Karşılıksız Çek Cezası: Tutar, Şikâyet ve Ödeme

Karşılıksız çek cezası, kanuni süresinde ibraz edilen çek için “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesi hâlinde, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezasıdır. Ceza, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz; mahkeme çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da karar verir. Doğrudan hapis cezası öngörülmese de adli para cezası ödenmezse hapse çevrilir (Çek Kanunu m.5/1, 5/11).

Ceza miktarı, şikâyetin süresinde olup olmadığı ve ödemenin sonucu farklı sorulardır. Özellikle cezanın alt sınırı ile davayı düşürmek için faiziyle birlikte yapılacak ödeme birbirine karıştırılmamalıdır (Çek Kanunu m.5/1, 6/1; İİK m.347).

1. Karşılıksız Çek Cezası Hangi Fiile Uygulanır?

Karşılıksız çek cezası, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilen çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi için öngörülür. Hamilin şikâyeti gerekir ve yaptırım her bir çek bakımından düzenlenmiştir. Yalnız çekin ödenmemiş olması, ibraz ve şikâyet koşullarından bağımsız bir ceza sonucu olarak anlatılamaz (Çek Kanunu m.5/1).

Çek hesabı sahibi gerçek kişiyse karşılığı hesapta bulundurma yükümlülüğü ona aittir. Hesap sahibi bir şirket gibi tüzel kişiyse mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler yükümlüdür. Çeki kimin imzaladığı ile karşılığı hesapta bulundurmakla kimin yükümlü olduğu bu nedenle ayrı incelenir (Çek Kanunu m.5/2-3).

2. Karşılıksız Çekte Banka İşlemi Nasıl Yapılır?

Çek süresinde ibraz edildiğinde hesapta yeterli karşılık yoksa hamilin talebiyle banka “karşılıksızdır” işlemi yapar. İşlem, bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktar dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmına ilişkindir. Bankanın kendi ödeme yükümlülüğü için kanun metninde görünen maktu tutar her yıl yeniden belirlenir; güncel tutar TCMB’nin karşılıksız çek yaprağı için banka sorumluluk tutarı sayfasından doğrulanmalıdır (Çek Kanunu m.3/2-4).

Hamil işlem yapılmasını isterse çekin arkasına ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz eden kişinin kimliği yazılır. Banka yetkilisi ile ibraz eden kişi imzalar; bankanın ödediği miktar çıkarıldıktan sonra kalan tutar açıkça gösterilir. Hamil imzadan kaçınırsa banka “karşılıksızdır” işlemini yapmaz (Çek Kanunu m.3/4).

Kısmi ödeme gerçekleşirse banka çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisini ücretsiz olarak hamile verir. Hamil bu fotokopiyi icra mahkemesine vereceği şikâyet dilekçesine ekleyebilir; kanun fotokopinin takipte ve mahkemede ispat aracı olarak kullanılmasına da izin verir. Çekin aslının ilgili merciye gönderilmesi istenebilir (Çek Kanunu m.3/6).

3. Karşılıksız Çek Cezası Nasıl Hesaplanır?

Karşılıksız çek cezasında mahkeme her bir çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası belirler. Bir gün karşılığı tutar, kişinin ekonomik ve diğer kişisel hâllerine göre en az yüz, en fazla beşyüz Türk lirası arasında takdir edilir. Kararda gün sayısı ile günlük tutarın ayrı gösterilmesi gerekir. Buna ek olarak nihai adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (Çek Kanunu m.5/1; TCK m.52/2-3).

Ayrı hesap unsuru	Kanundaki karşılığı
Gün sayısı	Her bir çek için binbeşyüz güne kadar (Çek Kanunu m.5/1)
Bir gün karşılığı tutar	Yüz ile beşyüz Türk lirası arasında, kişinin durumuna göre (TCK m.52/2)
Cezanın alt sınırı	Çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (Çek Kanunu m.5/1)

“Az olamaz” ifadesi alt sınırı gösterir. Bu yüzden yalnız gün sayısı ile günlük tutarın çarpımından hareketle bütün karşılıksız çekler için geçerli sabit bir lira tavanı söylemek doğru değildir. Öte yandan karşılıksız kalan tutar da gün esaslı hesabın üstünde çıkan cezayı kendiliğinden o tutara indiren bir üst sınır değildir (Çek Kanunu m.5/1; TCK m.52/1-3).

Faiz ve takip giderlerini bu ceza alt sınırına ekleyen bir hesap kurulmaz. Buna karşılık çek bedelinin ödenmesiyle davanın veya hükmün sonuçlarının kaldırılması için kanun ticari temerrüt faiziyle birlikte tam ödeme arar. Aynı dosyada söz konusu olan bu iki hesap, farklı hukuki sonuçlara yöneliktir (Çek Kanunu m.5/1, 6/1).

Günlük tutarın bugün görünen aralığı, geçmişte işlenmiş her fiile otomatik olarak uygulanmaz. TCK m.52/2’deki günlük tutar aralığı 7499 sayılı Kanun’la değiştirilmiş ve değişiklik 1 Haziran 2024’te yürürlüğe girmiştir. Suç tarihinde yürürlükteki kanun ile sonraki kanun farklıysa lehe olan kanun uygulanır; bu nedenle eski bir çek için olay tarihi dikkate alınır (TCK m.7/2, 52/2).

4. Karşılıksız Çek Cezası Hapse Çevrilir mi?

Karşılıksız çek suçunda mahkemenin doğrudan verdiği ceza adli para cezasıdır. Fakat bu ceza ödenmezse, genel infaz rejimindeki kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden doğrudan hapis cezasına çevrilir. “Çekten hapis olmaz” cümlesi, ödenmemenin bu sonucunu dışarıda bıraktığı için eksiktir (Çek Kanunu m.5/1, 5/11).

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, adli para cezasından ayrı bir sonuçtur. Yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak yasağa karar verilebilir. Yasağa rağmen çek düzenlemek ise karşılıksızdır işlemine sebebiyet verme fiiliyle aynı şey değildir; kanunda ayrı suç olarak düzenlenmiştir (Çek Kanunu m.5/1, 7/6).

Anayasa yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğün yerine getirilememesi nedeniyle özgürlükten yoksun bırakılmayı yasaklar. Karşılıksız çek bakımından ceza ve ödenmeyen cezanın infazı, kanunda ayrı ayrı düzenlenmiştir. Somut olayda hangi fiilin isnat edildiği ile hangi aşamaya gelindiği bu ayrım üzerinden okunmalıdır (Anayasa m.38/8; Çek Kanunu m.5/1, 5/11).

5. Karşılıksız Çek Şikâyet Süresi ve Yetkili Mahkeme

Karşılıksız çek şikâyeti için süre, fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve fiilin işlendiği tarihten itibaren her hâlde bir yıldır. Her iki sınır birlikte işler. Son günü belirlemek için öğrenme tarihini ve fiil tarihini ayrı ayrı saptamak gerekir; genel şikâyet süresi doğrudan bu dosyaya taşınmaz (Çek Kanunu m.5/1; İİK m.347).

Dava icra mahkemesinde görülür. Kanun, çekin tahsil için ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ile hesap sahibinin ya da şikâyetçinin yerleşim yerini yetkili mahkemeler arasında sayar. Şikâyet hazırlanırken çekin üzerindeki tarih, bankaya ibraz ve “karşılıksızdır” işlemi ile öğrenme tarihi birlikte incelenmelidir (Çek Kanunu m.5/1; İİK m.347).

Şikâyet hakkının düşmesi ile dava zamanaşımı aynı süre değildir. Ayrıca çekten doğan başvurma haklarının zamanaşımı ceza şikâyetinden ayrı bir hukuki yoldur (İİK m.347; TCK m.66/1-e; TTK m.814/1).

Soru	Süre ve başlangıç	Dayanak
Ceza şikâyeti ne zaman düşer?	Öğrenmeden itibaren üç ay; fiilden itibaren her hâlde bir yıl	İİK m.347
Kamu davası için genel zamanaşımı nedir?	Bu yaptırım sınıfında sekiz yıl; tamamlanmış suçta fiil günü esas alınır	TCK m.66/1-e, 66/6
Hamilin çek borç­lu­la­rına başvurma hakkı ne zaman zama­na­şı­mına uğrar?	İbraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl	TTK m.814/1

Çekten doğan alacak yollarının ayrıntısı için çek ibraz süresi yazısı ayrıca okunabilir. Hukuki başvurma hakkının süresi, karşılıksız çek suçundaki şikâyet süresinin yerine geçmez (TTK m.814/1; İİK m.347).

6. Karşılıksız Çek Şikâyeti Nasıl Yapılır?

Karşılıksız çek şikâyeti, yetkili icra mahkemesine dilekçe verilerek veya sözlü beyanda bulunularak yapılır. Kısmi ödeme varsa bankanın verdiği onaylı çek fotokopisi dilekçeye eklenebilir. Mahkeme başvurudan sonra duruşma günü belirler, şikâyetçinin imzasını alır ve hakkında şikâyette bulunulan kişiye çağrı gönderir (Çek Kanunu m.3/6, 5/1; İİK m.349).

1. Çekin üzerindeki düzenleme tarihi ile bankaya ibraz ve “karşılıksızdır” işlemine ilişkin kayıtları inceleyin. Kısmi ödeme yapılmışsa onaylı ön ve arka yüz fotokopisini alın (Çek Kanunu m.3/4, 3/6, 5/1).
2. Öğrenme ve fiil tarihlerini ayrı belirleyip şikâyetin süresinde olup olmadığını kontrol edin. Dilekçeyi veya sözlü beyanı kanunda sayılan yetkili icra mahkemesine yöneltin (Çek Kanunu m.5/1; İİK m.347, 349).
3. Mahkemenin belirlediği duruşmaya katılın veya vekil gönderin. Şikâyetçi belirlenen zamanda gelmez ve vekil de göndermezse şikâyet hakkı düşer (İİK m.349).

7. Karşılıksız Çek Kararında Kanun Yolu Nedir?

Karşılıksız çek nedeniyle verilen adli para cezası hükmü için Ceza Muhakemesi Kanunu’nun kanun yolları uygulanır. İstinafa açık bir hükümde istem, gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye dilekçeyle veya zabıt kâtibine tutanağa geçirilen beyanla yapılır. Önce hükmün CMK’daki kesinlik sınırları içinde kalıp kalmadığı kontrol edilir (Çek Kanunu m.5/1; İİK m.353/2; CMK m.272-273).

İstinaf başvurusunun genel usulü ve inceleme aşamaları istinaf nedir yazısında ayrıca açıklanır.

Yargılama sırasında koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına itiraz ise ayrı bir karara yöneliktir. Çek Kanunu bu itirazda İİK m.353/1’i uygular; anılan fıkradaki süre tebliğden itibaren iki haftadır. Bu itiraz, adli para cezası hükmüne karşı istinaf başvurusunun yerine geçmez. Aynı fıkranın tazyik ve disiplin hapsine ilişkin genel kuralı da adli para cezası hükmünün kanun yolu olarak okunmamalıdır (Çek Kanunu m.5/1; İİK m.353/1-2).

8. Karşılıksız Çek Bedeli Ödenirse Ne Olur?

Karşılıksız kalan çek bedeli, kanunda belirtilen başlangıçtan itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse, yargılama aşamasında davanın düşmesine; mahkûmiyet kesinleştikten sonra hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı düzenleme uygulanır (Çek Kanunu m.6/1-2).

Şikâyetten vazgeçmenin diğer suçlardaki sonuçları şikâyetten vazgeçme yazısında ele alınır; karşılıksız çek için yukarıdaki özel düzenleme esas alınır.

Ödeme bakımından belirleyici sözcük **“tamamen”**dir. Yalnız anaparayı veya bedelin bir kısmını ödemek, Çek Kanunu m.6/1’deki tam ödeme koşulunu karşılamaz. Faizin ceza alt sınırı hesabına eklenmemesi ile etkin pişmanlık için ödenecek tutara katılması farklı meselelerdir (Çek Kanunu m.5/1, 6/1).

Yargılama beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya ret ile sonuçlanırsa mahkeme aynı kararda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasına karar verir. Tam ödeme üzerine yasağın kaldırıldığı da kanundaki bildirim usulüyle ilgili kayıtlara iletilir (Çek Kanunu m.5/9, 6/1).

9. Karşılıksız Çekte Uzlaşma, HAGB ve Eski Ödeme Düzenlemesi

Karşılıksız çek suçunda ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz. Çek bedelinin faiziyle tam ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi ise bunlardan ayrı, Çek Kanunu’nun açıkça düzenlediği sonuçları doğurur (Çek Kanunu m.5/10, 6/1-2).

Geçmişteki özel infaz düzenlemesi de sürekli bir “çek affı” değildir. Çek Kanunu geçici m.5, 30 Nisan 2021 tarihine kadar işlenen suçlar ve 30 Haziran 2022 ödeme tarihi üzerine kurulmuştur. Bu koşullar yeni bir çek için yeniden açılmaz; eski olaylarda ise geçici düzenlemenin kapsamı ve yapılan ödemeler ayrıca incelenir (Çek Kanunu geçici m.5/1).

Çek düzenleme yasağının kaldırılması her zaman yalnız tam ödemeye bağlı değildir. Mahkûm olunan cezanın tamamen infazından sonra kanunda belirtilen süreler geçtiğinde hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılması istenebilir. Bu yol, çek bedelini ödeyerek dava veya hükmün sonuçlarını kaldırma yolundan ayrıdır (Çek Kanunu m.6/1, 6/3).

İlgili konu: adli para cezasının hesaplanması.