Ticari Davalarda Zorunlu Arabuluculuk: Kapsam, Süre ve Usul

Kısa Cevap

Ticari davalarda arabuluculuk her uyuşmazlıkta değil, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava şartıdır (TTK m.5/A). Bu şarta uyulmadan açılan dava, hiçbir işlem yapılmaksızın usulden reddedilir.

Uygulamada en çok karıştırılan nokta süredir: ticari davalarda arabulucunun süresi altı hafta, zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatmayla toplam sekiz haftadır. Arabuluculuk Kanunu’ndaki genel süre ise üç hafta artı bir haftadır. Ticari uyuşmazlıklarda uygulanacak olan TTK’daki özel süredir.

Bu Durumda mısınız?

• Tahsil edemediğiniz bir ticari alacak için dava açacaksınız ve önce arabulucuya gitmeniz gerekip gerekmediğini bilmiyorsunuz.
• Genel kurul kararının iptali gibi para talebi içermeyen bir dava açacaksınız ve arabuluculuk şartına tabi olup olmadığınızı çözmeniz gerekiyor.
• Dava açtınız ve mahkeme son tutanağı sunmanız için bir haftalık kesin süre verdi.
• Karşı taraf arabuluculuk bürosunun yetkisine itiraz etti.
• İlk toplantıya katılmayı düşünmüyorsunuz ve bunun yargılama giderlerine etkisini bilmiyorsunuz.
• Alacağınız zamanaşımına yaklaşıyor ve arabuluculuk sürecinin süreyi durdurup durdurmadığını netleştirmek istiyorsunuz.

Dava şartı eksikliği davanın esasa girilmeden reddine yol açtığından, süreç başlamadan önce avukata danışmanız yerinde olur.

Hangi Davalarda Zorunlu? Ölçüt “Bir Miktar Para”

Kural, kapsamı ikili bir süzgeçle belirler: uyuşmazlık ticari dava olacak ve konusu bir miktar para olacaktır.

6102 sayılı Kanun m.5/A/1 — Dava şartı olarak arabuluculuk

“Bu Kanunun 4 üncü maddesinde ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.”

Buradan çıkan negatif kapsam en az pozitif kapsam kadar önemlidir: konusu bir miktar paranın ödenmesi olmayan ticari talepler bu şarta tabi değildir. Genel kurul kararının iptali, şirketin haklı sebeple feshi, ortaklıktan çıkarma, ticaret unvanının terkini gibi davalar para alacağı içermediği sürece arabuluculuk şartı aranmaksızın açılır.

Uyuşmazlığın ticari dava olup olmadığı ise TTK m.4’e göre belirlenir: her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ile tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın maddede sayılan mevzuattan (TTK, fikrî mülkiyet mevzuatı, bankacılık ve ödünç para verme düzenlemeleri, TBK’nın sayılan maddeleri ve devamı) doğan davalar ticari dava sayılır.

Görev bakımından da özel bir kural işler.

6102 sayılı Kanun m.5/1 — Görevli mahkeme

“Aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevlidir.”

Görevli mahkeme ve arabuluculuk şartı hakkında daha geniş bir çerçeve için bkz. asliye ticaret mahkemesi.

Ticari Davalara Özgü Süre: Altı Hafta, Üç Değil

Bu, uygulamada en sık yanlış aktarılan noktadır.

6102 sayılı Kanun m.5/A/2 — Arabuluculuk süresi

“Arabulucu, yapılan başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla iki hafta uzatılabilir.”

Arabuluculuk Kanunu m.18/A/9’daki genel süre ise farklıdır: arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır ve bu süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir.

Ticari uyuşmazlıklarda uygulanacak olan, TTK m.5/A/2’deki özel süredir: altı hafta + en fazla iki hafta = azami sekiz hafta. Planlama yaparken üç haftalık genel süreye göre takvim kurmak, ticari dosyalarda hatalı bir beklenti yaratır.

Zamanaşımı Durur mu?

Durur — daha doğrusu, süre hesabına katılmaz.

6325 sayılı Kanun m.16/2 — Arabuluculuğun sürelere etkisi

“Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçirilen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz.”

Bunun pratik sonucu, zamanaşımı sınırına yaklaşmış bir ticari alacakta arabuluculuğa başvurmanın süre kaybı yaratmamasıdır.

Buna karşılık ticari davalarda, arabuluculuk sonrasında dava açmak için özel bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Alacak kendi zamanaşımına tabidir ve arabuluculukta geçen süre bu hesaba dâhil edilmez. Bu yönüyle ticari arabuluculuk, işe iade gibi kısa hak düşürücü süreye bağlanmış uyuşmazlıklardan ayrılır. Bu ayrımı karıştırmamak gerekir.

Son Tutanak: Dilekçenin Zorunlu Eki

Arabuluculuğa gitmiş olmak tek başına yetmez; bunun belgesi dava dilekçesine eklenmelidir.

6325 sayılı Kanun m.18/A/2 — Son tutanağın eklenmesi

“Davacı, arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Bu zorunluluğa uyulmaması hâlinde mahkemece davacıya, son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde mahkemeye sunulması gerektiği, aksi takdirde davanın usulden reddedileceği ihtarını içeren davetiye gönderilir. İhtarın gereği yerine getirilmez ise dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın davanın usulden reddine karar verilir. Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığının anlaşılması hâlinde herhangi bir işlem yapılmaksızın davanın, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddine karar verilir.”

İki farklı sonuç vardır ve karıştırılmamalıdır:

• Arabuluculuğa gidilmiş ama tutanak eklenmemişse: bir haftalık kesin süre verilir; sunulursa dava yürür.
• Hiç arabuluculuğa gidilmemişse: hiçbir işlem yapılmaksızın doğrudan usulden ret. Bu eksiklik sonradan tamamlanamaz; süreç tamamlandıktan sonra dava yeniden açılmalıdır.

Yetkili Büro ve Yetki İtirazı

Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yer arabuluculuk bürosuna yapılır; büro kurulmayan yerlerde görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne başvurulur (m.18/A/4).

Yetki denetimi kendiliğinden yapılmaz:

6325 sayılı Kanun m.18/A/8 — Büronun yetkisine itiraz

“Arabulucu, görevlendirmeyi yapan büronun yetkili olup olmadığını kendiliğinden dikkate alamaz. Karşı taraf en geç ilk toplantıda, yetkiye ilişkin belgeleri sunmak suretiyle arabuluculuk bürosunun yetkisine itiraz edebilir.”

İtiraz üzerine dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir; mahkeme harç alınmaksızın dosya üzerinden en geç bir hafta içinde yetkili büroyu kesin olarak karara bağlar. Yetki itirazı kabul edilirse kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir ve yetkisiz büroya başvurma tarihi, yetkili büroya başvurma tarihi sayılır — bu kural zamanaşımı bakımından koruyucudur.

İlk Toplantıya Katılmamanın Bedeli

Arabuluculuğu formalite sayıp toplantıya katılmamak, davayı kazansanız bile size maliyet doğurur.

6325 sayılı Kanun m.18/A/11 — Katılmamanın sonucu

“Taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması sebebiyle arabuluculuk faaliyetinin sona ermesi durumunda toplantıya katılmayan taraf, son tutanakta belirtilir ve bu taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur.”

Maddenin ikinci cümlesi 7/11/2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanun’la değiştirilmiş olup, katılmayan taraf lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedileceğini öngörür. Bu fıkra hakkında Anayasa Mahkemesi’nin kısmi iptal kararı da bulunmaktadır (E. 2023/160, K. 2024/77); bu nedenle 2024 öncesi kaynaklardaki yaptırım anlatımı güncel değildir.

Her iki taraf da katılmazsa sonuç farklıdır: bu hâlde açılacak davalarda tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Sık Yapılan Hatalar

• Her ticari davada arabuluculuk sanmak. Şart, konusu bir miktar para olan taleplere özgüdür; genel kurul iptali gibi davalarda aranmaz.
• Üç haftalık genel süreye göre takvim kurmak. Ticari davalarda süre altı hafta, uzatmayla azami sekiz haftadır (TTK m.5/A/2).
• Son tutanağı dilekçeye eklememek. Eklenmezse bir haftalık kesin süre işler; hiç başvurulmamışsa doğrudan usulden ret verilir.
• Eksikliği sonradan tamamlanabilir sanmak. Arabuluculuğa hiç gidilmemişse dava açıldıktan sonra gidilmesi eksikliği gidermez.
• İlk toplantıyı önemsememek. Katılmayan taraf, davayı kazansa bile yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur.
• Yetki itirazını ilk toplantıdan sonraya bırakmak. İtiraz en geç ilk toplantıda ve belgeyle yapılmalıdır.
• Yetkisiz büroya başvuruyu kayıp saymak. Yetkisiz büroya başvurma tarihi, yetkili büroya başvurma tarihi sayılır.
• 2024 öncesi kaynaklara dayanmak. m.18/A/11 hem AYM kararı hem 7531 sayılı Kanun’la değişmiştir.

Özet

• Arabuluculuk, ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava şartıdır (TTK m.5/A/1).
• Para talebi içermeyen ticari davalarda bu şart aranmaz.
• Ticari davalarda süre altı hafta, zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatmayla azami sekiz haftadır (TTK m.5/A/2); genel süre olan üç hafta değildir.
• Arabuluculukta geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (6325 sayılı Kanun m.16/2).
• Son tutanak dava dilekçesinin zorunlu ekidir; eklenmezse bir haftalık kesin süre, hiç başvurulmamışsa doğrudan usulden ret uygulanır (m.18/A/2).
• Başvuru yetkili mahkemenin bulunduğu yer bürosuna yapılır; yetki itirazı en geç ilk toplantıda ileri sürülür (m.18/A/4, m.18/A/8).
• İlk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf, davayı kazansa bile yargılama giderlerinin yarısından sorumludur (m.18/A/11).
• Ticari davalara değere bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi bakar (TTK m.5/1).