Çek İbraz Süresi: 10 Gün ve 1 Ay Kuralı

Kısa Cevap

Çek ibraz süresi, çekin düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir aydır. Süre, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar. Süresinde ibraz edilmeyen çekte hamil, cirantalara ve düzenleyene karşı kambiyo hukukundan doğan başvurma haklarını kaybeder. Ayrıca 31/12/2028’e kadar ileri tarihli çekin vadesinden önce bankaya ibrazı geçersizdir.

Bu Durumda mısınız?

• Elinizde bir çek var ve bankaya ne zamana kadar götürmeniz gerektiğini bilmiyorsunuz.
• Ticari ilişkide vadeli (ileri tarihli) çek aldınız ve erken tahsil edip edemeyeceğinizi merak ediyorsunuz.
• Çeki geç ibraz ettiniz ve haklarınızın ne olduğunu öğrenmek istiyorsunuz.
• Çekiniz karşılıksız çıktı ve bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutarı öğrenmek istiyorsunuz.
• Aleyhinize kambiyo takibi başlatıldı ve çekin süresinde ibraz edilmediğini düşünüyorsunuz.

İbraz süresi hem takip hukukundaki haklarınızı hem de ceza sorumluluğunu etkilediğinden, süre tartışmalı ise bir avukatla değerlendirme yapmanız yerinde olur.

Çek İbraz Süresi Ne Kadar?

Süreler TTK m.796’da düzenlenmiştir ve çekin düzenlenme yeri ile ödeme yeri arasındaki mesafeye göre değişir:

“Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.”

“Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay ve ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.”

Durum	İbraz süresi
Düzenlendiği yerde ödenecek	10 gün
Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek	1 ay
Başka ülkede düzenlenmiş, aynı kıtada ödenecek	1 ay
Başka ülkede düzenlenmiş, ayrı kıtada ödenecek	3 ay

Kanun, Akdeniz’e kıyısı olan ülkeler bakımından özel bir kural getirir: bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz’e sahili bulunan bir ülkede ödenecek çekler ile bunun tersi durumdaki çekler aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır.

Süre Ne Zaman Başlar?

Uygulamada en sık yapılan hesap hatası buradadır:

“Birinci ve ikinci fıkralarda yazılı süreler, çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.”

Yani düzenleme tarihinin kendisi süreye dahil değildir. Çekte yazan tarih 10 Mart ise, on günlük süre 11 Mart’tan itibaren işlemeye başlar.

İleri Tarihli (Vadeli) Çekte Erken İbraz Yasağı

Türk Ticaret Kanunu’nun genel kuralı, çekin bir ödeme aracı olduğu ve vade taşımadığı yönündedir. TTK m.795:

“Çek görüldüğünde ödenir. Buna aykırı herhangi bir kayıt yazılmamış hükmündedir.”

“Düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan çek, ibraz günü ödenir.”

Ancak ticari hayatta çek yaygın biçimde vadeli ödeme aracı olarak kullanıldığından, kanun koyucu bu genel kurala süreli bir istisna getirmiştir ve bu istisnanın süresi defalarca uzatılmıştır. Yürürlükteki düzenleme, CekK geçici m.3 hükmüdür:

“31/12/2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir.”

Bu hüküm Çek Kanunu’nun geçici 3. maddesinin beşinci fıkrasında yer alır ve yürürlüktedir. Pratik sonucu şudur: elinizdeki ileri tarihli çeki üzerindeki tarihten önce bankaya götürürseniz bu ibraz geçerli sayılmaz; ibraz süresi de üzerinde yazılı düzenleme tarihinin ertesi gününden işlemeye başlar.

Bu noktada eski tarihli kaynaklara dikkat edilmelidir: aynı hükmün süresi geçmişte 2018, 2021 gibi tarihlerle sınırlıydı ve her defasında uzatıldı. Süresi dolmuş bir tarihe dayanan bilgi bugün yanlıştır.

Süresinde İbraz Edilmezse Ne Olur?

Kambiyo hukukundan doğan başvurma hakkı, açıkça zamanında ibraz şartına bağlanmıştır. TTK m.808:

“Zamanında ibraz edilmiş olan çekin ödenmemiş olduğu ve ödememe hâli; a) Resmî bir belge, “protesto” ile, b) Muhatap tarafından, ibraz günü de gösterilmek suretiyle, çekin üzerine yazılmış olan tarihli bir beyanla, c) Bir takas odasının, çek zamanında teslim edildiği hâlde ödenmediğini tespit eden tarihli bir beyanıyla, sabit bulunduğu takdirde hamil; cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir.”

Çek süresinde ibraz edilmemişse hamil, cirantalara ve düzenleyene karşı bu başvurma haklarını kullanamaz. Bu, çekin kambiyo senedi olarak sağladığı özel takip imkânının kaybı anlamına gelir. Buna karşılık çekin verilmesine sebep olan temel ilişkiden (satış, hizmet, ödünç) doğan alacak hakkı ayrıca değerlendirilir; bu hak genel hükümlere tabidir.

Bankanın tutumu ise farklıdır. TTK m.799:

“Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder.”

“Çekten cayılmamışsa, muhatap, ibraz süresinin geçmesinden sonra da çeki ödeyebilir.”

Yani süre geçse de banka, çekten cayılmamışsa ödeme yapabilir; ancak bu bir zorunluluk değil, yetkidir.

Karşılıksız Çıkarsa: Bankanın Asgari Ödeme Yükümlülüğü

Çek karşılıksız çıktığında banka tamamen sorumsuz değildir. Çek Kanunu m.3/3, muhatap bankaya süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için asgari bir ödeme yükümlülüğü getirir. Bu yükümlülük, hesap sahibi ile banka arasında çek defterinin teslimi sırasında yapılmış dönülemeyecek bir gayri nakdî kredi sözleşmesi hükmündedir.

Kanun metnindeki tutarın nasıl güncelleneceği de düzenlenmiştir. CekK m.3:

“Bu fıkradaki miktar, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan fiyat endekslerindeki yıllık değişmeler göz önünde tutularak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her yıl Ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete’de yayımlanır.”

Bu nedenle güncel tutar, kanun metnindeki rakam değil, en son Ocak ayında Resmî Gazete’de yayımlanan tutardır; işlem yapmadan önce güncel tebliğden doğrulanmalıdır.

“Karşılıksızdır” işleminin kapsamı da sınırlıdır: bu işlem, bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılır.

Karşılıksız çekin ceza boyutu ve çek düzenleme yasağı ayrı bir konudur: karşılıksız çek cezası.

Çek Zamanaşımı: Üç Yıl ve Başlangıç Anı

TTK m.814:

“Hamilin, cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.”

Zamanaşımının başlangıcı ibraz tarihi değil, ibraz süresinin bitimidir. Çek borçlularının birbirlerine karşı başvurma hakları ise, çeki ödedikleri veya çekin dava yoluyla kendilerine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar.

Bu ayrım pratikte iki hafta ile bir aylık bir fark üretir ve son gün hesabını doğrudan etkiler. Aşağıdaki tablo ibraz ve zamanaşımı takvimini birlikte gösterir (keşide yeri ile ödeme yerinin aynı olduğu, on günlük ibraz süresine tabi bir çek varsayımıyla):

Adım	Örnek tarih	Dayanak
Çek üzerindeki keşide tarihi	1 Mart	—
İbraz süresinin başlangıcı	1 Mart	Süre keşide tarihinden işler
İbraz süresinin son günü	11 Mart	On günlük süre
Zamanaşımının başlangıcı	11 Mart (ibraz süresinin bitimi)	TTK m.814
Zamanaşımının dolduğu tarih	11 Mart + 3 yıl	TTK m.814

Dikkat edilecek nokta şudur: çek 3 Mart’ta bankaya ibraz edilip karşılıksız çıksa bile üç yıllık süre 3 Mart’tan değil 11 Mart’tan işler. Erken ibraz zamanaşımını erkene çekmez. Buna karşılık ibraz süresi bir ay olan çeklerde (keşide yeri ile ödeme yerinin farklı olması gibi hâllerde) başlangıç da bir ay sonrasına kayar; hangi sürenin geçerli olduğu yukarıdaki bölümlerde ele alınmıştır.

Zamanaşımı Nasıl Kesilir?

Üç yıllık süre kendiliğinden işlemeye devam etmez; belirli işlemler onu keser. Poliçeye ilişkin kesilme hükümleri, TTK m.818 birinci fıkrasının (p) bendi uyarınca çekte de uygulanır.

6102 sayılı Kanun m.750 — zamanaşımını kesen sebepler:

“MADDE 750 - (1) Zamanaşımı; dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir.”

Kesilmenin sonuçları da sınırlıdır:

6102 sayılı Kanun m.751 — kesilmenin hükümleri:

“MADDE 751 - (1) Zamanaşımını kesen işlem, kimin hakkında meydana gelmişse ancak ona karşı hüküm ifade eder. (2) Zamanaşımı kesilince, süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı işlemeye başlar.”

Bu iki hükmün birleşimi çok borçlulu çeklerde belirleyicidir: kesilme kişiseldir. Keşideci aleyhine takip başlatmak, cirantalara karşı işleyen zamanaşımını kesmez. Birden fazla çek borçlusu varsa her biri hakkında ayrı ayrı takip veya dava gerekir; yalnız birine karşı yapılan işleme güvenmek diğerlerine karşı hak kaybı doğurur. Kesilme hâlinde ise aynı süreli yeni bir zamanaşımı, yani yeniden üç yıl işlemeye başlar.

Takip talebinde bulunulması zamanaşımını keser; çek alacağının hangi takip yoluyla ve hangi kısa sürelerle takip edileceği için kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu yazısına bakınız.

Hukuki Zamanaşımı ile Ceza Süreleri Aynı Değildir

Bu üç yıllık süre yalnızca alacak talebine ilişkindir. Karşılıksız çek suçunda şikâyet süresi (üç ay / bir yıl) ve dava zamanaşımı ayrı rejimlere tabidir; ayrıntısı için karşılıksız çek cezası yazısındaki zamanaşımı bölümüne bakınız. Alacak yönünden zamanaşımı dolmuş olsa dahi ceza şikâyeti süresinde yapılmışsa ceza yargılaması ayrı yürür.

Çek kaybolduğu veya çalındığı için ibraz edilemiyorsa izlenecek yol farklıdır; bkz. çek iptali davası ve ödeme yasağı.

Keşide Tarihinde Tahrifat İddiası

İbraz süresi tartışmalarının önemli bir bölümü, çek üzerindeki keşide tarihinin sonradan değiştirildiği iddiasından doğar. Bu iddiayı kimin ileri sürebileceği tartışmalıydı. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu meseleyi şöyle çözmüştür:

“Çekin keşide tarihinde tahrifat yapıldığı iddiası keşideci tarafından ileri sürülmese dahi, çekin geçerliliği mutlak def’i mahiyetindeki bu iddiaya bağlı olduğundan borçlu ciranta tarafından alacaklı hamile karşı ileri sürülebilir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2024/18, K. 2024/184, T. 17.04.2024 — bozulmasına)

Kurul aynı kararda, borçlunun bu yöndeki başvurusunun İİK m.168/3’e dayalı çekin kambiyo vasfına ilişkin şikâyet olduğunu, İİK m.170’e dayalı imzaya itiraz olmadığını ve dolayısıyla imzaların istiklali ilkesinin burada uygulanmayacağını belirtmiştir. Bu şikâyetin süresi ve mercii için kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu yazısına bakınız.

Güncellik notu: Karar 2024 tarihli olmakla birlikte, uyuşmazlığın olay tarihi itibarıyla mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerini uygulamaktadır. Kurul, dayandığı maddelerin bugünkü karşılıklarını kararın kendi metninde göstermiştir. Mülga 6762 sayılı Kanun m.708 ve m.720’nin karşılığı olarak 6102 sayılı Kanun m.796 ve m.808’e işaret etmiştir. Kararın usule ilişkin sonucu (başvurunun İİK m.168/3 kapsamında şikâyet sayılması) yürürlükteki hükümlere dayandığından güncelliğini korur; maddi hukuk yönünden ise somut dosyada olay tarihinde yürürlükte olan metnin esas alınması gerekir. Uygulamadaki karşılığı şudur: kendisine başvurulan ciranta, keşide tarihindeki tahrifat nedeniyle çekin süresinde ibraz edilmediğini ileri sürebilir ve bu iddia bilirkişi incelemesini gerektirir.

Sık Yapılan Hatalar

• Süreyi düzenleme tarihinden başlatmak. Süre, düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.
• Vadeli çeki erken ibraz etmeye çalışmak. 31/12/2028’e kadar erken ibraz geçersizdir.
• Süresi dolmuş bir erteleme tarihine güvenmek. Erken ibraz yasağının süresi defalarca uzatılmıştır; eski kaynaklardaki 2018 veya 2021 tarihleri güncel değildir.
• “Aynı şehir” ile “aynı yer”i karıştırmak. On günlük süre, çekin düzenlendiği yerde ödenecek olması hâline özgüdür; düzenleme yeri ile ödeme yeri farklıysa süre bir aydır.
• Geç ibrazda tüm hakların bittiğini sanmak. Kambiyo hukukundan doğan başvurma hakkı düşse de, temel ilişkiden doğan alacak ayrıca değerlendirilir.
• Zamanaşımını ibraz gününden hesaplamak. Üç yıllık süre ibraz süresinin bitiminden işler.

Özet

• İbraz süresi: düzenlendiği yerde 10 gün, başka yerde 1 ay; yurt dışı kaynaklı çeklerde aynı kıtada 1 ay, ayrı kıtalarda 3 ay (TTK m.796).
• Süre, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.
• 31/12/2028’e kadar ileri tarihli çekin üzerindeki tarihten önce bankaya ibrazı geçersizdir (Çek Kanunu geçici m.3/5).
• Süresinde ibraz edilmeyen çekte cirantalara ve düzenleyene karşı başvurma hakkı kullanılamaz; banka ise cayma yoksa yine de ödeyebilir.
• Başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.814).