Tasarım Hakkına Tecavüz: Dava, Tescilli ve Tescilsiz Koruma

Kısa Cevap

Tasarım hakkına tecavüz, koruma kapsamındaki bir tasarımın uygulandığı ürünün aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin izinsiz üretilmesi, satılması ya da ticaret alanına çıkarılmasıdır (6769 sayılı SMK m.81). Karşılaştırma sıradan tüketiciye göre değil, bilgilenmiş kullanıcı gözüyle yapılır ve Yargıtay bunu bilirkişi incelemesi gerektiren teknik bir değerlendirme sayar.

Bu Durumda mısınız?

• Tescilli tasarımınıza konu ürünün benzeri rakip firma tarafından piyasaya sürüldü.
• Ürününüz tescilli değil ama ilk kez sizin tarafınızdan piyasaya sunuldu ve kopyalandı.
• Hakkınızda tasarım tecavüzü iddiasıyla dava açıldı; ürününüzün bağımsız olarak tasarlandığını savunuyorsunuz.
• Tasarımınızın koruma süresi doldu ya da yenilemeyi kaçırdınız.
• Bilirkişi raporu, ürünler arasında benzerlik bulunmadığı yönünde geldi ve itiraz etmek istiyorsunuz.

Terim notu: Bu yazıdaki “tasarım”, SMK anlamında ürün görünümünün hukuki korunmasıdır; üniversitelerin endüstriyel tasarım bölümüyle veya tasarım mesleğiyle ilgili değildir.

Tasarım Nedir, Ne Korunur?

Korunan şey ürünün işlevi değil, görünümüdür:

Tasarım, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.55/1)

Kanun, “ürün” kavramını geniş tutar: bilgisayar programları hariç, endüstriyel yolla veya elle üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra birleşik ürünler ve parçaları, ambalaj, birden çok nesnenin bir arada algılanan sunumları, grafik semboller ve tipografik karakterler de üründür (m.55/2). Bu genişlik, tasarım korumasını ambalajdan yazı karakterine kadar uzanan bir alana taşır.

Koruma iki yoldan doğar:

Tasarım; bu Kanun hükümleri uyarınca tescil edilmiş olması hâlinde tescilli tasarım, ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmuş olması hâlinde ise tescilsiz tasarım olarak korunur.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.55/4)

Korumanın Şartı: Yenilik ve Ayırt Edicilik

Tasarım yeni ve ayırt edici niteliğe sahip olması şartıyla bu Kanunla sağlanan haklar kapsamında korunur.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.56/1)

Yenilik, bir mutlak ölçüttür: tasarımın aynısı, tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden, tescilsiz tasarım için kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmalıdır. Tasarımlar sadece küçük ayrıntılarda farklılık gösteriyorsa aynı kabul edilir (m.56/4).

Ayırt edicilik ise karşılaştırmalıdır:

Bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim … kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimden farklı ise bu tasarımın ayırt edici niteliğe sahip olduğu …

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.56/5)

Birleşik ürünün parçası bakımından ek bir şart vardır: parça, birleşik ürüne takıldığında normal kullanımda görünür durumda olmalı ve görünür özellikleri yenilik ve ayırt edicilik şartlarını karşılamalıdır (m.56/2). Normal kullanım, bakım, servis veya onarım işleri hariç son kullanıcı tarafından kullanımı ifade eder (m.56/3). Bu kural, özellikle yedek parça tasarımlarında belirleyicidir.

Tecavüz Sayılan Fiiller

Aşağıda belirtilen fiiller tasarım hakkına tecavüz sayılır:

a) Tasarım sahibinin izni olmaksızın bu Kanun hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek, piyasaya sunmak, satmak, sözleşme yapmak için öneride bulunmak, ticari amaçla kullanmak veya bu amaçlarla bulundurmak, başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak, ithal işlemine tabi tutmak.

b) Tasarım sahibi tarafından lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek.

c) Tasarım hakkını gasp etmek.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.81/1)

İki pratik kural maddenin devamındadır. Birincisi, tescil kaydının ürüne konulmamış olması savunma değildir:

Koruma kapsamındaki tasarımın tescilli olduğuna ilişkin kaydın ürün, ambalaj veya fatura üzerine konulmamış olması, bu maddede sayılan fiilleri tasarım hakkına tecavüz olmaktan çıkarmaz.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.81/3)

İkincisi, tescil süreci tamamlanmadan da dava yolu açılabilir: tecavüz eden başvurudan ve kapsamından haberdar edilmişse başvurunun yayımlanmış olmasına bakılmaz; kötüniyet mahkemece saptanırsa yayımdan önce de tecavüzün varlığı kabul edilir (m.81/2).

Tescilli mi, Tescilsiz mi? Korumanın Kapsamı Farklı

Bu ayrım, tasarım uyuşmazlıklarının sonucunu belirleyen en önemli noktadır.

	Tescilli tasarım	Tescilsiz tasarım
Doğuşu	TÜRKPATENT tescili	İlk kez Türkiye’de kamuya sunma
Süre	Başvurudan 5 yıl, yenilenerek 25 yıla kadar (m.69/1)	Kamuya ilk sunmadan 3 yıl (m.69/2)
Koruma gücü	Benzer genel izlenim yeterli	Yalnız kopyalama hâlinde (m.59/2)
İspat	Sicil kaydı	Kamuya sunma tarihi ve şekli ispatlanmalı

Tescilsiz korumanın sınırı kanunda açıkça çizilmiştir:

Tescilsiz tasarım, sahibine birinci fıkrada belirtilen fiilleri engelleme hakkını sadece korunan tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanarak alınması hâlinde verir. Korunan tasarımın kendi tasarımından önce kamuya sunulduğunu makul yollarla bilmesi mümkün olmayan bir tasarımcı tarafından bağımsız olarak yapılan tasarımın koruma kapsamındaki tasarımdan kopyalanm…

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.59/2)

Yani tescilsiz tasarımda davalı, tasarımını bağımsız olarak geliştirdiğini ortaya koyabilirse tecavüzden kurtulabilir. Tescilli tasarımda böyle bir savunma kural olarak sonuç doğurmaz. Bu, tescilin pratik değerini gösteren en somut farktır.

Karşılaştırma Ölçütü: Bilgilenmiş Kullanıcı ve Genel İzlenim

Tasarım davalarının kalbi, iki ürünün karşılaştırılmasıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bu karşılaştırmanın nasıl yapılacağını ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur:

Yenilik ve ayırt edicilik incelemesi, önceden mevcut bulunan tasarımlar ile ihtilaf konusu olan tasarımın kıyaslanarak değerlendirilmesi işlemidir. Yenilik (m.6) unsurunun belirlenmesinde tasarımının, önceki bir tasarımın aynısı olup olmadığı incelenir. Ayırt edicilik (m.7) ise yeni olan bir tasarımın ortak özelliklerinin dışında ve bilgilenmiş kullanıcı gözüyle kıyaslanan diğer tasarımlardan farklı kılan özelliklerdir.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/99, K. 2018/1173, T. 06.06.2018 — bozma)

Aynı kararda dört alt kural sayılır; ikisi uygulamada özellikle belirleyicidir. Ayrıntı değil genel izlenim karşılaştırılır: ihlal iddiasına muhatap tasarımın bilgilenmiş kullanıcıda bıraktığı genel izlenim ile öncekinin yarattığı genel izlenimin benzer olup olmadığı incelenir. Seçenek özgürlüğü dikkate alınır: tasarımcının seçenek özgürlüğü yoksa benzerlik kaçınılmaz olduğundan koruma reddedilir; buna karşılık olağan bir tüketicinin dikkatinden kaçabilecek fakat bilgilenmiş kullanıcının gözüne çarpabilecek farklılıklara önem verilir.

Karşılaştırmayı Hâkim Değil Bilirkişi Yapar

Uygulamada sık görülen bir hata, mahkemenin ürünlere bakıp doğrudan sonuca varmasıdır. Hukuk Genel Kurulu bunu açıkça reddetmiştir:

Buna göre tecavüzün varlığının tespiti tasarım uzmanı bilirkişilerin yapabileceği özel ve teknik bilgiyi gerektiren bir değerlendirmedir. Tasarımcı bilirkişiler kıyaslanan tasarımlar bakımından söz konusu tasarımlara konu ürünlerin bilgilenmiş kullanıcı gözüyle yarattıkları genel izlenim itibariyle benzer olup olmadıkları hususunda özel ve teknik bir değerlendirme yaparlar.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/99, K. 2018/1173, T. 06.06.2018 — bozma)

Karar, mahkemenin bilirkişi raporunu yetersiz görmesi hâlinde izlenecek yolu da gösterir: bu hususta alınan bilirkişi raporunun eksik görülmesi hâlinde HMK m.281 gereğince bilirkişiden ek görüş alınması veya yeniden bilirkişi incelemesi yaptırılması mümkündür. Buna karşılık, endüstriyel tasarıma ilişkin bir konunun hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözümlenebileceğinden bahisle karar verilmesi hatalı bulunmuştur.

Dilekçe stratejisi bakımından sonuç nettir: rapor beğenilmediğinde yapılacak şey, hâkimden kendi gözlemine dayanmasını istemek değil, ek rapor veya yeni bilirkişi heyeti talep etmektir.

Güncellik uyarısı: Bu karar, olay tarihi itibarıyla yürürlükte olan 554 sayılı Endüstriyel Tasarımların Korunması Hakkında KHK dönemine ilişkindir; 6769 sayılı SMK 10/1/2017 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kararda anılan 554 sayılı KHK m.7 ve m.11 hükümlerinin bugünkü karşılıkları SMK m.56 ve m.59’dur. Bilgilenmiş kullanıcı ve genel izlenim ölçütü ile bilirkişi zorunluluğuna ilişkin muhakeme güncelliğini korumakla birlikte, madde numaraları ve lafız bugünkü SMK metninden alınmalıdır.

Açılabilecek Davalar

SMK m.149’daki ortak talep kataloğu tasarımlar için de geçerlidir: tecavüzün tespiti, muhtemel tecavüzün önlenmesi, tecavüz fiillerinin durdurulması, tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini, tecavüz oluşturan ürünler ile üretimde münhasıran kullanılan araçlara el konulması, bunlar üzerinde mülkiyet hakkı tanınması, tedbirlerin alınması ve kesinleşmiş kararın ilanı.

Tazminat hesabında da ortak kural işler: zarar, fiili kayıp ve yoksun kalınan kazancı kapsar; yoksun kalınan kazanç hak sahibinin seçimine bağlı olarak muhtemel gelir, tecavüz edenin net kazancı veya lisans bedeli yöntemlerinden biriyle hesaplanır (m.151). Ayrıntı için patent hakkına tecavüz yazımızdaki tazminat bölümüne bakabilirsiniz.

Karşı Cephe: Hükümsüzlük

Tecavüz davasının en yaygın savunması, tasarımın yeni veya ayırt edici olmadığı iddiasıyla açılan hükümsüzlük karşı davasıdır. Kararın etkisi ağırdır:

Tasarımın hükümsüzlüğüne ilişkin karar geçmişe etkili olup, tasarıma bu Kanunla sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır.

(6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.79/1)

Kanun bu geçmişe etkiyi mutlak tutmaz: tasarım sahibinin ağır ihmali veya kötüniyetli hareketinden zarar görenlerin tazminat talepleri saklı kalmak üzere, hükümsüzlüğün geçmişe dönük etkisi bazı durumları etkilemez (m.79/2).

Bu nedenle dava açmadan önce tasarımın dayanıklılığı değerlendirilmelidir: aynı görünüm daha önce yurt dışında kamuya sunulmuşsa yenilik unsuru yıkılabilir ve dava, karşı davayla birlikte hak kaybına dönüşebilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Tescilsiz korumaya güvenmek. Tescilsiz tasarımda koruma üç yıl sürer ve yalnız kopyalamaya karşı işler; bağımsız geliştirme savunması geçerlidir.
• Kamuya sunma tarihini belgelememek. Tescilsiz tasarımda tüm koruma bu tarihe bağlıdır; fuar katalogu, fatura, sosyal medya paylaşımı gibi delillerin tarihli olması gerekir.
• Yenilemeyi kaçırmak. Tescilli tasarımda süre beş yıllık dönemler hâlinde yenilenir (m.69).
• Karşılaştırmayı ayrıntı üzerinden yapmak. Ölçüt genel izlenimdir; küçük farklar tek başına ayırt edicilik sağlamaz.
• Bilirkişi raporuna karşı yanlış yol izlemek. Rapor yetersizse ek görüş veya yeni heyet talep edilmelidir.
• Seçenek özgürlüğünü tartışmamak. Teknik zorunluluk nedeniyle benzerlik kaçınılmazsa koruma reddedilebilir; bu, hem iddia hem savunma tarafında kullanılabilir.
• KHK dönemi madde numaralarını aktarmak. 554 sayılı KHK m.7 ve m.11 yerine bugün SMK m.56 ve m.59 esas alınmalıdır.

Özet

• Korunan şey ürünün işlevi değil görünümüdür (SMK m.55).
• Koruma için tasarımın yeni ve ayırt edici olması gerekir (m.56).
• Tecavüz fiilleri m.81’de sayılıdır; lisans sınırının aşılması ve gasp da tecavüzdür.
• Ürün üzerinde tescil kaydı bulunmaması tecavüzü ortadan kaldırmaz (m.81/3).
• Tescilli koruma 5 yıl (25 yıla kadar yenilenir); tescilsiz koruma 3 yıldır ve yalnız kopyalamaya karşıdır (m.59/2, m.69).
• Karşılaştırma bilgilenmiş kullanıcı gözüyle ve genel izlenim üzerinden yapılır.
• Yargıtay HGK’ya göre bu karşılaştırma bilirkişi işidir; hâkimin doğrudan değerlendirmesi hatalıdır.
• Hükümsüzlük kararı geçmişe etkilidir; koruma hiç doğmamış sayılır (m.79).