Avukat Tutacak Param Yok: Hangi Yollar Var?

Kısa Cevap

“Avukat tutacak param yok” dediğinizde başvuracağınız yol, olayın türüne göre değişir. Ceza soruşturmasında şüpheli veya sanıksanız zorunlu müdafi, suçtan zarar göreniyseniz baro vekili söz konusudur ve ücreti devlet karşılar. Hukuk uyuşmazlığında ise iki ayrı yol vardır: avukat için baro adli yardımı, yargılama giderleri için mahkemeden adli yardım.

Bu Durumda mısınız?

• Boşanmak istiyorsunuz, avukat ücretini de harçları da karşılayamıyorsunuz.
• İfadeye çağrıldınız, yanınızda avukat olmasını istiyorsunuz ama ödeme gücünüz yok.
• Size karşı icra takibi başlatıldı, itiraz süresi işliyor.
• Şiddet gördünüz, koruma kararı isteyeceksiniz ama harç ödeyecek durumda değilsiniz.
• İşten çıkarıldınız, arabulucuya ve sonra mahkemeye gitmeniz gerekiyor.

Önce Üç Soru: Hangi Yol Size Uygun?

Yollar birbirinin alternatifi değildir; farklı olaylara karşılık gelirler. Sırayla üç soruyu cevaplayın:

Birinci soru — olay ceza mı, hukuk mu

Karakol, savcılık, ifade, şüpheli, sanık sözcükleri geçiyorsa ceza kolundasınız. Boşanma, alacak, kira, işçilik, icra, tazminat söz konusuysa hukuk kolundasınız.

İkinci soru — ceza kolunda hangi taraftasınız

Hakkınızda soruşturma varsa müdafi; siz mağdur veya şikâyetçiyseniz vekil rejimi işler.

Üçüncü soru — hukuk kolunda ihtiyacınız ne

Avukat ihtiyacı baro adli yardım bürosuna, harç ve gider ihtiyacı mahkemeye gider. İkisi birden gerekiyorsa iki ayrı başvuru yaparsınız.

Durumunuz	Başvuracağınız yol	Ücreti kim öder
Ceza — şüpheli/sanık	Baro (ifadeyi alan merci veya mahkeme talep eder)	Devlet
Ceza — suçtan zarar gören	Baro (soruşturma/kovuşturma mercii üzerinden)	Devlet
Hukuk — avukat gerekiyor	Baro adli yardım bürosu	Baronun adli yardım bürosu
Hukuk — harç ve gider gerekiyor	Davayı görecek mahkeme	Ertelenir; sonunda haksız çıkandan tahsil
6284 kapsamında koruma talebi	Aile mahkemesi / mülki amir / kolluk	Hiçbir ad altında masraf alınmaz

Bu dört yolun kanuni dayanakları, başvuru mercileri ve itiraz süreleri için bkz. Avukata Sor: Hazırlık, Ücret ve Adli Yardım.

Ceza Kolunda: Ücreti Gerçekten Devlet mi Ödüyor?

Evet. Ceza yargılamasında baro tarafından görevlendirilen müdafi ve vekilin ücreti tarifeden ayrık olarak belirlenir ve bütçeden karşılanır:

5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun m.13 — Müdafi ve vekil ücreti

(1) Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince soruşturma ve kovuşturma makamlarının istemi üzerine baro tarafından görevlendirilen müdafi ve vekile, avukatlık ücret tarifesinden ayrık olarak, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınarak Adalet ve Maliye bakanlıkları tarafından birlikte tespit edilecek ücret, Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla yer alan ödenekten ödenir.

Maddenin devamı bu ücreti yargılama giderlerinden sayar. Buna karşılık Yargıtay, zorunlu müdafi için ödenen avukatlık ücretinin mahkûmiyet hâlinde dahi sanığa yargılama gideri olarak yükletilemeyeceğini istikrarla uygulamaktadır. Kuralın ayrıntısı, künyeli karar örneği, hangi hâllerde istem aranmadığı ve müdafi–vekil–avukat ayrımı için bkz. Müdafi Ne Demek?

Pratik sonucu şudur: ceza kolunda “param yok” cümlesi bir engel değildir. İfadeniz alınmadan önce müdafi istediğinizi tutanağa geçirtin.

Baro Avukatı İstemenin Sınırı: Zaten Vekiliniz Varsa

Baro görevlendirmesi bir “ikinci avukat” imkânı değildir. Kanunun aradığı temel şart, kişinin müdafiinin veya vekilinin bulunmamasıdır. Şüpheli veya sanık sonradan kendi avukatını tutarsa, baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi kendiliğinden sona erer.

Aynı sınır, suçtan zarar gören tarafında da işler. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, kanuni temsilcinin mağdur adına avukat tutmuş olduğu bir olayda, artık barodan görevlendirme istenemeyeceğini belirlemiştir:

“Bu itibarla malûl veya akıl hastası kişinin kanuni temsilcisinin mağdur adına avukat görevlendirmiş olması durumunda artık CMK’nun 234/2 ve 239/2. maddeleri uyarınca mahkemenin barodan avukat görevlendirilmesini istemesi mümkün değildir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/599, K. 2017/431, T. 24.10.2017 — itirazın reddine)

Bunun pratik karşılığı iki yönlüdür. Bir yandan, hâlihazırda vekiliniz varken barodan ücretsiz bir avukat daha istemeniz mümkün değildir. Öte yandan, vekiliniz yokken görevlendirme talebiniz kanuni bir haktır ve mercinin takdirine bırakılmış bir lütuf değildir; talebinizi tutanağa geçirtmeniz bu yüzden önemlidir.

Hukuk kolunda da benzer bir mantık işler: baro adli yardımıyla görevlendirilen avukatı azlederseniz veya kendiniz başka bir avukat tutarsanız, imzaladığınız taahhütname gereği avukata ödenen ücreti ve yapılmış masrafları yasal faiziyle geri verme yükümlülüğünüz doğar. Yani avukat değiştirme kararı, adli yardım kapsamında ücretsiz değildir.

Hukuk Kolunda: Baro mu, Mahkeme mi?

İki başvuru birbirinin yerine geçmez:

• Baro adli yardım bürosu size bir avukat sağlar. Hizmeti alan kişiden ücret alınmaz; avukata ücreti büro öder.
• Mahkemeden adli yardım harç, gider avansı ve bilirkişi gibi kalemleri erteler; gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere avukat teminini de kapsar.

Çoğu dosyada ikisine birden ihtiyaç duyulur: barodan avukat, mahkemeden gider muafiyeti. Belge listesi, başvuru formu, karar süresi, taahhütname ve itiraz usulü için bkz. Adli Yardım Başvurusu: Şartlar, Belgeler ve İtiraz.

Adli yardımın kapsamı yalnız dava açmakla sınırlı değildir: kanun, ödeme gücünden yoksun kişilerin iddia ve savunmalarının yanında geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde de adli yardımdan yararlanmasını mümkün kılar. Yani ihtiyati tedbir isterken ya da icra takibi başlatırken de bu yola başvurabilirsiniz.

Şiddet Dosyalarında: 6284 Kapsamında Masraf Alınmaz

Ödeme gücü sorunu, koruma kararı almanın önünde bir engel değildir. Kanun bunu istisnasız biçimde kurar:

6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun m.20 — Harçlar ve masraflardan, vergilerden muafiyet ve davaya katılma

(1) Bu Kanun kapsamındaki başvurular ile verilen kararların icra ve infazı için yapılan işlemlerden yargılama giderleri, harç, posta gideri ve benzeri hiçbir ad altında masraf alınmaz.

Burada adli yardım talebine bile gerek yoktur: muafiyet doğrudan kanundan gelir ve kararların icra ve infazı aşamasını da kapsar. Koruma kararının kapsamı, süresi ve ihlali hâlinde yapılacaklar için bkz. 6284 Sayılı Kanun Kapsamında Koruma Kararı.

”Ücretsiz” Ne Kadar Ücretsiz?

Bu sayfada anlatılan yolların hiçbiri sınırsız bir bedelsizlik vaadi değildir. Üç noktayı baştan bilin:

• Baro adli yardımında taahhütname imzalarsınız. İşin sonunda nafaka alacakları hariç maddi bir yarar elde ederseniz, avukata ödenen ücret ile bu yararın bir bölümünü baroya ödeme yükümlülüğünüz doğar. İstemin haksız olduğu sonradan anlaşılırsa yaptırım daha ağırdır.
• Mahkeme adli yardımı erteleme sağlar, silme değil. Ertelenen giderler dava sonunda haksız çıkandan tahsil edilir. Kazanırsanız bu karşı taraftır; kaybederseniz gider size döner. Mahkeme mağduriyet doğacağını görürse muafiyete de karar verebilir.
• Zorunlu müdafi ücreti devletçe karşılanır, ancak bu yalnızca baro görevlendirmesi için geçerlidir. Kendi seçtiğiniz avukatın ücretini siz ödersiniz.

Kendi İşinizi Kendiniz Takip Etmek Bir Çözüm mü?

Kanunen mümkündür: dava açmaya yeteneği olan herkes kendi davasına ait evrakı düzenleyebilir, davasını bizzat açabilir ve işini takip edebilir. Ancak bu, adli yardım yolları tükenmeden seçilecek bir yol değildir. Süreler, görevli ve yetkili mahkeme, delil sunma anı ve kanun yolu süreleri hata affetmez; kaçırılan bir süre çoğu zaman geri alınamaz.

Bunun tek istisnası, adli yardım talebinizin reddedilmesi ve gideri yatırarak yargılamaya devam etmeyi seçmenizdir. Bu durumda dahi ret kararına itiraz hakkınız ve ödeme gücünüzde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanarak yeniden talepte bulunma imkânınız saklıdır.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Olayı sınıflandırın. Ceza mı, hukuk mu? Şüpheli/sanık mı, suçtan zarar gören mi?
2. Süreyi tespit edin. Tebliğ tarihi, itiraz süresi, dava açma süresi. Bu bilgi başvurunuzun ivedi sayılıp sayılmayacağını belirler.
3. Ceza kolundaysanız müdafi/vekil talebinizi tutanağa geçirtin. İfadeden önce isteyin.
4. Hukuk kolundaysanız iki başvuruyu ayrı ayrı planlayın. Avukat için baro, gider için mahkeme.
5. 6284 kapsamındaysanız harç beklemeyin. Başvuru masrafsızdır.
6. Belgeleri önceden toplayın. Fakirlik belgesi, nüfus kayıt örneği, gelir ve SGK dökümü, tapu/araç sorgusu.
7. Ret gelirse süreyi kaçırmayın ve gerekçedeki eksikliği itiraz dilekçenizde gösterin.

Sık Yapılan Hatalar

• Tek bir “ücretsiz avukat” yolu olduğunu sanmak. Dört ayrı yol vardır ve başvuru mercileri farklıdır.
• Ceza kolunda müdafi istemeyi ifadeden sonraya bırakmak. Talep ifade öncesinde dile getirilmelidir.
• Barodan avukat alınca mahkeme giderlerinin de karşılandığını sanmak. Bunlar ayrı başvurulardır.
• 6284 başvurusu için harç yatırmaya çalışmak. Kanun hiçbir ad altında masraf alınmayacağını söylüyor.
• Taahhütnameyi okumadan imzalamak. Koşullu yükümlülükler doğurur.
• Adli yardım reddedilince davadan vazgeçmek. İtiraz ve yeniden talep yolları açıktır.

Özet

• “Avukat tutacak param yok” sorusunun tek bir cevabı yoktur; yol olayın türüne göre değişir.
• Ceza kolunda müdafi ve mağdur vekili ücretleri Adalet Bakanlığı bütçesindeki ödenekten karşılanır.
• Hukuk kolunda avukat için baro adli yardım bürosuna, harç ve giderler için mahkemeye başvurulur. Bunlar ayrı başvurulardır.
• Adli yardım icra takibinde ve geçici hukuki korunma taleplerinde de mümkündür.
• 6284 kapsamındaki başvurulardan hiçbir ad altında masraf alınmaz; ayrıca adli yardım talebine gerek yoktur.
• Hiçbir yol koşulsuz bedelsizlik değildir: taahhütname, erteleme ve tahsil kuralları geçerlidir.

Somut bir olayla ilgili değerlendirme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.