Patent Hakkına Tecavüz: Dava, Tazminat ve Hükümsüzlük

Kısa Cevap

Patent hakkına tecavüz, buluş konusu ürünün veya usulün hak sahibinin izni olmaksızın üretilmesi, satılması, ithal edilmesi ya da lisansla verilmiş hakların izinsiz genişletilmesidir (6769 sayılı SMK m.141). Hak sahibi tecavüzün tespiti, durdurulması, kaldırılması ve maddi-manevi tazminat talep edebilir (m.149). Tazminat hesabında yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçimine bağlı üç yöntemden biriyle belirlenir (m.151).

Bu Durumda mısınız?

• Tescilli patentinize veya faydalı modelinize konu ürünün taklidi piyasada satılıyor.
• Size ait usul patenti izinsiz kullanılıyor ama bunu ispatlamakta zorlanıyorsunuz.
• Lisans verdiğiniz taraf, sözleşmede tanınan hakların sınırını aştı veya hakkı üçüncü kişiye devretti.
• Hakkınızda patent tecavüzü iddiasıyla dava açıldı ve patentin geçersizliğini ileri sürmeyi düşünüyorsunuz.
• Tecavüz nedeniyle uğradığınız zararı nasıl hesaplayacağınızı araştırıyorsunuz.

Dayandığı Kanun Maddeleri

Tecavüz sayılan fiiller SMK m.141’de sayılmıştır:

Aşağıdaki fiiller, patent veya faydalı model hakkına tecavüz sayılır:

a) Patent veya faydalı model sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üretme sonucu taklit etmek.

b) Kısmen veya tamamen taklit suretiyle meydana getirildiğini bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde tecavüz yoluyla üretilen buluş konusu ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak ya da bu amaçlar için ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak, uygulamaya koymak suretiyle kullanmak veya bu ürünle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunmak.

c) Patent sahibinin izni olmaksızın buluş konusu usulü kullanmak veya bu usulün izinsiz olarak kullanıldığını bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde buluş konusu usulle doğrudan doğruya elde edilen ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak ya da bu amaçlar için ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak, uygulamaya koymak suretiyle kullanmak veya bu ürünlerle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunmak.

ç) Patent veya faydalı model hakkını gasp etmek.

d) Patent veya faydalı model sahibi tarafından sözleşmeye dayalı lisans veya zorunlu lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.141/1)

İki noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, (b) ve (c) bentlerinde “bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde” ölçütü aranır; yani satıcı ve dağıtıcılar bakımından bilme veya bilebilecek durumda olma unsuru tartışılır. İkincisi, (d) bendi lisans alanı da tecavüz failine dönüştürebilir: sözleşmeyle tanınan hakkın sınırını aşan kullanım, sözleşmeye aykırılığın ötesinde tecavüz sayılır.

Usul Patentinde İspat Yükü Davalıya Geçer

Usul patentlerinde hak sahibinin en büyük güçlüğü, karşı tarafın fabrikasında hangi yöntemin kullanıldığını ispatlayamamasıdır. Kanun bu güçlüğü dengeleyen özel bir kural getirir:

Patent konusunun, bir ürün veya maddenin elde edilmesine ilişkin bir usul olması hâlinde mahkeme, aynı ürün veya maddeyi elde etme usulünün patent konusu usulden farklı olduğunu ispat etmesini davalıdan isteyebilir.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.141/2)

Bu, dava stratejisi bakımından belirleyicidir: davacı ürün özdeşliğini ortaya koyabilirse, farklı usul kullandığını davalı göstermek durumunda kalabilir.

Açılabilecek Davalar ve Talepler

SMK m.149, sınai mülkiyet hakları için ortak bir talep kataloğu kurar:

Sınai mülkiyet hakkı tecavüze uğrayan hak sahibi, mahkemeden aşağıdaki taleplerde bulunabilir:

a) Fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti.

b) Muhtemel tecavüzün önlenmesi.

c) Tecavüz fiillerinin durdurulması.

ç) Tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini.

d) Tecavüz oluşturan veya cezayı gerektiren ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan cihaz, makine gibi araçlara, tecavüze konu ürünler dışındaki diğer ürünlerin üretimini engellemeyecek şekilde elkonulması.

e) (d) bendi uyarınca elkonulan ürün, cihaz ve makineler üzerinde kendisine mülkiyet hakkının tanınması.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.149/1)

Madde ayrıca tecavüzün devamını önleyecek tedbirlerin alınmasını ve haklı sebep veya menfaat varsa kesinleşmiş kararın ilanını da talepler arasında sayar. (e) bendindeki mülkiyet talebi kabul edilirse, ürün ve makinelerin değeri tazminat miktarından düşülür; değer tazminatı aşarsa aşan kısım hak sahibince karşı tarafa ödenir (m.149/2).

Markadan farkı: Marka hakkına tecavüz için SMK ayrıca cezai yaptırım öngörürken, patent ve faydalı model bakımından böyle bir suç tipi düzenlenmemiştir. Bu nedenle patent uyuşmazlıkları kural olarak hukuk davası ekseninde yürür. Marka tarafındaki cezai boyut için marka hakkına tecavüz yazımıza bakabilirsiniz.

Tazminat: Yoksun Kalınan Kazancın Üç Yöntemi

Patent davalarının ekonomik ağırlığı bu maddede toplanır:

Hak sahibinin uğradığı zarar, fiili kaybı ve yoksun kalınan kazancı kapsar.

Yoksun kalınan kazanç, zarar gören hak sahibinin seçimine bağlı olarak, aşağıdaki değerlendirme usullerinden biri ile hesaplanır:

a) Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edenin rekabeti olmasaydı, hak sahibinin elde edebileceği muhtemel gelir.

b) Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edenin elde ettiği net kazanç.

c) Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edenin bu hakkı bir lisans sözleşmesi ile hukuka uygun şekilde kullanmış olması hâlinde ödemesi gereken lisans bedeli.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.151/1-2)

Yöntem	Neye bakılır	Ne zaman avantajlı
(a) Muhtemel gelir	Hak sahibinin kaybettiği satış	Hak sahibi aynı pazarda güçlü ve üretiyor
(b) Net kazanç	Tecavüz edenin kârı	Tecavüz eden yüksek hacimli satış yapmış
(c) Lisans bedeli	Emsal lisans oranı	Hak sahibi üretmiyor, ispat kolaylığı isteniyor

Kanun ayrıca iki önemli düzeltme getirir. Birincisi, hakkaniyet payı: (a) veya (b) seçilmişse ve mahkeme ürüne ilişkin talebin oluşmasında sınai mülkiyet hakkının belirleyici etken olduğu kanaatine varırsa, hesaplamaya hakkaniyete uygun bir pay daha eklenir (m.151/4). İkincisi, kullanmama yaptırımı:

Mahkeme, patent haklarına tecavüz hâlinde, patent sahibinin bu Kanunda öngörülen patenti kullanma yükümlülüğünü yerine getirmemiş olduğu kanaatine varırsa yoksun kalınan kazanç, ikinci fıkranın (c) bendine göre hesaplanır.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.151/5)

Yani patentini fiilen kullanmayan hak sahibi, seçim hakkını kaybeder ve tazminatı lisans bedeli üzerinden hesaplanır. Bu, patentin âtıl tutulmasına karşı kurulmuş bir dengedir.

Hesaplamada ayrıca sınai mülkiyet hakkının ekonomik önemi, tecavüz sırasındaki lisansların sayısı, süresi ve çeşidi ile ihlalin nitelik ve boyutu gibi etkenler göz önünde tutulur (m.151/3).

Karşı Cephe: Hükümsüzlük Savunması

Patent tecavüzü davalarının neredeyse tamamında davalı, patentin yeni olmadığını veya buluş basamağı içermediğini ileri sürerek hükümsüzlük karşı davası açar. Bu savunmanın gücü, hükümsüzlük kararının etkisinden gelir:

Patentin hükümsüzlüğüne karar verilmesi hâlinde, kararın sonuçları geçmişe dönük olarak etkili olur ve patent veya patent başvurusuna bu Kanunla sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.139/1)

Koruma hiç doğmamış sayıldığı için, hükümsüzlük kararı tecavüz iddiasının dayanağını ortadan kaldırır. Ancak geçmişe etki mutlak değildir: patent sahibinin ağır ihmali veya kötüniyetli hareketinden zarar görenlerin tazminat talepleri saklıdır ve kanun bazı durumları geçmişe etkiden ayrı tutar (m.139/2).

Hükümsüzlük Davası Bekletici Sorun Olur mu?

Aynı patente ilişkin başka bir dosyada hükümsüzlük davası sürerken tecavüz davasının karara bağlanıp bağlanamayacağı, uygulamanın en tartışmalı noktasıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, önüne gelen bir faydalı model uyuşmazlığında iki ayrı ilkeyi işletmiştir.

Birincisi, aynı taraflar arasında kesinleşmiş bir hükümsüzlük kararı varsa:

Tarafları, dava konusu ve dava sebebi aynı olan kesinleşmiş karar, yukarıda yapılan açıklamalardan da anlaşılacağı üzere sonradan açılan mevcut dava için kesin hüküm teşkil eder. Gerek maddi, gerek şekli anlamda kesin hüküm dava şartlarından olmakla, hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir ve varlığı saptandığı takdirde kesin hükmün varlığı nedeniyle davanın reddine karar verilmesi gerekir.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/94, K. 2018/512, T. 21.03.2018 — bozma)

İkincisi, üçüncü kişinin açtığı ve henüz kesinleşmemiş bir hükümsüzlük davası varsa, bunun bekletici sorun yapılması gerekir:

Bu sebeple, yukarıda açıklanan ilkeler ve hükümler çerçevesinde, Yüksek Mahkeme konumunda olan Yargıtay’ın içtihat birliğini ve tutarlığını sağlama görevi ışığında asıl dava yönünden de yukarıda açık unvanı gösterilen dava dışı şirket ile davacı-karşı davalı arasında görülen faydalı model belgesinin hükümsüzlüğü davasının sonucunun beklenerek bir karar verilmesi gerekir.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/94, K. 2018/512, T. 21.03.2018 — bozma)

Karar, bekletici sorun kurumunu HMK m.165’e ve Anayasa m.90 üzerinden AİHS m.6 ile m.14’e dayandırmakta; benzer durumdaki kişiler arasında çelişkili içtihattan doğan farklı muamelenin adil yargılanma hakkını ihlal edebileceğine işaret etmektedir.

Güncellik uyarısı: Bu karar, olay tarihi itibarıyla yürürlükte olan 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında KHK dönemine ilişkindir; 6769 sayılı SMK 10/1/2017 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kararın kesin hüküm ve bekletici soruna ilişkin usul muhakemesi güncelliğini korumakla birlikte, maddi hukuk kuralları için bugün SMK metni esas alınmalıdır.

Zamanaşımı

SMK, özel bir süre öngörmek yerine genel rejime yollama yapar:

Sınai mülkiyet hakkı veya geleneksel ürün adından doğan özel hukuka ilişkin taleplerde, 11/1/2011 tarihli ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun zamanaşımına ilişkin hükümleri uygulanır.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.157)

Bu yollama nedeniyle süre, talebin niteliğine (haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, sözleşme) göre TBK kurallarına göre belirlenir. Tecavüz süregelen nitelikteyse, sürenin her yeni ihlal için yeniden işleyip işlemediği somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Tazminat yöntemini gerekçesiz seçmek. Üç yöntemin sonucu çok farklı olabilir; seçim, dosyadaki delil durumuna göre yapılmalıdır.
• Patenti kullanmadan (a) veya (b) yöntemini istemek. Kullanma yükümlülüğü yerine getirilmemişse hesap lisans bedeline döner (m.151/5).
• Usul patentinde ispat kuralını kullanmamak. m.141/2, ispat yükünü davalıya kaydırabilecek bir imkândır.
• Hükümsüzlük riskini önceden değerlendirmemek. Dava açmadan önce patentin yenilik ve buluş basamağı bakımından dayanıklılığı incelenmelidir.
• Paralel hükümsüzlük davasını izlememek. Üçüncü kişinin açtığı hükümsüzlük davası bekletici sorun yapılabilir ve süreci uzatır.
• Lisans sınırının aşılmasını yalnız sözleşme ihlali saymak. SMK m.141/1-d bunu ayrıca tecavüz sayar.
• KHK dönemi içtihadını doğrudan aktarmak. 551 sayılı KHK dönemine ait kararlarda maddi hukuk kuralları bugünkü SMK metniyle karşılaştırılmalıdır.

Özet

• Tecavüz fiilleri SMK m.141’de sayılmıştır; satış ve dağıtımda “bildiği ya da bilmesi gerektiği” ölçütü aranır.
• Lisans sınırının aşılması da tecavüz sayılır (m.141/1-d).
• Usul patentinde mahkeme, farklı usul kullanıldığının ispatını davalıdan isteyebilir (m.141/2).
• Talepler m.149’da sayılıdır: tespit, önleme, durdurma, kaldırma, tazminat, el koyma, mülkiyet, ilan.
• Yoksun kalınan kazanç üç yöntemden biriyle hesaplanır ve seçim kural olarak hak sahibinindir (m.151).
• Patentini kullanmayan hak sahibinin tazminatı lisans bedeli üzerinden hesaplanır (m.151/5).
• Hükümsüzlük kararı geçmişe etkilidir; koruma hiç doğmamış sayılır (m.139).
• Zamanaşımında TBK hükümleri uygulanır (m.157).