Senet ve Çekte İmzaya İtiraz (İİK m.170)

Kısa Cevap

Kambiyo senedine (bono, çek, poliçe) dayalı bir takipte imzanın size ait olmadığını iddia ediyorsanız, bunu beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirmeniz gerekir (İİK m.168/4, m.170). Süre kaçırılırsa imza, o takipte sizden sadır sayılır. İmzaya itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz. İmza gerçekten size aitse, alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere inkâr tazminatı ve yüzde onu oranında para cezası riski doğar.

Bu Durumda mısınız?

• Adınıza düzenlenmiş bir bono veya çek nedeniyle ödeme emri aldınız; senedi hiç imzalamadınız.
• Çalışanınız ya da eski ortağınız sizin adınıza imza atmış; senet size karşı takibe konulmuş.
• İmzanın taklit edildiğini düşünüyorsunuz ama beş günün geçip geçmediğinden emin değilsiniz.
• İmzaya itiraz ettiniz; buna rağmen haciz işlemleri devam ediyor ve bunun doğru olup olmadığını bilmiyorsunuz.
• İcra mahkemesi sizi duruşmaya çağırıp imza örneği almak istiyor; bunun usule uygun olup olmadığını sorguluyorsunuz.
• İmzaya itiraz ettiniz ancak bilirkişi imzanın size ait olduğunu söyledi; karşılaşacağınız yaptırımı öğrenmek istiyorsunuz.

Dayanak: Beş Günlük Süre ve Süre Kaçırmanın Sonucu

Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolunda ödeme emrine yazılması gereken ihtarlar arasında imza inkârı da vardır. Süre ve yaptırım aynı bentte kurulur:

“Takip müstenidi kambiyo senedindeki imza kendisine ait olmadığı iddiasında ise bunu beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirmesi; aksi takdirde kambiyo senedindeki imzanın bu fasıl gereğince yapılacak icra takibinde kendisinden sadır sayılacağı ve imzasını haksız yere inkar ederse sözü edilen senede dayanan takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahküm edileceği”

(İcra ve İflas Kanunu m.168)

İki ayrıntı burada belirleyicidir. Birincisi, itirazın açıkça ve dilekçe ile yapılması aranır; “senedi tanımıyorum” biçimindeki genel bir beyan imza inkârı olarak değerlendirilmeye elverişli değildir. İkincisi, süre kaçırıldığında sonuç bir usul eksikliği değil, esasa ilişkindir: imza o takipte borçludan sadır sayılır. Bu, icra takibi ve ödeme emrine itiraz sürecindeki genel yedi günlük itiraz süresinden ayrı ve daha kısa bir süredir.

İtirazın Takibe Etkisi: Satış Durur, Haciz Durmaz

Uygulamada en çok yanlış anlaşılan nokta budur. Kanun net bir ayrım yapar:

“Borçlu,168 inci maddenin 4 numaralı bendine göre kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığı yolundaki itirazını bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirir. Bu itiraz satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz.”

(İcra ve İflas Kanunu m.170)

Yani imzaya itiraz edilmiş olması haczin konulmasını engellemez; engellediği tek şey satıştır. Takibin bütünüyle durması ancak mahkemenin ayrı bir kararına bağlıdır:

“İcra mahkemesi duruşmadan önce yapacağı incelemede, borçlunun itiraz dilekçesi kapsamından veya eklediği belgelerden edindiği kanaata göre itirazı ciddi görmesi halinde alacaklıya tebliğe gerek görmeden itirazla ilgili kararına kadar icra takibinin geçici olarak durdurulmasına evrak üzerinde karar verebilir.”

(İcra ve İflas Kanunu m.170)

Bu hüküm dilekçe stratejisini doğrudan belirler: itirazın “ciddi” görülmesini sağlayacak belgeler (imza sirküleri, nüfus cüzdanı imza örneği, aynı döneme ait imzalı resmî belgeler) itiraz dilekçesine eklenmelidir. Belgeler sonradan sunulursa geçici durdurma penceresi kaçırılabilir.

İnceleme Sonucu: Kabul ve Ret

İncelemenin dayanağı ve iki yönlü sonucu aynı fıkrada düzenlenmiştir:

“İcra mahkemesi, 68/a maddesinin dördüncü fıkrasına göre yapacağı inceleme sonunda, inkâr edilen imzanın borçluya ait olmadığına kanaat getirirse itirazın kabulüne karar verir. İtirazın kabulü kararı ile takip durur. Alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır.”

(İcra ve İflas Kanunu m.170)

İtirazın kabulü takibi durdurur ama alacağı yok etmez; alacaklı genel mahkemede dava açabilir. Ters yön ise borçlu için ağırdır:

“İnkâr edilen imzanın borçluya ait olduğu anlaşılırsa ve itiraz ile birlikte takip ikinci fıkraya göre durdurulmuşsa, borçlu sözü edilen senede dayanan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir ve itiraz reddedilir.”

(İcra ve İflas Kanunu m.170)

Dikkat edilmesi gereken koşul şudur: inkâr tazminatı, itirazla birlikte takip geçici olarak durdurulmuşsa gündeme gelir. Yani geçici durdurma kararı almak avantaj sağlarken aynı zamanda tazminat riskini de açar.

Bu risk mutlak değildir. Kanun bir emniyet supabı öngörür:

“Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa, hükmolunan tazminatın ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar tehir olunur ve davanın borçlu lehine sonuçlanması hâlinde daha önce hükmedilmiş olan tazminat ve para cezası kalkar.”

(İcra ve İflas Kanunu m.170)

Bu nedenle imzaya itirazı reddedilen borçlunun elinde hâlâ bir yol vardır: menfi tespit davası. Yaptırım tek yönlü de değildir; itirazın kabulü hâlinde alacaklının senedi takibe koymada kötü niyeti veya ağır kusuru bulunuyorsa, alacaklı da alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir.

İmzaya İtiraz ile Borca İtirazı Karıştırmayın

İki yol farklı maddelerde, farklı ispat ölçüleriyle düzenlenmiştir. Borca itirazda mahkemenin kabul ölçütü katıdır:

“Hâkim, duruşma sonucunda borcun olmadığının veya itfa veya imhal edildiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispatı hâlinde itirazı kabul eder.”

(İcra ve İflas Kanunu m.169/a)

Yani borca itirazda tanıkla ya da genel beyanla sonuç alınamaz; resmî veya imzası ikrar edilmiş belge gerekir ve mahkeme iki tarafı en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır. İmzaya itiraz ise belge ispatına değil, imza incelemesine dayanır. Kambiyo takibinde borca itirazın ayrıntısı için borca itiraz dilekçesi sayfasına bakabilirsiniz.

Üçüncü bir yol da vardır ve sık atlanır: senedin kambiyo senedi vasfını taşımaması ya da alacaklının kambiyo hukuku uyarınca takip hakkının bulunmaması. Bu, beş gün içinde şikâyet yoluyla ileri sürülür ve icra mahkemesi kendisine intikal eden işlerde bu hususu resen de gözetebilir. Ancak burada kritik bir kısıt vardır:

“Her ne suretle olursa olsun, imza inkarı itirazı geri alınmış veya borç kısmen veya tamamen kabul edilmiş ise bu madde hükmü uygulanmaz.”

(İcra ve İflas Kanunu m.170/a)

Yani imza inkârını geri almak ya da borcu kısmen kabul etmek, kambiyo vasfına ilişkin resen inceleme korumasını da ortadan kaldırır. Bu, müzakere sırasında kolayca düşülen bir tuzaktır.

İmza İncelemesinin Usulü: Bilirkişi ve Karşılaştırma Belgeleri

İİK m.68/a-4’ün yollamasıyla uygulanan HMK m.211, sahtelik incelemesinin sırasını belirler: hâkim önce yazı veya imzayı inkâr eden tarafı isticvap eder, kanaat edinemezse huzurda yazı yazdırıp imza attırır; buna rağmen kesin kanaat oluşmamışsa bilirkişi incelemesine karar verir. Bilirkişi aşamasında karşılaştırma belgelerinin niteliği belirleyicidir. Hukuk Genel Kurulu bu ölçütü şöyle koyar:

“Bilirkişi inkâr edene ait olduğu tartışmasız olan bu yazı ve imzalarla, o mahkemede elde edilen yazı ve imzaları esas alarak inceleme yapar.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/366, K. 2016/198, T. 26.02.2016 — bozma)

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: karşılaştırmaya esas alınan imzaların borçluya ait olduğu tartışmasız olmalıdır. Aidiyeti çekişmeli bir belgeye dayanan bilirkişi raporu, incelemenin temelini sakatlar.

Bir de icra mahkemesine özgü bir ayrım vardır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, HMK m.211’in isticvap adımının icra mahkemesinde uygulanmadığını belirtir:

“(HMK’nun 211/1-a) maddesine atıfta bulunulmadığından, icra mahkemesince, öncelikle borçlunun isticvabına ve duruşmada imzalarının alınması yoluna gidilemeyeceğinin kabulü gerekir.”

(Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2018/16231, K. 2019/1605, T. 07.02.2019 — bozma)

Bu karar, mülga Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’ndaki karşılık hükmü ile 6100 sayılı HMK’nın 211/1-a maddesini eşleştirerek kurulmuştur; bugün uygulanacak usul hükmü HMK m.211’dir. Sonuç, icra mahkemesinin isticvap aşamasını atlayarak doğrudan bilirkişi incelemesine gitmesi gerektiğidir. Bu nedenle icra mahkemesinde “gel, duruşmada imza at” yöntemine dayanan bir inceleme usule aykırılık iddiasına açıktır.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Ödeme emrinin tebliğ tarihini tespit edin. İmza inkârı için süreniz beş gündür ve bu süre borca itiraz süresinden farklıdır.
2. İtirazı dilekçeyle icra mahkemesine verin. İcra dairesine yapılan beyan imzaya itiraz yerine geçmez.
3. Dilekçeye, itirazı “ciddi” gösterecek belgeleri baştan ekleyin: imza sirküleri, resmî belgelerdeki imza örnekleri, aynı döneme ait imzalı evrak.
4. Geçici durdurma talebini açıkça yazın; ancak bu talebin kabulünün, imza size çıkarsa inkâr tazminatı riskini açtığını hesaba katın.
5. Bilirkişi aşamasında karşılaştırmaya esas alınan belgelerin aidiyetinin tartışmasız olmasına dikkat edin; çekişmeli belgeye itiraz edin.
6. İtiraz reddedilirse menfi tespit veya istirdat davası yolunu değerlendirin; bu, tazminat ve para cezasının tahsilini dava sonuna kadar erteler.
7. İmza inkârını geri almanın veya borcu kısmen kabul etmenin, kambiyo vasfına ilişkin resen inceleme korumasını da kaldırdığını unutmayın.

Sık Yapılan Hatalar

Beş günlük süreyi yedi gün sanmak. İmza inkârı için süre beş gündür; genel itiraz süresiyle karıştırılması hak kaybına yol açar.

İtirazı icra dairesine yapmak. İmzaya itiraz dilekçeyle icra mahkemesine yapılır.

İmzaya itirazın takibi durdurduğunu düşünmek. İtiraz satıştan başka takip muamelelerini durdurmaz; haciz devam eder.

Belgeleri sonradan sunmayı planlamak. Geçici durdurma kararı, dilekçe kapsamı ve ekli belgeler üzerinden verilir.

Geçici durdurmanın bedelsiz olduğunu sanmak. İmza borçluya çıkarsa ve takip durdurulmuşsa yüzde yirmiden az olmamak üzere inkâr tazminatı ve yüzde on para cezası gündeme gelir.

İmza inkârını “uzlaşma jesti” olarak geri almak. Geri alma, senedin kambiyo vasfına ilişkin resen inceleme korumasını da ortadan kaldırır (İİK m.170/a).

Çekişmeli bir belgeyi karşılaştırma örneği olarak kabul etmek. Karşılaştırmaya esas imzaların aidiyeti tartışmasız olmalıdır.

Özet

• Kambiyo senedindeki imza inkârı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirilir (İİK m.168/4).
• Süre kaçırılırsa imza, o takipte borçludan sadır sayılır.
• İmzaya itiraz satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz; haciz sürer (İİK m.170).
• Takibin tümüyle durması için mahkemenin itirazı ciddi görüp evrak üzerinde geçici durdurma kararı vermesi gerekir; bu karar dilekçe ve ekli belgelere dayanır.
• İnceleme İİK m.68/a-4 yollamasıyla HMK m.211 usulüne göre yapılır; bilirkişi, aidiyeti tartışmasız yazı ve imzaları esas alır.
• Yargıtay’a göre icra mahkemesinde isticvap ve duruşmada imza alma yoluna gidilemez; doğrudan bilirkişi incelemesine geçilir.
• İtirazın kabulü takibi durdurur, alacaklının genel hükümlere göre dava hakkı saklı kalır.
• İmza borçluya aitse ve takip durdurulmuşsa alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere inkâr tazminatı ve yüzde onu oranında para cezası verilir.
• Menfi tespit veya istirdat davası açılırsa tazminat ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar tehir olunur; dava borçlu lehine sonuçlanırsa kalkar.
• İmza inkârı geri alınmış veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse, kambiyo vasfına ilişkin resen inceleme yetkisi uygulanmaz (İİK m.170/a).