Hacze İştirak: Takipli ve Takipsiz İştirak (İİK m.100-101)

Kısa Cevap

Hacze iştirak, bir alacaklının koyduğu ilk hacze başka alacaklıların aynı derecede katılarak satış bedelinden pay almasıdır. İki yolu vardır: İİK m.100’deki takipli (adi) iştirak belirli belgeler ve önceden başlatılmış bir takip gerektirir; İİK m.101’deki takipsiz (imtiyazlı) iştirak ise borçlunun eşi, çocukları ve vesayet ilişkisindeki kişiler için takip merasimi aramaz. Her iki yolda da pencere aynı anda kapanır: satılan malın tutarı vezneye girinceye kadar. Nafaka ilamına dayanan alacaklı ise süre sınırı olmaksızın her zaman iştirak edebilir.

Bu Durumda mısınız?

• Alacaklısınız; borçlunun malına başka bir alacaklı sizden önce haciz koydu.
• Elinizde borçludan alınmış eski tarihli bir senet var; başkasının haczine katılıp katılamayacağınızı soruyorsunuz.
• Nafaka alacaklısısınız ve borçlunun malı başka bir dosyadan satılıyor.
• Boşanma sürecindesiniz; eşinizin malına konulan hacze katılmak istiyorsunuz.
• İhtiyati haciz aldınız ama kesin hacze dönüşmeden mal başka bir dosyadan haczedildi.
• İştirak talebiniz kabul edildi ancak size “yedi gün içinde dava aç” denildi.

Takipli İştirak: Dört Belge ve Tarih Ölçütü

Adi iştirakin şartları tek maddede sayılmıştır ve hepsi bir tarih karşılaştırmasına dayanır:

“İlk haciz üzerine satılan malın tutarı vezneye girinciye kadar aynı derecede hacze iştirak edebilecek alacaklılar: 1 – İlk haciz ilamsız takibe müstenitse takip talebinden ve ilama istinat ediyorsa dava ikamesinden mukaddem yapılmış bir takip üzerine alınan aciz vesikasına, 2 – Yukarki fıkrada yazılı tarihlerden önce açılmış bir dava üzerine alınan ilama, 3 – Aynı tarihlerden mukaddem tarihli resmi veya tarih ve imzası tasdikli bir senede, 4 – Aynı tarihlerden mukaddem tarihli resmi dairelerin veya yetkili makamların yetkileridahilinde ve usulüne göre verdikleri makbuz veya vesikaya istinat eden alacaklılardır.”

(İcra ve İflas Kanunu m.100)

Ölçüt şudur: karşılaştırma anı, ilk haczin dayandığı takibin niteliğine göre belirlenir. İlk haciz ilamsız bir takibe dayanıyorsa takip talebi tarihi, ilama dayanıyorsa davanın açıldığı tarih esas alınır. İştirak etmek isteyen alacaklının belgesi bu tarihten önceye ait olmalıdır.

Belgeler arasında aciz vesikası da bulunur; bu, aciz vesikası belgesinin iptal davası dışındaki ikinci önemli işlevidir. Ayrıca “tarih ve imzası tasdikli senet” ifadesi, adi bir senedin yeterli olmadığını gösterir: senedin tarih ve imzası tasdikli olmalıdır.

İştirak kabul edilirse icra dairesi pasif kalmaz: müracaat üzerine aynı derecedeki alacaklıların bütün alacaklarına yetecek nispette ilave hacizler yapar. Belgesi olmayan alacaklılar bakımından ise madde kapıyı tümüyle kapatmaz; onlar ancak evvelki dereceden artacak bedeller için iştirak edebilir.

Takipsiz İştirak: Aile İçi Alacaklar

İkinci yol, belirli kişilere takip yapma zorunluluğu olmadan katılma imkânı tanır:

“Borçlunun eşi ve çocukları ve vasi veya kayyımı olduğu şahıslar evlenme, velayet veya vesayetten mütevellit alacaklar için önce icrası lazım gelen takip merasimine lüzum olmaksızın ilk haciz üzerine satılan malın tutarı vezneye girinceye kadar aynı derecede hacze iştirak edebilirler.”

(İcra ve İflas Kanunu m.101)

Bu imkân süresiz değildir. Aynı madde, hakkın ancak haczin vesayetin, velayetin veya evliliğin devamı esnasında ya da bunların sona ermesini takip eden sene içinde yapılması hâlinde kullanılabileceğini belirtir; bir dava veya takibin devam ettiği süre bu hesaba katılmaz. Ayrıca sulh mahkemesi de küçükler, vesayet altındakiler veya kendilerine kayyım tayin edilmiş olanlar adına aynı şekilde iştirak edebilir.

Maddenin son fıkrası ise takipsiz iştirakin en güçlü hâlini nafakaya tanır:

“Nafaka ilamına istinat eden alacaklı önce takip merasiminin icrasına lüzum olmaksızın her zaman aynı derecede hacze iştirak edebilir. Suiniyet hali müstesnadır.”

(İcra ve İflas Kanunu m.101)

Görüldüğü gibi bu fıkrada iki ayrı muafiyet birleşir: takip merasimi aranmaması ve “her zaman” ifadesiyle zaman sınırının kaldırılması. Aşağıdaki bölüm bu ifadenin uygulamada nasıl yorumlandığını gösterir.

Nafaka Alacaklısının Süresiz Hakkı

Yukarıda aktarılan son fıkradaki “her zaman” ifadesi, bir önceki fıkradaki bir yıllık süre koşulunun nafakada uygulanmadığı anlamına gelir. Yargıtay 23. Hukuk Dairesi bunu açıkça belirtir:

“Buna göre, bir yıllık süre ile sınırlı olmaksızın nafaka ilamına bağlı alacak için önceden takip yapılmadan her zaman hacze iştirak edilebilir.”

(Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, E. 2017/947, K. 2020/3231, T. 26.10.2020 — bozma)

Aynı karar, nafaka alacaklısından hangi işlemlerin beklenmediğini de sayar:

“nafaka alacaklısı takip talebinde bulunmasına, takibi kesinleştirmesine ve bunun sonucunda kendisine kesin haciz yetkisinin gelmesine gerek olmaksızın hacizli malın paraya çevrilip bedelinin icra veznesine girmesi anına kadar hacze takipsiz iştirak etme hakkına sahiptir.”

(Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, E. 2017/947, K. 2020/3231, T. 26.10.2020 — bozma)

Bu, nafaka alacaklısı bakımından çok pratik bir sonuç doğurur: ayrı bir takip açıp kesinleştirmeyi beklemek yerine, borçlunun malının satıldığı dosyaya iştirak talebiyle girmek yeterlidir. Nafakanın icra yoluyla tahsilinin bütünü için nafaka alacağının icra takibi sayfasına bakabilirsiniz. Sınır ise metinde yazılıdır: suiniyet hâli istisnadır.

İştirak Talebine İtiraz: İki Kez Yedi Gün

İştirak otomatik ve tartışmasız değildir. İİK m.101, itiraz mekanizmasını ve sert bir düşme yaptırımını birlikte kurar:

“İcra dairesi iştirak taleplerini borçlu ve alacaklılara bildirir. Onlara, itiraz etmeleri için yedi günlük bir mühlet verir. İtiraz halinde iştirak talebinde bulunan kimsenin hacze iştiraki muvakkaten kabul olunur ve yedi gün içinde dava açması lüzumu bildirilir. Bu süre içinde dava açmazsa iştirak hakkı düşer.”

(İcra ve İflas Kanunu m.101)

İki ayrı yedi günlük süre işler: ilki diğer ilgililerin itiraz süresi, ikincisi itiraz üzerine iştirak talep edenin dava açma süresi. İkincisinin kaçırılması iştirak hakkını doğrudan düşürür. Açılacak davaya basit yargılama usulüne göre bakılır.

İhtiyati Hacizle İştirak ve Rehnin Kesin Sınırı

İhtiyati haciz sahibi de korumasız bırakılmamıştır:

“261 inci maddeye göre ihtiyaten haczedilen mallar, ihtiyatî haciz kesin hacze dönüşmeden önce diğer bir alacaklı tarafından bu Kanuna veya diğer kanunlara göre haczedilirse, ihtiyatî haciz sahibi alacaklı, bu hacze 100 üncü maddedeki şartlar dairesinde kendiliğinden ve muvakkaten iştirak eder.”

(İcra ve İflas Kanunu m.268)

Buradaki “kendiliğinden” ifadesi önemlidir: ayrı bir iştirak talebi aranmaz. İhtiyati haczin sınırları için ihtiyati haciz sayfasına bakabilirsiniz. Aynı madde rehin bakımından ise kesin bir set çeker:

“Rehinden önce ihtiyatî veya icrai haciz bulunması hâlinde âmme alacağı dahil hiçbir haciz rehinden önceki hacze iştirak edemez.”

(İcra ve İflas Kanunu m.268)

Yani rehinden önce konulmuş bir haciz varsa, kamu alacakları da dahil olmak üzere hiçbir haciz o hacze iştirak edemez. Madde son olarak iki nokta daha belirler: ihtiyati haciz masrafları satış tutarından alınır ve ihtiyati haciz diğer rüçhan hakkını vermez.

Sıra Cetveliyle İlişkisi

Hacze iştirak, paylaştırmanın kendisi değil ona girme hakkıdır. İştirak kabul edildikten sonra paranın nasıl bölüşüleceği sıra cetveli ile belirlenir; aynı derecedeki alacaklılar garame esasına göre alacakları oranında pay alır. Bu nedenle iki aşamayı ayırmak gerekir: iştirak aşamasında katılma hakkı, sıra cetveli aşamasında sıra ve miktar tartışılır. Sıra cetveline itirazın mercii de bu ayrıma göre değişir.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. İlk haczin hangi tarihte ve hangi tür takibe dayanarak konulduğunu öğrenin; karşılaştırma anı buna göre belirlenir.
2. Elinizdeki belgenin bu tarihten önceye ait olduğunu doğrulayın; adi senet yeterli değildir, tarih ve imzası tasdikli olmalıdır.
3. Aile içi bir alacaksanız İİK m.101 kapsamında olup olmadığınızı ve süre koşulunu değerlendirin.
4. Nafaka alacaklısıysanız takip açmayı beklemeyin; doğrudan iştirak talebinde bulunun.
5. Satış takvimini izleyin. Pencere, bedelin vezneye girmesiyle kapanır.
6. İştirakinize itiraz edilirse yedi gün içinde dava açın; aksi hâlde iştirak hakkınız düşer.
7. Rehin varsa rehnin tarihini kontrol edin; rehinden önceki hacze iştirak edilemez.

Sık Yapılan Hatalar

Karşılaştırma anını haczin uygulandığı tarih sanmak. İlamsız takipte takip talebi, ilamlı takipte davanın açıldığı tarih esas alınır.

Adi senetle iştirak etmeye çalışmak. İİK m.100 resmî ya da tarih ve imzası tasdikli senet arar.

Bedel vezneye girdikten sonra başvurmak. İştirak penceresi bu anda kapanır.

Nafaka alacaklısı olarak önce takip açıp kesinleştirmeyi beklemek. Yargıtay’a göre bu gerekmez; bekleme paranın dağıtılmasına yol açabilir.

Nafakada bir yıllık süreyi uygulamak. “Her zaman” ifadesi bir yıllık sınırı aşar.

İtiraz üzerine dava açmayı ihmal etmek. Yedi gün içinde dava açılmazsa iştirak hakkı düşer.

Rehinden önceki hacze iştirak etmeye çalışmak. Amme alacağı dahil hiçbir haciz bu hacze iştirak edemez.

Özet

• Hacze iştirak, ilk hacze aynı derecede katılıp satış bedelinden pay almaktır; takipli ve takipsiz olmak üzere iki türü vardır.
• Takipli iştirak için İİK m.100’deki dört belgeden biri gerekir ve belge, ilk haczin dayandığı takip talebi ya da dava tarihinden önceye ait olmalıdır.
• Pencere, ilk haciz üzerine satılan malın tutarı vezneye girinceye kadar açıktır.
• Belgesi olmayan alacaklılar ancak evvelki dereceden artacak bedeller için iştirak edebilir.
• İştirak kabul edilirse icra dairesi, aynı derecedeki alacakların tamamına yetecek nispette ilave haciz yapar.
• Borçlunun eşi, çocukları ve vesayet ilişkisindeki kişiler evlenme, velayet veya vesayetten doğan alacakları için takipsiz iştirak edebilir; süre koşulu vardır (İİK m.101).
• Nafaka ilamına dayanan alacaklı, takip merasimine gerek olmaksızın her zaman iştirak edebilir; Yargıtay’a göre bir yıllık sınır uygulanmaz ve takibin kesinleşmesi beklenmez. Suiniyet hâli istisnadır.
• İştirak talebi ilgililere bildirilir; itiraz için yedi gün, itiraz üzerine dava açmak için ayrıca yedi gün vardır. Dava açılmazsa iştirak hakkı düşer.
• İhtiyati haciz sahibi, kesin hacze dönüşmeden önce konulan başka bir hacze kendiliğinden ve muvakkaten iştirak eder (İİK m.268).
• Rehinden önce haciz varsa amme alacağı dahil hiçbir haciz o hacze iştirak edemez; ihtiyati haciz başka bir rüçhan hakkı vermez.