Katalog Suçlar Nelerdir? Tutuklama ve CMK 100/3

Kısa Cevap

Katalog suçlar, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100/3. maddesinde tek tek sayılan ve haklarında kuvvetli şüphe bulunması hâlinde tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlardır. “Var sayılabilir” ifadesi kilit noktadır: katalog suç, tutuklamayı zorunlu kılmaz, yalnızca bir karine tanır.

Bu Durumda mısınız?

• Hakkınızda katalog suçtan tutuklama kararı verildi ve gerekçede yalnızca “katalog suçtur” yazıyor.
• Tutuklama kararında somut bir kaçma şüphesi veya delil karartma olgusu gösterilmemiş.
• Uzun süre adli kontrol altındaydınız, sonra aniden tutuklandınız.
• İsnat edilen suçun listeye girip girmediğini bilmiyorsunuz.
• Bir erişim engelleme kararında “katalog suç” ifadesini gördünüz ve tutuklama kataloğuyla aynı şey sanıyorsunuz.

Bu durumlardan biri sizi tanımlıyorsa, tutuklama kararına itiraz bakımından dosyanızı bir avukata inceletmeniz yerinde olur.

Katalog Suç Ne Demek?

Kural olarak tutuklama için iki şey birlikte aranır: kuvvetli suç şüphesi ve bir tutuklama nedeni. Tutuklama nedenleri de kanunda sayılmıştır: kaçma şüphesi uyandıran somut olgular ya da delilleri karartma girişimi.

Katalog, bu ikinci şart bakımından bir kolaylık getirir. Kanun koyucu bazı ağır suçlar için, “bu suçlarda tutuklama nedeni var sayılabilir” demiştir. Yani savcı ve hâkim, kaçma şüphesini sıfırdan ispatlamak zorunda kalmaz; kanun bir karine tanır.

Ama karine, kesin hüküm değildir. Kelimenin kendisi bunu söyler: “var sayılabilir” — “var sayılır” değil.

Dayandığı Kanun Maddesi: CMK 100

CMK m.100 — Tutuklama nedenleri

Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez.

Maddenin ikinci fıkrası, genel tutuklama nedenlerini sayar:

Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir: a) Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa. b) Şüpheli veya sanığın davranışları; 1. Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme, 2. Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma, Hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.

Üçüncü fıkra ise katalogu açar:

Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir:

Ve dördüncü fıkra, kataloğun dışında kalan bir üst sınır koyar:

Sadece adlî para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.

Katalog Suçlar Listesi (CMK 100/3)

Kanun metnindeki liste şöyledir:

a) 26.9.2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan; 1. Soykırım ve insanlığa karşı suçlar (madde 76, 77, 78), 2. Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (madde 79, 80) 3. Kasten öldürme (madde 81, 82, 83), 4. Kasten yaralama (madde 86, fıkra 3, bent b, e ve f) ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış kasten yaralama (madde 87), 5. İşkence (madde 94, 95) 6. Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102), 7. Çocukların cinsel istismarı (madde 103), 8. Hırsızlık (madde 141, 142) ve yağma (madde 148, 149), 9. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188), 10. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç, madde 220), 11. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308), 12. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315),

Liste TCK ile sınırlı değildir; özel kanunlardaki bazı suçlar da katalogdadır:

b) 10.7.1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.

e) 21.7.1983 tarihli ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 68 ve 74 üncü maddelerinde tanımlanan suçlar.

f) 31.8.1956 tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanununun 110 uncu maddesinin dört ve beşinci fıkralarında tanımlanan kasten orman yakma suçları.

i) Kadına karşı işlenen kasten yaralama suçu.

Aşağıdaki tablo, kataloğun bugünkü hâlini özetler. Yetkili metin yukarıdaki kanun alıntısıdır; tablo yalnızca gezinmeyi kolaylaştırır.

Grup	Kapsam	Dayanak
TCK — hayata karşı	Soykırım/insanlığa karşı suçlar, kasten öldürme	CMK 100/3-a/1, 3
TCK — vücut bütünlüğü	Nitelikli kasten yaralama, ağırlaşmış yaralama, işkence	CMK 100/3-a/4, 5
TCK — cinsel dokunulmazlık	Cinsel saldırı (basit hâli hariç), çocukların cinsel istismarı	CMK 100/3-a/6, 7
TCK — mal varlığı	Hırsızlık, yağma	CMK 100/3-a/8
TCK — uyuşturucu	Uyuşturucu imal ve ticareti (TCK 188)	CMK 100/3-a/9
TCK — örgüt / devlet	Örgüt kurma, Devletin güvenliği, Anayasal düzen	CMK 100/3-a/10, 11, 12
TCK — göç	Göçmen kaçakçılığı, insan ticareti	CMK 100/3-a/2
Özel kanunlar	Silah kaçakçılığı, kaçakçılık, kültür varlıkları, orman yakma, toplantı-gösteri, terör	CMK 100/3-b … h
Kasten yaralamanın özel hâlleri	Kadına karşı; sağlık personeline karşı; eğitim personeline karşı	CMK 100/3-i, j, k

Kataloğun AYM tarafından iptal edilmediğini, aksine zaman içinde kanun koyucu tarafından genişletildiğini vurgulamak gerekir. Madde metnindeki ekleme kayıtları bunu gösterir: hırsızlık ve yağma ile nitelikli kasten yaralama 2006’da, toplantı-gösteri ve terör kalemleri 2015’te, göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti 2019’da, kadına karşı ve sağlık personeline karşı kasten yaralama 2022’de, eğitim personeline karşı kasten yaralama ise 2024’te eklenmiştir.

Katalog Suç = Otomatik Tutuklama mı?

Hayır. Bu, konudaki en yaygın yanlış inanıştır ve uygulamada da sıkça hataya yol açar.

Kanun “tutuklama nedeni var sayılabilir” der. Bu bir imkândır, bir zorunluluk değil. Anayasa Mahkemesi bunu açıkça ortaya koymuştur:

“Bir suçun katalog suç olması öncelikle tutuklama nedenlerinin bulunup bulunmadığını tespit etmeye engel oluşturmamaktadır.”

(Anayasa Mahkemesi, Ferhat Azan, B. No: 2021/40469, T. 11.06.2024 — ihlal)

Yani hâkim, “katalog suç” deyip tutuklama nedenlerini incelemeyi atlayamaz. Dahası, karine bir tespit yapılmışsa onu ezemez:

“tutuklama nedeninin varsayılabilmesine imkân tanısa da tutuklama nedeninin olmaması yönündeki tespiti geçersiz kılmaya imkân tanımamaktadır”

(Anayasa Mahkemesi, Ferhat Azan, B. No: 2021/40469, T. 11.06.2024 — ihlal)

Ve karinenin varlığı, somut olgu arama yükünü ortadan kaldırmaz:

“Kanunun tutuklama nedenlerine ilişkin bir karine öngörmesi durumunda bile kişi özgürlüğüne müdahaleyi gerektiren somut olguların varlığının ikna edici biçimde ortaya konması gerekir”

(Anayasa Mahkemesi, Ferhat Azan, B. No: 2021/40469, T. 11.06.2024 — ihlal)

Aynı doğrultuda, suçun ağırlığı tek başına kaçma tehlikesi anlamına gelmez:

“bir suçun niteliği veya bu suça ilişkin olarak verilebilecek cezanın ağırlığı her zaman kaçma tehlikesinin bulunduğunu ortaya koyan bir durum olarak kabul edilemez”

(Anayasa Mahkemesi, B. No: 2021/35038, T. 11.07.2024 — ihlal)

AYM Ne Diyor: İhlal Bulunan ve Bulunmayan Örnekler

Anayasa Mahkemesi’nin kararları iki yönlüdür; ayrımı görmek, dosyanızı değerlendirmenin en pratik yoludur.

İhlal bulunan örnekte tutuklama kararı yalnızca suçun katalogda olmasına ve adli kontrolün yetersiz kalacağına dayanmış, somut bir kaçma veya karartma olgusu gösterilmemişti. Üstelik kişi sekiz aydan uzun süredir adli kontrol altındaydı ve yükümlülüklerini ihlal etmemişti:

“suçun katalog suç olmasına ve adli kontrol tedbirinin yetersiz kalacağına dayanılması”

(Anayasa Mahkemesi, B. No: 2021/35038, T. 11.07.2024 — ihlal)

İhlal bulunmayan örneklerde ise tutuklama kararı katalogun yanında ayrıca somut gerekçeler taşıyordu; cezanın ağırlığı, kaçma şüphesi, delillerin toplanma sürecinin sürmesi gibi:

“isnat edilen suça ilişkin olarak kanunda öngörülen cezanın ağırlığı kaçma şüphesine işaret eden durumlardan biridir”

(Anayasa Mahkemesi, Murat Kılıç, B. No: 2016/21201, T. 19.11.2019 — kabul edilemez)

“tutuklama tedbirinin ölçülü olduğu ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağı sonucuna varmasının keyfî ve temelsiz olduğu söylenemez”

(Anayasa Mahkemesi, Serhat Altınkök, B. No: 2017/10628, T. 28.12.2021 — kabul edilemez)

Aradaki fark, kataloğun kendisinde değil, kararın gerekçesindedir. Katalog + somut olgu → tutuklama ayakta kalmıştır. Yalnız katalog → ihlal bulunmuştur.

Bu iki grubun karşılaştırılmasında bir uyarı gerekir: ihlal bulunmayan kararların ikisi de darbe teşebbüsü sonrası olağanüstü koşullara ilişkindir. Bu bağlamın değerlendirmeye etkisi ayrıca tartışılabilir; kararların genel kurala doğrudan taşınması güvenli değildir.

Tutuklama Kararında Ne Yazmak Zorunda?

Kanun, tutuklama isteminde ve kararında nelerin gösterileceğini tek tek saymıştır. CMK m.101 uyarınca istemde mutlaka gerekçe gösterilir ve adli kontrolün yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiilî nedenlere yer verilir. Kararda ise kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı, tedbirin ölçülü olduğu ve adli kontrolün yetersiz kalacağı somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir.

Buradaki anahtar kelime “somut olgularla”dır. Kalıp cümle yeterli değildir. AYM’nin ihlal bulduğu örnekte tam olarak bu eksikti.

Tutuklama ve tutukluluğun devamına ilişkin kararlara itiraz edilebilir (CMK m.100 ve 101 gereğince verilen kararlar bakımından, CMK m.101/5).

Katalog Dışı Suçta Tutuklama Olur mu?

Olabilir — ama katalog karinesinden yararlanılamaz. Katalog dışı bir suçta tutuklama için savcının ve hâkimin, CMK 100/2’deki tutuklama nedenlerini (kaçma şüphesi uyandıran somut olgular veya delil karartma girişimi) somut olarak ortaya koyması gerekir.

Ayrıca CMK 100/4’teki sınır her hâlde geçerlidir: sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda veya (vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç) hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.

Üç Farklı “Katalog” Birbirine Karıştırılıyor

Türk hukukunda “katalog suç” ifadesi üç ayrı yerde ve üç ayrı amaçla kullanılır. Bunları karıştırmak, çok farklı sonuçlara götürür:

Katalog	Nerede	Ne işe yarar	Değişim yönü
Tutuklama kataloğu	CMK m.100/3	Tutuklama nedeni var sayılabilir	Kanun koyucu tarafından genişletildi
İletişimin denetlenmesi kataloğu	CMK m.135	Dinleme yapılabilir; katalog dışı suçta elde edilen kayıt delil olamaz	—
Erişim engelleme kataloğu	5651 sayılı Kanun m.8	İnternet içeriğine erişim engellenebilir	AYM kararlarıyla daraltıldı

Bir haberde ya da bir bildirimde “katalog suç” ifadesini gördüğünüzde, ilk sorulacak soru şudur: hangi kanunun kataloğu?

CMK 135: İletişimin Denetlenmesi Kataloğu

Bu katalog, tutuklamayla değil dinlemeyle ilgilidir ve ters yönde çalışır: tutuklama kataloğu bir yetki tanırken, CMK 135 kataloğu bir yetkiyi sınırlar. Katalog dışında kalan bir suça ilişkin olarak elde edilen kayıt, delil olarak kullanılamaz. Yargıtay bunu açıkça belirtmiştir:

“Buna karşın 5237 sayılı CMK’nın 138/2. maddesinin açıklığı karşısında katalog kapsamında yer almayan suçlara ilişkin kayıtların delil olarak kullanılması yasal olarak mümkün değildir.”

(Yargıtay 16. Ceza Dairesi, E. 2016/2223, K. 2016/2948, T. 31.03.2016 — bozma)

Bir ayrıntı: bu kararda katalog fıkrası 135/6 olarak anılır. Bu bir hata değildir. Soruşturma tarihi 2014 değişikliğinden öncedir ve o dönemde katalog altıncı fıkradaydı. Bugün aynı katalog 135/8’de yer alır. Eski tarihli kararları okurken fıkra numarasını dönemine göre değerlendirmek gerekir.

5651: İnternet Erişim Engelleme Kataloğu

Üçüncü katalog, internet içeriğine erişimin engellenmesine ilişkindir ve 5651 sayılı Kanun’un 8. maddesinde yer alır. Bu katalog sınırlı sayıdadır (tahdidî): listede olmayan bir suç gerekçesiyle bu madde kapsamında erişim engelleme kararı verilemez. Anayasa Mahkemesi kanunun ilk hâline ilişkin olarak şunu tespit etmiştir:

“5651 sayılı Kanun’un kabul edildiği ilk hâlinde erişimin engellenmesi kararı verilebilecek internet içeriği 8. maddede tahdidî olarak sıralanmıştı.”

(Anayasa Mahkemesi, Yaman Akdeniz ve Diğerleri (2), B. No: 2016/6815, T. 15.02.2023 — ihlal)

Bu kataloğun kaderi, tutuklama kataloğunun tam tersi olmuştur: CMK 100/3 kanun koyucu eliyle genişlerken, 5651’in 8. maddesi Anayasa Mahkemesi’nin ardışık kısmi iptalleriyle daraltılmıştır.

Sık Yapılan Hatalar

• “Katalog suç → kesin tutuklama” sanmak. Kanun “var sayılabilir” der; karine tanır, zorunluluk getirmez.
• Gerekçesiz kalıp cümleyi kabullenmek. Karar yalnızca “katalog suçtur” diyorsa, itiraz için sağlam bir zemin vardır.
• Üç kataloğu karıştırmak. Tutuklama (CMK 100/3), dinleme (CMK 135) ve erişim engelleme (5651 m.8) katalogları farklıdır.
• Eski kararlardaki fıkra numarasına takılmak. CMK 135’in katalog fıkrası 2014’te 6’dan 8’e taşındı.
• Kataloğun “AYM tarafından budandığını” sanmak. Budanan 5651 m.8’dir; CMK 100/3 tam tersine genişlemiştir.
• Adli kontrol geçmişini dile getirmemek. Uzun süre uyulmuş bir adli kontrol, tutuklamanın gereksizliğine ilişkin güçlü bir olgudur.

Katalog Suç Kararları

Katalog suç, tutuklama nedenlerini incelemekten kurtarmaz. AYM’nin en net formülasyonu budur:

Özet

• Katalog suçlar, CMK m.100/3’te sayılan ve tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlardır.
• Katalog otomatik tutuklama değildir — kanun bir karine tanır, zorunluluk getirmez.
• AYM: katalog, tutuklama nedenlerini incelemekten kurtarmaz; karine, “neden yok” tespitini ezemez; somut olgu yine de aranır.
• Yalnız katalogla gerekçelendirilen tutuklamada ihlal bulunmuş; katalog + somut olgu bulunan kararlar ayakta kalmıştır.
• CMK m.100/3 hiç iptal edilmedi; 2006-2024 arasında genişletildi.
• “Katalog” kelimesi üç ayrı yerde geçer: tutuklama (CMK 100/3) · dinleme (CMK 135) · internet erişim engelleme (5651 m.8). Karıştırılmamalıdır.

İlgili yazılar: Mahsup Ne Demek? Cezadan Mahsup ve Şartları · Adli Kontrol Nedir? Yükümlülükler, Süre ve İtiraz · Güveni Kötüye Kullanma Suçu ve Cezası — TCK 155