Önleme Araması Kararıyla Araç Aranabilir mi?

Önleme araması kararıyla araç aranabilir: Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9, sulh ceza hâkiminin kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle kişilerin araçlarının aranmasına izin verir; bagaj ve torpido gibi kapalı bölümler de bu aramanın kapsamına girebilir. Ancak önleme araması kararı yalnız kararda yazılı yer, süre ve kapsam için geçerlidir ve amacı suç işlenmesini önlemektir. Belirli bir kişi veya araç hakkında işlenmiş bir suça ilişkin makul şüphe doğmuşsa yapılacak araç araması adli aramadır ve Ceza Muhakemesi Kanunu m.119’a göre verilmiş adli arama kararı veya yazılı emir gerekir.

Bu yazı, yol kontrolünde aracı durdurulan, bagajı veya torpidosu aranan ya da araç araması sonrasında hakkında soruşturma başlatılan sürücü ve yolcu için araç aramasının hangi kararla, hangi yerde ve hangi usulle yapılabileceğini anlatır.

1. Araç Araması: Öne Çıkanlar

• Araç araması, önleme araması kararıyla da yapılabilir; kanun önleme aramasının kişilerin araçlarında yapılabileceğini açıkça söyler (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/1).
• Önleme araması kararıyla araç araması yalnız kanunda sayılan yerlerde yapılır; araçlar bakımından sayılan yer toplu taşıma araçları ve seyreden taşıtlardır (m.9/4-e).
• İşlenmiş bir suça ilişkin makul şüphe varsa araç araması adli aramadır; kararı kural olarak hâkim verir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.119/1).
• Durdurma yetkisi arama yetkisi vermez; polis durdurduğu aracın dışarıdan görünmeyen bölümlerinin açılmasını isteyemez (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.4/A).
• Kanuna aykırı arama ile elde edilen bulgular delil olarak kabul edilemez (Anayasa m.38) ve hükmün bu delile dayanması hukuka kesin aykırılıktır (Ceza Muhakemesi Kanunu m.289/1-i).

2. Araç Araması Önleme Araması Kararıyla Yapılabilir mi?

Araç araması önleme araması kararıyla yapılabilir. Polis, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla usulüne göre verilmiş sulh ceza hâkiminin kararı veya bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını arar (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/1). Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği de önleme aramasını kişilerin üstlerinde, aracında, özel kâğıtlarında ve eşyasında yapılan arama işlemi olarak tanımlar (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.19/1).

Önleme araması kararının kapsamını kararın kendi içeriği belirler. Kararda veya emirde aramanın sebebi, aramanın konusu ve kapsamı, aramanın yapılacağı yer ile aramanın yapılacağı zaman ve geçerli olacağı süre gösterilir (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/3). Bu yüzden bir araç aramasının önleme araması kararına dayanıp dayanamayacağı, aramanın kararda yazılı yerde, geçerlilik süresi içinde ve kararda gösterilen amaç için yapılıp yapılmadığına bakılarak belirlenir.

Kolluğun önleme araması talep yazısında, arama için makul sebeplerin oluştuğu gerekçeleriyle birlikte gösterilir (m.9/2). Genel bir güvenlik kaygısı bu gerekçenin yerine geçmez; talepte o yerde ve o zamanda neden tehlike oluştuğu anlatılmalıdır.

2.1. Araç Araması Önleme Kararıyla Hangi Yerlerde Yapılır?

Araç araması önleme kararıyla ancak kanunun saydığı yerlerde yapılabilir. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/4 önleme aramasının yapılabileceği yerleri şöyle sayar:

• toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı yer ve yakın çevresi;
• özel hukuk tüzel kişileri, meslek kuruluşları veya sendikaların genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresi;
• halkın topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerler;
• eğitim ve öğretim kurumlarının içi, yakın çevresi ile giriş ve çıkışları;
• umumi veya umuma açık yerler;
• her türlü toplu taşıma aracı ve seyreden taşıtlar.

Yönetmelik bu listeye yerleşim yerlerinin giriş ve çıkışlarını da ekler (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.19/2-f). Konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması yapılamaz (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/5).

2.2. Araç Araması Park Hâlindeki Araçta Önleme Kararıyla Yapılabilir mi?

Araç araması bakımından kanun metni “seyreden taşıtlar” ifadesini kullanır (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/4-e); park hâlindeki aracı ayrıca adıyla anmaz. Park hâlindeki bir aracın önleme araması kararıyla aranıp aranamayacağı sorusu bu nedenle kanun lafzında açıkça cevaplanmış değildir. Aracın umumi veya umuma açık bir yerde park edilmiş olması, o yerin kararda gösterilen arama yeri olup olmadığı ve aramanın hangi amaçla yapıldığı somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Park hâlindeki araç belirli bir kişiye ait olduğu bilinen ve suç eşyası taşıdığından şüphe edilen bir araçsa, arama artık bir tehlikeyi önlemeye değil işlenmiş bir suçun delilini bulmaya yönelir. Bu durumda dayanak önleme araması kararı değil, aşağıda anlatılan adli arama kararıdır.

2.3. Araç Araması Sırasında Suç Delili Bulunursa Ne Olur?

Araç araması önleme kararıyla yapılırken suç delili bulunursa, polis suç delillerini koruma altına alır ve Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre gerekli işlemleri yapar (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/1). Delil koruma altına alınır, durum Cumhuriyet başsavcılığına derhal bildirilir ve el koyma işlemi için Cumhuriyet savcısından yeni bir yazılı emir istenir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.24 ve m.10).

Arama sırasında suç unsuruna rastlanırsa önleme araması tutanağa bağlanır ve tutanağın bir sureti ilgiliye verilir (m.26). Önleme aramasının sonucu da arama kararını veya emrini veren merciye bir tutanakla bildirilir (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/son).

3. Araç Araması İçin Adli Arama Kararı Ne Zaman Gerekir?

Araç araması, işlenmiş bir suç dolayısıyla şüphelinin yakalanması veya suç delillerinin elde edilmesi amacıyla yapılıyorsa adli aramadır ve adli arama kararı gerekir. Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.116). Yönetmelik adli aramanın yapılabileceği yerler arasında kişinin aracını açıkça sayar (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.5).

Önleme araması ile adli arama arasındaki ayrım aramanın amacına bakılarak yapılır. Önleme araması tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla yapılır (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/1). Kolluk bir ihbar, istihbarat veya takip sonucunda belirli bir aracın suç eşyası taşıdığını düşünüyorsa aramanın amacı artık önleme değil, işlenmiş bir suçun delilini elde etmektir. Bu durumda önleme araması kararına dayanmak aramanın dayanağını kararın öngörmediği bir amaca uygulamak olur; gereken, o araç ve o fiil için verilmiş adli arama kararı veya kanunda sayılan yazılı emirdir.

Adli arama için gereken makul şüphe, hayatın akışına göre somut olaylar karşısında genellikle duyulan şüphedir. İhbar veya şikâyeti destekleyen emarelerin bulunması ve şüphenin somut olgulara dayanması şarttır (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.6). Adli arama kararında veya emrinde aramanın nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi, yer veya eşya ve kararın geçerli olacağı süre açıkça gösterilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.119/2).

Aranacak araç şüpheliye değil başka bir kişiye aitse ölçüt ağırlaşır. Şüphelinin yakalanması veya suç delillerinin elde edilmesi amacıyla diğer bir kişinin de eşyası aranabilir; ancak bu arama, aranan kişinin veya delillerin o yerde bulunduğunun kabul edilebilmesine olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır (m.117/1-2). Şüphelinin bulunduğu veya izlendiği sırada girdiği yerler için bu sınırlama uygulanmaz (m.117/3).

4. Araç Araması Bakımından Önleme Araması ve Adli Arama: Tanım ve Fark

Araç araması bakımından önleme araması ile adli arama arasındaki temel fark amaçtır; merci, yer ve usul de bu amaca göre ayrılır.

Önleme araması nedir? Önleme araması, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla sulh ceza hâkiminin kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle kişilerin üstlerinde, araçlarında, özel kâğıtlarında ve eşyasında yapılan aramadır (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/1). Kanunda sayılan yerlerde yapılır; konutta ve kamuya açık olmayan işyerlerinde yapılamaz (m.9/5).

Adli arama nedir? Adli arama, suç işlediğinden makul şüphe duyulan kişinin veya şüphelinin yakalanması ve suçun iz, eser, emare veya delillerinin elde edilmesi için kişinin üzerinde, eşyasında, aracında, konutunda veya işyerinde yapılan araştırma işlemidir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.5). Kural olarak hâkim kararıyla yapılır (Ceza Muhakemesi Kanunu m.119/1).

Ölçüt	Önleme araması	Adli arama
Amaç	Tehlikenin veya suç işlen­me­si­nin önlenmesi	Şüphelinin yakalanması veya suç delil­le­ri­nin elde edilmesi
Kanuni dayanak	Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9	Ceza Muhakemesi Kanunu m.116-119
Kararı veren	Sulh ceza hâkimi; gecik­me­sinde sakınca varsa mülki amir	Hâkim; gecik­me­sinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısı; savcıya ula­şı­la­mazsa kolluk amiri
Gereken şüphe	Arama talebinde makul sebeplerin gerekçesi	Belirli kişi ve fiil hakkında makul şüphe
Yapı­la­bi­le­ceği yer	Kanunda sayılan yerler; araçlarda toplu taşıma ve seyreden taşıtlar	Şüphelinin üstü, eşyası, aracı ve kendisine ait diğer yerler
Gece	Her zaman yapılabilir (Yönetmelik m.31)	Konut, işyeri ve kapalı yerlerde gece yapılamaz (Ceza Muhakemesi Kanunu m.118)

5. Araç Araması ve Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği

Araç aramasının usulünü ayrıntılı olarak Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği düzenler. Yönetmeliğin amacı, kanunlarla düzenlenen adli ve önleme aramasına karar verme yetkisini ve aramaların uygulanmasında uyulacak esas ve usulleri göstermektir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.1). Kapsamına kolluğun kişilerin üstlerini, eşyasını, araçlarını, özel kâğıtlarını, konut, işyeri ve eklentilerini araması girer (m.2).

Yönetmelik kanun değildir; Ceza Muhakemesi Kanunu, Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu, Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu, Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu ve diğer ilgili mevzuata göre hazırlanmıştır (m.3). Bu nedenle yönetmelik hükmü ile kanunun güncel metni arasında fark görülen yerde, yukarıda durdurma bölümünde anlatılan örnekte olduğu gibi, dayanağı gösteren kanun maddesine ayrıca bakılır.

5.1. Araç Araması Bakımından Yönetmelikteki Tanımlar

Araç araması bakımından Yönetmelik, kanunlarda ayrıca tanımlanmayan bazı kavramları açıklar (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.4):

• Araç: her türlü nakil vasıtası ve taşıt.
• Kolluk: jandarma, polis, sahil güvenlik ve gümrük muhafaza görevlileri. Yönetmeliğin araç araması kuralları bu nedenle yalnız polisi değil jandarmayı da kapsar.
• Mülki amir: illerde vali veya bu konuda yetkilendirdiği yardımcısı, ilçelerde kaymakam.
• Hâkim: yetkili sulh ceza hâkimi veya hâkim.
• Gece vakti: güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat önceye kadar süren zaman.
• Gecikmesinde sakınca bulunan hâl: adli aramada, derhal işlem yapılmazsa delillerin kaybolması, şüphelinin kaçması veya kimliğinin tespit edilememesi ihtimalinin doğması ve hâkimden karar almak için vakit bulunmaması; önleme aramasında ise derhal işlem yapılmazsa suçun önlenememesi veya yasak silah ve eşyanın tespit edilememesi gibi ihtimallerin doğması ve hâkimden karar almak için vakit bulunmaması.
• Suçüstü: işlenmekte olan suç, henüz işlenmiş ve hemen ardından takip edilerek failin yakalandığı suç ya da fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kişinin işlediği suç.

5.2. Araç Araması Hangi Yönetmelik Maddelerinde Düzenlenir?

Araç aramasıyla ilgili Yönetmelik hükümleri şu maddelerde toplanır:

Madde	Konu
m.5	Adli aramanın tanımı ve kapsamı (aracın aranması dahil)
m.6	Makul şüphenin tanımı
m.7	Adli aramada karar ve emir verme yetkisi, kararın içeriği
m.8	Karar alınmadan yapı­la­bi­le­cek aramalar
m.10	Aramada karar kapsamı dışında bulunan deliller
m.11 ve m.12	Adli arama tutanağı ve arama sonunda verilecek belge
m.19 ve m.20	Önleme aramasının tanımı, yerleri ve kararı
m.24 ve m.25	Önleme aramasında bulunan deliller ve karar gerekmeyen hâller
m.26	Önleme araması tutanağı
m.27	Durdurma ve durdurma sonrası kontrol
m.29	Araçlarda aramanın nasıl yapılacağı
m.31	Aramanın zamanı

6. Araç Araması Kararını Kim Verir?

Araç araması kararını, aramanın türüne göre farklı merci verir: önleme araması kararını sulh ceza hâkimi veya mülki amir, adli arama kararını ise hâkim, Cumhuriyet savcısı veya kolluk amiri verir. Aramayı yapan kolluk görevlisi, aşağıda sayılan istisnalar dışında, bu mercilerden birinin kararı veya yazılı emri olmadan araç arayamaz.

6.1. Araç Aramasında Adli Arama Kararını Kim Verir?

Adli arama kararını kural olarak hâkim verir. Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle kolluk görevlileri arama yapabilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.119/1). Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama ise yalnız hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir (m.119/1). Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan arama sonuçları Cumhuriyet başsavcılığına derhal bildirilir (m.119/1).

Kolluk arama kararı istediğinde makul şüphe sebeplerini belirten ayrıntılı ve gerekçeli bir rapor hazırlar ve Cumhuriyet savcısına başvurur (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.7). Savcıya ulaşılamadığı için kolluk amirinin emriyle arama yapılmışsa, savcıya neden ulaşılamadığı ve hangi yollarla arandığı ayrıntılı bir tutanağa yazılır (m.7).

6.2. Araç Aramasında Önleme Araması Kararını Kim Verir?

Önleme araması kararını sulh ceza hâkimi verir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amir yazılı emir verebilir (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/1). Mülki amir, illerde vali veya bu konuda yetkilendirdiği yardımcısı, ilçelerde kaymakamdır (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.4). Süreç kolluğun tespitiyle başlar: kolluk, arama yapılacak yerde makul sebeplerin ve tehlikenin oluştuğunu gösteren belirlemeleri, önerdiği yer ve zamanla birlikte gerekçeli ve yazılı olarak mülki amire iletir. Mülki amir talebi uygun bulursa hâkimden arama kararı ister; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yazılı arama emri verir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.20).

Spor karşılaşması, miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği veya aniden toplulukların oluştuğu hâllerde gecikmesinde sakınca bulunan hâl var sayılır (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/6).

7. Araç Araması ile Durdurma Aynı Şey Değildir: Polis Bagajı Açtırabilir mi?

Araç araması ile aracın durdurulması ayrı yetkilerdir ve polis durdurma yetkisine dayanarak bagajın açılmasını isteyemez. Polis durdurduğu kişi üzerinde veya aracında silah veya tehlike oluşturan başka bir eşya bulunduğuna dair yeterli şüphe varsa, kendisine veya başkalarına zarar verilmesini önlemeye yönelik tedbirleri alabilir; ancak bu amaçla bile aracın dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerinin açılması istenemez (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.4/A).

Durdurma yetkisinin kendi sınırları vardır. Durdurma için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebep gerekir; süreklilik arz edecek, fiilî durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma yapılamaz (m.4/A). Durdurma süresi, durdurma sebebine esas işlemin yapılması için zorunlu süreden fazla olamaz ve sebep ortadan kalkınca kişilerin ve araçların ayrılmasına izin verilir (m.4/A). Durdurulan kişi, kimliğine ilişkin olanlar hariç, sorulan sorulara cevap vermekle yükümlü değildir ve kontrolden sonra talep ederse olay yerinde bir tutanak düzenlenir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.27).

Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.4/A’ya 2015 yılında eklenen cümlelerin “el ile dıştan kontrol hariç” ibaresinden sonra gelen bölümü iptal edilmiştir; maddenin güncel metninde bu bölüm yer almaz. Yönetmeliğin durdurma maddesi ise aracın dışarıdan görünmeyen bölümlerinin aranmasını mülki amirin görevlendireceği kolluk amirinin emrine bağlayan cümleyi hâlâ taşır (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.27). Bu yönetmelik cümlesine dayanılarak yapılan bir araç aramasında, kanunun güncel metninde aynı yetkiyi açıkça veren bir hüküm bulunmadığı dikkate alınır.

7.1. Araç Araması Sürücü Bagajı Kendisi Açarsa Hukuka Uygun Hâle Gelir mi?

Araç araması bakımından sürücünün bagajı kendisinin açması, kanunda araçlar için ayrıca düzenlenmiş bir izin hâli değildir. Yönetmelik, karar alınmadan yapılabilecek aramalar arasında ilgilinin rızasını anar (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.8/f). Buna karşılık kanun, polisin durdurma sırasında aracın görünmeyen bölümlerinin açılmasını isteyemeyeceğini söyler (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.4/A). Polisin talebi üzerine yapılan açmanın serbest bir rıza sayılıp sayılamayacağı bu iki metinde açıkça cevaplanmaz; somut olayda talebin nasıl yapıldığı ve tutanağa nasıl geçtiği belirleyicidir.

8. Araç Araması Nasıl Yapılır?

Araç araması, kişiye en az sıkıntı verici şekilde ve makul olan en kısa sürede, kural olarak aracın ilk durdurulduğu yerde yapılır (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.29). Yönetmelik araçlarda aramanın usulünü şöyle düzenler:

1. Arama yerinde önce kişilerin kaçmasını ve saldırmasını engelleyecek güvenlik tedbirleri alınır (m.29).
2. Aramanın konusu olan eşyanın ne olduğu veya aramanın sebepleri ilgiliye açıklanır (m.29).
3. Arama, aracın ilk durdurulduğu yerde veya yakınında, mümkün olduğunca başkalarının göremeyeceği biçimde yapılır; ayrıntılı inceleme gereken hâllerde araç başka yere götürülerek aranabilir (m.29).
4. Araçta rastlanan özel kâğıt ve zarflar, içinde müsadereye tabi eşya bulunması ihtimali dışında açılmaz; açılsa bile yazılı bilgiler okunamaz (m.29).
5. Boş bir araç aranmışsa araca arama yapıldığını ve arama tutanağının bir kopyasının nereden alınabileceğini belirten bir not bırakılır (m.29).
6. Aramada suça ilişkin iz, eser, emare veya delil elde edilirse kişi yakalanır (m.29).

Adli arama bir tutanağa bağlanır. Tutanakta arama kararının veya yazılı emrin tarih ve sayısı, aramanın yeri, tarihi ve saati, aracın plaka numarası ve markası, aramanın sonuçları ve aramayı yapanların adı, soyadı, sicili ve unvanı yer alır; tutanağın bir sureti ilgiliye verilir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.11). Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır (Ceza Muhakemesi Kanunu m.119/3).

Aramanın sonunda, hakkında arama işlemi uygulanan kişiye istemi üzerine aramanın hangi sebeple yapıldığını ve fiilin niteliğini belirten bir belge, el konulan eşyanın listesi ve şüpheyi haklı kılan bir şey bulunmadıysa bunu belirten bir belge verilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.121/1). Eşyanın zilyedi adli aramada hazır bulunabilir ve kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz (m.120/1, m.120/3).

Araçlarda arama işlemleri gece de yapılabilir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.29); önleme aramaları her zaman yapılabilir (m.31). Gece arama yasağı konut, işyeri ve diğer kapalı yerler için düzenlenmiştir ve suçüstü ile gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde uygulanmaz (Ceza Muhakemesi Kanunu m.118).

9. Araç Araması Hangi Durumlarda Kararsız Yapılabilir?

Araç araması bazı hâllerde ayrıca arama kararı veya emri olmadan yapılabilir. Yönetmelik bu hâlleri tek tek sayar:

• Yakalama kararı olan kişi: hakkında tutuklama kararı, yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişinin yakalanması amacıyla aracında yapılan arama (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.8/a).
• Takip sırasında girilen araç: kaçan kişinin veya işlenmekte olan ya da henüz işlenmiş suçun failinin takibi sırasında girdiği araçta, yakalanması amacıyla yapılan arama (m.8/d).
• Gümrük kontrolü: gümrük salonları ve kapılarında, kaçak eşya sakladığından kuşkulanılan kişilerin araçlarının gümrük görevlilerince aranması (m.8/e).
• Suçüstü: suçüstü hâlinde yapılan aramalar (m.8/f).
• Kamu binası ve tesis girişleri: giriş ve çıkışı belirli kurallara bağlı kamu binalarına ve tesislerine girenlerin araçlarının aranması (m.25/a); polisin güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin araçları da emir veya karar aranmadan kontrol edilebilir ve aranabilir (Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/7).
• Hava meydanı, liman ve sınır kapıları: bu yerlerdeki her türlü kara taşıtının ve personel araçlarının aranması (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.25/b).

Bu hâllerin dışında araç araması için önleme araması kararı, adli arama kararı veya kanunda sayılan yazılı emir gerekir. Anayasa da usulüne göre verilmiş hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri olmadıkça kimsenin üstünün, özel kâğıtlarının ve eşyasının aranamayacağını söyler (Anayasa m.20).

10. Araç Araması Kararsız Yapılırsa Bulunan Delil Ne Olur?

Araç araması kanuna aykırı yapılmışsa bulunan delil hükme esas alınamaz. Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez (Anayasa m.38). Kanuna aykırı olarak elde edilmiş delil, ortaya konulması istendiğinde reddolunur (Ceza Muhakemesi Kanunu m.206/2-a) ve yüklenen suç ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş delille ispat edilebilir (m.217/2).

Mahkeme mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde dosyadaki hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delilleri ayrıca ve açıkça göstermek zorundadır (m.230/1-b). Hüküm buna rağmen hukuka aykırı yöntemle elde edilen delile dayanıyorsa bu, temyiz dilekçesinde gösterilmese bile hukuka kesin aykırılık hâlidir (m.289/1-i).

Ölçüt yalnız bir kararın bulunması değildir. Arama kararı veya emri, kararda gösterilen fiil, yer, kapsam ve süreyle sınırlıdır (Ceza Muhakemesi Kanunu m.119/2; Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m.9/3). Yanlış türde karara, yani adli arama gereken bir olayda önleme araması kararına dayanılması ya da süresi geçmiş veya başka bir yer için verilmiş bir kararla arama yapılması da aramayı dayanaksız bırakır. Her arama kararı, aksine bir hüküm içermiyorsa yalnız bir kez arama yetkisi verir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.31).

Aramanın hukuka aykırı olması her dosyanın aynı sonuçla bitmesi anlamına gelmez. Delilin dışlanmasının sonucu, dosyadaki diğer delillerin ne olduğuna göre değişir. Somut dosyada arama kararı veya emri, arama tutanağı, aramanın saati ve kararın verildiği saat birlikte incelenir. Araç aramasından sonra ifadeye çağrılan kişinin hakları ifadeye çağrılma yazısında anlatılır. Araç aramasının sık görüldüğü uyuşturucu dosyalarında uyuşturucu kullanma suçu ile uyuşturucu ticareti suçu yazıları suçun unsurlarını ayrıca anlatır.

10.1. Araç Araması Hukuka Aykırıysa Kamu Görevlisinin Sorumluluğu

Hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir (Türk Ceza Kanunu m.120). Bu suç, aramada bulunan delilin kullanılıp kullanılamayacağı sorusundan bağımsızdır: biri görevlinin cezai sorumluluğunu, diğeri ceza davasındaki ispat yasağını düzenler.

10.2. Araç Araması Kararına İtiraz

Araç araması kararını hâkim vermişse bu karara itiraz edilebilir; hâkim kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (Ceza Muhakemesi Kanunu m.267). İtiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde, kararı veren merciye verilecek dilekçeyle yapılır (m.268/1). Karar sulh ceza hâkimliğince verilmişse itirazı, o yerde birden fazla hâkimlik varsa numara olarak kendisini izleyen sulh ceza hâkimliği inceler (m.268/3-a). Dilekçenin yapısı sulh ceza hâkimliğine itiraz dilekçesi yazısında, merciin görevi sulh ceza hâkimliği yazısında anlatılır.

Önleme araması talebi üzerine hâkimin verdiği kararlara karşı mülki amir de kanun yollarına başvurabilir (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.20). Araç araması sonrasında gözaltı söz konusuysa süreler gözaltı süresi yazısında, arama sırasında yakalama emri bulunan kişinin durumu yakalama kararı yazısında, durdurma sırasında kimlik gösterme yükümlülüğü ise kimlik taşımama cezası yazısında ele alınır.