Sporcunun İsim ve Görüntü Hakkı: İzinsiz Ticari Kullanım

Kısa Cevap

Sporcunun fotoğrafı ve ismi, kural olarak rızası olmadan ticari amaçla kullanılamaz. FSEK m.86, eser niteliğinde olmasa bile resim ve portrelerin tasvir edilenin muvafakati olmadan umuma arz edilmesini yasaklar; korunan şey fotoğrafın eser niteliği değil, kişilik hakkıdır. Tanınmış kişilere ilişkin istisna, yalnız haber nitelikli kullanımları kapsar; poster gibi tiraj artırıcı ticari kullanım bu istisnaya girmez.

Bu Durumda mısınız?

• Fotoğrafınız bir markanın reklamında ya da bir gazetenin posterinde izinsiz kullanıldı.
• Sosyal medyada paylaştığınız bir görsel, başkası tarafından ticari amaçla alınıp kullanıldı.
• Kulüp olarak, oyuncularınızın görsellerinin izinsiz ticari kullanımına karşı hareket etmek istiyorsunuz.
• Bir imaj hakkı sözleşmesi imzalayacaksınız ve kapsamını belirlemek istiyorsunuz.
• Hakkınızda izinsiz kullanım iddiasıyla dava açıldı; kullanımınızın haber niteliğinde olduğunu savunuyorsunuz.

Dayandığı Kanun Maddeleri

Temel hüküm FSEK m.86’dır:

Eser mahiyetinde olmasalar bile, resim ve portreler tasvir edilenin, tasvir edilen ölmüşse 19 uncu maddenin birinci fıkrasında sayılanların muvafakati olmadan tasvir edilenin ölümünden 10 yıl geçmedikçe, teşhir veya diğer suretlerle umuma arzedilemez.

Birinci fıkradaki muvafakatin alınması:

1. Memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynıyan kimselerin resimleri;

2. Tasvir edilen kimselerin iştirak ettiği geçit resmi veya resmi tören yahut genel toplantıları gösteren resimler;

3. Günlük hadiselere mütaallik resimlerle radyo ve filim haberleri; için şart değildir.

(5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.86/1-2)

Maddenin son fıkrası, istisnaların bile kişilik hakkı korumasını ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir: birinci ve ikinci fıkra hükümlerine göre yayımın caiz olduğu hâllerde de Türk Medenî Kanunu’nun 24. maddesi hükmü saklıdır.

Kişilik hakkının genel çerçevesi TMK m.24’tedir:

Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimse, hâkimden, saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir.

Kişilik hakkı zedelenen kimsenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması sebeplerinden biriyle haklı kılınmadıkça, kişilik haklarına yapılan her saldırı hukuka aykırıdır.

(4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.24)

Korunan Şey Fotoğraf Değil, Kişidir

Bu ayrımı Yargıtay Hukuk Genel Kurulu açıkça kurar:

Bu hükümdeki resim ve portreler ibaresi; fotoğrafları, çeşitli tekniklerle yapılmış portreleri, tek başına veya topluluk içinde bulunurken çekilmiş resimleri ifade etmektedir. Bütün bunların, izinsiz olarak teşhiri veya umuma arz edilmesi ya da örneğin bir ilanda, vitrinde vs. kullanılması, anılan hükümle yasaklanmıştır.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2012/11-392, K. 2012/593, T. 19.09.2012 — bozma)

Bunun pratik sonucu şudur: fotoğrafın kim tarafından çekildiği veya sanatsal değeri taşıyıp taşımadığı belirleyici değildir. Fotoğrafçının eser sahipliği ayrı bir haktır; tasvir edilen sporcunun kişilik hakkı ayrı. Bir ajanstan fotoğraf satın almış olmak, tasvir edilen kişiden izin alınmış olduğu anlamına gelmez.

Bir Amaç İçin Verilen İzin, Her Amaç İçin Verilmiş Sayılmaz

Uygulamadaki en yaygın savunma, “zaten kendisi paylaşmıştı” iddiasıdır. Hukuk Genel Kurulu bunu reddetmiştir:

Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, davacıya ait fotoğrafın daha önce kendisi tarafından bir web sitesinde kullanılması, kendisine ait bu fotoğraf üzerinde tasarruf hakkının sona ermesi şeklinde yorumlanamayacağı gibi, davalı şirketin mağaza vitrininde ve işletme sahibinin kartvizitinde davacı fotoğrafının ticari nitelikli olarak kullanılması olayının da davacının kişilik haklarını zedelemediğinden bahsedilemez.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2012/11-392, K. 2012/593, T. 19.09.2012 — bozma)

Aynı kararda, kültürel ve tanıtım amacıyla yayınlanmak üzere rıza ile verilen bir resmin izinsiz olarak başkalarınca ticari amaçla çoğaltılmasına ve kullanılmasına da izin verildiği anlamına gelmeyeceği belirtilmiştir. Yani rıza amaca bağlıdır ve dar yorumlanır. Sözleşme yaparken kullanım amacının, mecrasının ve süresinin açıkça yazılması bu yüzden kritiktir.

”Tanınmış Kişi” İstisnası Ticari Kullanımı Kapsamaz

Sporcular bakımından en çok tartışılan nokta, FSEK m.86/2’nin birinci bendidir: memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynayan kimselerin resimleri için muvafakat aranmaz. Tanınmış bir sporcunun bu kapsamda değerlendirilebileceği kabul edilse dahi, istisnanın sınırı vardır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin onadığı kararda, bir gazetenin tam sayfa “dev poster” olarak yayımladığı futbolcu görselleri bakımından şu değerlendirme yapılmıştır: memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynayan kişilere ait resimlerin kullanımı izne tabi değilse de, bu hükümle ticari amaç taşımayan haber nitelikli kullanımların kastedildiği; poster şeklinde verilmesinin haber niteliğinde olmadığı, futbolcu hayranlarının yayını satın almasına yönelik tiraj artırıcı bir faaliyet olduğu kabul edilmiştir.

Ayrım şu tabloda toplanabilir:

Kullanım	İstisna kapsamında mı?
Maç haberinde fotoğraf	Kural olarak evet (haber niteliği)
Güncel olaya ilişkin görsel	Kural olarak evet
Ek/hediye poster	Hayır — ticari, tiraj artırıcı
Reklam, ambalaj, vitrin, kartvizit	Hayır — ticari kullanım
Ürün üzerinde isim/görsel	Hayır — ticari kullanım

Basın Özgürlüğü ve Orantılılık

Yargıtay, hak dengesini de kurar:

Diğer yandan basının Anayasa ve Basın Kanunu uyarınca özgür haber yapma ve ifade hürriyeti, halkın da bilgilenme ve haber alma hürriyeti bulunmaktadır. Şüphesiz bu hakkı kullanırken basının kişilik haklarına ve başkalarına ait ticari değerlere zarar vermemek için azami dikkati göstermesi, orantılılık ilkesi doğrultusunda hareket etmesi gerekir. Söz konusu orantılılık değerlendirilirken, halkın haber alma hakkı, sunulan bilginin haber değeri ve haberin güncel olması, doğru bilgiler içermesi ve bilgi edinme yöntemi gibi hususlar özellikle dikkate alınmalıdır.

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2017/5219, K. 2019/2092, T. 13.03.2019 — onama)

Bu ölçütler, hem iddia hem savunma tarafında somutlaştırılabilir bir kontrol listesi sunar: kullanımın haber değeri var mı, güncel mi, doğru mu, görsel nasıl elde edilmiş.

Davayı Kim Açar? Sporcu mu, Kulüp mü?

Bu, uygulamada davanın kaderini belirleyen usul sorusudur ve Yargıtay 11. Hukuk Dairesi net bir ayrım yapar:

Somut olayda, resim veya portresi izinsiz olarak tasvir edilen şahıslar tarafından açılmış bir dava bulunmadığından yerel mahkemece 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu 86. maddesi uyarınca tazminata hüküm olunması doğru olmamıştır. Ancak bir spor derneğine bağlı spor kulübünün tarafları ile oluşturduğu sadakat, sevgi ve sempati bağından hareketle maddi ve ekonomik değeri olan ayırt edici isim ve işaretleri ile ticari değeri olan resim, portre, her türlü yayınlar vb. üzerinde üstün hakkının bulunduğu ve bu değerlerden yararlanma hakkının münhasıran o derneğe ait olduğu kabul edilmelidir.

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2017/5219, K. 2019/2092, T. 13.03.2019 — onama)

Karar, kulübün bu değerleri üzerindeki tescilsiz hakların haksız rekabet hükümleriyle korunduğunu belirtir. Kararın atıf yaptığı Ticaret Kanunu maddesi olay tarihindeki metne aittir; bugünkü dayanak, yürürlükteki 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun haksız rekabete ilişkin hükümleridir.

İki ayrı hak ve iki ayrı dayanak vardır:

Davacı	Dayanak	Korunan menfaat
Sporcunun kendisi	FSEK m.86 + TMK m.24-25	Kişilik hakkı
Kulüp / dernek	Haksız rekabet (tescilsiz sınai haklar)	Ticari değer, münhasır yararlanma

Pratik sonuç: sporcu adına açılmayan bir davada FSEK m.86’ya dayanmak sonuç vermez. Kulüp kendi adına dava açacaksa dayanağını haksız rekabet üzerine kurmalıdır. Her iki menfaat de ihlal edilmişse, davaların ayrı dayanaklarla ve doğru davacılar tarafından açılması gerekir.

Güncellik notu: Yukarıdaki karar, olay tarihinde yürürlükte olan Ticaret Kanunu’nun haksız rekabet hükümlerine dayanmaktadır. Kararın kurduğu menfaat ayrımı (sporcunun kişilik hakkı ↔ kulübün ticari değeri) geçerliliğini korur; ancak dilekçede gösterilecek dayanak madde numaraları 6102 sayılı TTK’nın yürürlükteki metnine göre belirlenmelidir.

Hangi Davalar Açılabilir?

TMK m.25, kişilik hakkı ihlallerinde talep kataloğunu sayar:

Davacı, hâkimden saldırı tehlikesinin önlenmesini, sürmekte olan saldırıya son verilmesini, sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini isteyebilir.

Davacı bunlarla birlikte, düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesi ya da yayımlanması isteminde de bulunabilir.

Davacının, maddî ve manevî tazminat istemleri ile hukuka aykırı saldırı dolayısıyla elde edilmiş olan kazancın vekâletsiz iş görme hükümlerine göre kendisine verilmesine ilişkin istemde bulunma hakkı saklıdır.

(4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.25/1-3)

Sporcular bakımından elde edilen kazancın devri talebi özellikle değerlidir: izinsiz kullanımdan doğan zararı ispat etmek güç olabilirken, kullanan tarafın elde ettiği kazanç çoğu zaman daha somut biçimde ortaya konabilir.

Yetki kuralı da hak sahibi lehinedir: davacı, kişilik haklarının korunması için kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilir (m.25/5).

İmaj Hakkı Sözleşmesinde Nelere Dikkat Edilmeli?

Rızanın amaca bağlı ve dar yorumlandığı göz önüne alındığında, sözleşmede şu başlıklar açıkça düzenlenmelidir:

• Kullanım amacı (reklam, ambalaj, dijital, basılı, saha içi/dışı)
• Mecra ve coğrafya
• Süre ve sözleşme sonrası kullanım (arşiv, geçmiş kampanyalar)
• Münhasırlık ve rakip marka yasağı
• Alt lisans / üçüncü kişiye devir yetkisi
• Kulüp sözleşmesiyle çakışma — kulübün toplu haklarına ilişkin taahhütler
• İhlal hâlinde yaptırım ve fesih

Kulüple imzalanan sözleşmelerdeki ticari faaliyet kısıtları ile bireysel imaj hakkı sözleşmesi çatışabilir; bu nedenle iki metin birlikte okunmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Fotoğrafı satın almayı izin sanmak. Fotoğrafçıdan alınan hak, tasvir edilenin rızasının yerine geçmez.
• “Ünlü kişi” istisnasına sığınmak. İstisna haber nitelikli kullanımı kapsar, ticari kullanımı değil.
• Eski paylaşımı rıza saymak. Kişinin kendi paylaşımı, tasarruf hakkını sona erdirmez.
• Bir amaç için verilen izni genişletmek. Rıza amaca bağlıdır ve dar yorumlanır.
• Yanlış davacıyla FSEK m.86’ya dayanmak. Bu maddeye dayalı talep, tasvir edilen kişi tarafından ileri sürülmelidir.
• Kulüp davasını kişilik hakkı üzerine kurmak. Kulübün dayanağı haksız rekabettir.
• Kazanç devri talebini atlamak. Ticari kullanımlarda çoğu zaman en somut kalem budur.

Özet

• FSEK m.86, eser olmasa bile resim ve portrelerin rıza olmadan umuma arzını yasaklar.
• Korunan şey fotoğrafın eser niteliği değil, tasvir edilenin kişilik hakkıdır.
• Tanınmış kişi istisnası haber nitelikli kullanımı kapsar; poster ve reklam gibi ticari kullanımı değil.
• Basın özgürlüğü orantılılık ölçütüyle sınırlıdır: haber değeri, güncellik, doğruluk, elde etme yöntemi.
• Bir amaç için verilen rıza, başka amaçla kullanıma izin sayılmaz.
• FSEK m.86 davasını sporcunun kendisi açmalıdır; kulübün dayanağı haksız rekabettir.
• TMK m.25 ile tespit, önleme, son verme, ilan, tazminat ve kazancın devri istenebilir.
• Dava, davacının kendi yerleşim yerinde de açılabilir.

Sporcu–kulüp sözleşme ilişkisi için profesyonel futbolcu sözleşmesi, menajerlik ilişkisi için sporcu menajerlik sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.