalışıyorsa maaş haczi isteyin; haciz müzekkeresinde işleyecek aylık nafakanın tamamının kesilmesini talep edin.
- Maaşta önceden başka haciz varsa nafakanın öncelik hakkını ve İİK m.83’ün ikinci fıkrasının nafakada uygulanmadığını yazılı olarak hatırlatın.
- Ödeme yine yapılmıyorsa icra mahkemesine şikâyet ederek tazyik hapsi isteyin. Şikâyeti, öğrenmeden itibaren üç aylık süre içinde verin.
- Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması davası açtıysa, ileri sürdüğü sebeplerin ertelemeyi haklı kılmadığını ortaya koyun.
- Tazyik hapsi kararı alsanız bile ilamlı takibi sürdürün; hapis alacağı tahsil etmez.
Sık Yapılan Hatalar
Tazyik hapsini alacağın yerine koymak. Tazyik hapsi ödemeye zorlar; alacağın tahsili için ilamlı takip ayrıca yürütülmelidir.
Şikâyet süresini kaçırmak. Şikâyet hakkı öğrenmeden itibaren üç ay, her hâlde fiilden itibaren bir yıl geçmekle düşer.
Maaş haczinde dörtte bir sınırıyla yetinmek. Yargıtay’a göre nafaka kesintisinde İİK m.83’ün ikinci fıkrası uygulanmaz ve işleyecek aylık nafakanın tamamı kesilebilir.
Birikmiş ve işleyecek nafakayı tek kalem yazmak. Haciz müzekkeresinin doğru uygulanabilmesi için iki kalem ayrı gösterilmelidir.
Nafaka borçlusu olarak tehiri icra beklemek. HMK m.350 ve m.367 nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemeyeceğini düzenler.
Sadece dava açarak tazyik hapsinden kurtulacağını sanmak. Erteleme takdiridir ve mahkeme ileri sürülen sebeplere bakar.
Tedbir nafakası için kesinleşme beklemek. Yargıtay’a göre tedbir nafakası boşanma hükmü kesinleşmeden icra edilebilir.
Özet
- Nafaka alacağı ilamlı icra yoluyla tahsil edilir; ayrıca İİK m.344 uyarınca üç aya kadar tazyik hapsi istenebilir.
- Tazyik hapsi cezalandırma değil zorlamadır; hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra karar gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir.
- Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması davası açtıysa tazyik hapsinin uygulanması davanın sonuna bırakılabilir; bu bir takdir yetkisidir.
- Şikâyet hakkı öğrenmeden itibaren üç ay, her hâlde fiilden itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m.347); şikâyet dilekçe veya şifahi beyanla yapılır (İİK m.349).
- Yargıtay’a göre nafaka alacağının maaştan tahsilinde öncelik hakkı vardır ve İİK m.83’ün ikinci fıkrası nafaka kesintisinde uygulanmaz.
- İşleyecek aylık nafakanın tamamı üzerinden maaş haczi konulabilir; arta kalan tutar üzerinden diğer alacaklar için genel kural işler.
- Nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (HMK m.350, m.367) ve tedbir nafakası boşanma kesinleşmeden icra edilebilir.
- İcra talebinde birikmiş ve işleyecek nafaka ayrı ayrı gösterilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Nafaka ödenmezse ne yapılır?
İki yol birlikte kullanılabilir. Birincisi, nafaka hükmüne dayanarak ilamlı icra takibi başlatıp alacağı tahsil etmek; ikincisi, İİK m.344 uyarınca icra mahkemesine şikâyet ederek borçlunun üç aya kadar tazyik hapsine karar verilmesini istemek.
Nafaka için tazyik hapsi nedir?
Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçluya, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar verilen bir zorlama hapsidir (İİK m.344). Klasik bir hapis cezası değildir; amacı ödemeyi sağlamaktır.
Tazyik hapsi uygulanırken borç ödenirse ne olur?
Borçlu tahliye edilir. Kanun açıkça 'Hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse, borçlu tahliye edilir' der (İİK m.344).
Nafaka şikâyeti için süre var mı?
Vardır. Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m.347).
Nafaka şikâyeti nereye ve nasıl yapılır?
İcra mahkemesine yapılır ve dilekçe ile veya şifahi beyanla yapılabilir; mahkeme duruşma için hemen bir gün tayin eder (İİK m.349).
Borçlu nafakanın kaldırılması davası açtıysa tazyik hapsi uygulanır mı?
Uygulanması ertelenebilir. Borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması hâlinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m.344).
Nafaka alacağında maaş haczi sınırı nedir?
Genel kural maaşın dörtte birinden az olmamak üzere haciz iken, Yargıtay'a göre nafaka alacağı için yapılan kesintilerde İİK m.83'ün ikinci fıkrası hükmü uygulanmaz. Bu kesintiden arta kalan miktar ise genel kurala göre haczedilebilir.
İşleyecek aylık nafakanın tamamı maaştan kesilebilir mi?
Yargıtay'a göre evet. Takip dayanağı nafaka alacağı adi alacak olmadığından, işleyecek aylık nafakanın tamamı üzerinden maaş üzerine haciz konulmasında yasaya aykırılık bulunmadığı belirtilmiştir.
Nafaka alacağı diğer hacizlere göre öncelikli mi?
Yargıtay'a göre nafaka alacaklarının borçlunun maaşından kesinti suretiyle tahsilinde kural olarak öncelik hakkı bulunur. Bu nedenle nafaka kesintisi, sıradaki diğer hacizlerden önce yapılır.
Nafaka kararı kesinleşmeden icraya konulabilir mi?
Tedbir nafakası bakımından Yargıtay, niteliği gereği boşanma hükmü kesinleşmeden icra edilebileceğini kabul etmektedir. Ayrıca HMK m.350 ve m.367 nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemeyeceğini düzenler.
Nafaka borçlusu için tehiri icra istenebilir mi?
İstenemez. HMK m.350/1 ve m.367/1 'Nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez' hükmünü taşır; bu, nafaka alacaklısını koruyan özel bir kuraldır.
Birikmiş nafaka ile işleyecek nafaka arasındaki fark nedir?
Birikmiş nafaka, takip tarihine kadar ödenmemiş olan geçmiş dönem alacağıdır; işleyecek nafaka ise takipten sonra her ay doğmaya devam eden alacaktır. İcra talebinde ikisi ayrı ayrı gösterilir.
Tazyik hapsi kararı verilince alacak sona erer mi?
Ermez. Tazyik hapsi ödemeyi zorlamak için öngörülmüş bir yaptırımdır; alacağın tahsili için ilamlı icra takibi ayrıca yürütülür. İki yol birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.