Anayasa Mahkemesi ve AİHM’e Bireysel Başvuru

Bireysel başvuru hangi hakları korur

Anayasa m.148, herkesin Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabileceğini düzenler. 6216 sayılı Kanun m.45/1 aynı hakkı, Sözleşmeye ek ve Türkiye’nin taraf olduğu protokolleri de anarak tekrarlar. Lafız iki şartı birlikte arar: hak Anayasada güvence altında olmalı ve Sözleşme ya da ek protokollerin kapsamına da girmelidir. İhlalin kaynağı da kamu gücüdür.

Kimler başvurabilir

6216 sayılı Kanun m.46, bireysel başvurunun ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabileceğini düzenler. Aynı madde üç sınır daha koyar:

• kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz
• özel hukuk tüzel kişileri yalnız tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle başvurabilir
• yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar bireysel başvuru yapamaz

Önce iç yollar tüketilir

Bireysel başvuru olağan bir kanun yolu değildir. Anayasa m.148, başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olmasını şart koşar; 6216 sayılı Kanun m.45/2 de ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının önceden tüketilmesini arar. Aynı maddenin üçüncü fıkrası, yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağını, Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemlerin de başvurunun konusu olamayacağını belirtir.

Süre ve başvuru dilekçesi

6216 sayılı Kanun m.47/5, başvurunun başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmasını gerektirir. Haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren onbeş gün içinde ve mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilir. Aynı maddenin üçüncü fıkrası dilekçede belirtilmesi gerekenleri sayar:

• başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve adres bilgileri
• ihlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlük ile dayanılan Anayasa hükümleri
• ihlal gerekçeleri
• başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamalar
• başvuru yollarının tüketildiği, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih
• varsa uğranılan zarar

Dilekçeye dayanılan deliller, ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem veya kararların aslı ya da örneği ve harcın ödendiğine dair belge eklenir; başvurucu bir avukat tarafından temsil ediliyorsa vekâletname de sunulur. Evrakta eksiklik bulunursa m.47/6 uyarınca eksikliğin giderilmesi için onbeş günü geçmemek üzere bir süre verilir ve geçerli bir mazeret olmaksızın bu sürede tamamlanmayan başvurunun reddine karar verileceği bildirilir.

Kabul edilebilirlik incelemesi

6216 sayılı Kanun m.48, kabul edilebilirlik kararı verilebilmesi için m.45 ila m.47’deki şartların taşınmasını arar. Mahkeme, Anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir. İnceleme komisyonlarca yapılır; kabul edilemezlik kararları kesindir ve ilgililere tebliğ edilir. Bu yüzden dilekçenin ilk hâli, başvurunun esas incelemeye geçip geçmeyeceğini belirleyen metindir.

Esas inceleme ve ihlal kararının sonucu

Kabul edilebilir bulunan başvurunun esas incelemesi bölümlerce yapılır. 6216 sayılı Kanun m.49/6, bir mahkeme kararına karşı yapılan başvurularda incelemenin bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesiyle sınırlı olduğunu, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamayacağını düzenler. Bölümler esas inceleme aşamasında, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine karar verebilir.

İhlal kararının sonucu m.50’de düzenlenir. Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa dosya, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru

Sözleşmenin Türkçe gayriresmî tercümesine göre AİHS m.34, Sözleşme veya protokollerinde tanınan haklarının Yüksek Sözleşmeci Taraflardan biri tarafından ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu öne süren her gerçek kişinin, hükümet dışı kuruluşun veya kişi grubunun Mahkemeye başvurabileceğini düzenler. AİHS m.35, başvuruyu iç hukuk yollarının tüketilmesine ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren işleyen bir süreye bağlar.

Aynı madde başvurunun ele alınmayacağı ya da kabul edilemez bulunacağı hâlleri de sayar:

• başvurunun isimsiz olması
• Mahkemece daha önce incelenmiş ya da başka bir uluslararası mercie sunulmuş bir başvuruyla esasen aynı olup yeni olgu içermemesi
• Sözleşme veya protokollerinin hükümleriyle bağdaşmaması, dayanaktan açıkça yoksun olması ya da başvuru hakkının kötüye kullanılması niteliğinde olması
• başvurucunun önemli bir zarar görmemiş olması (insan haklarına saygı ilkesi esastan incelemeyi gerektirmedikçe)

Hangi aşamada ne yapıyoruz

Süreci iç hukuk yollarının son aşamasından itibaren ele alıyoruz: kesin kararın ve sürenin başlangıç tarihinin belirlenmesi, ihlal iddiasının hangi hak altında ve hangi Anayasa hükmüne dayanılarak ileri sürüleceğinin kurulması, başvuru formu ile eklerin hazırlanması, eksiklik yazılarına cevap ve ihlal kararından sonraki yeniden yargılama aşaması. Anayasa Mahkemesine ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurunun şartları ve süreleri farklı olduğundan iki yol ayrı ayrı değerlendirilir.