Mağdur Ne Demek? Ceza Hukukunda Mağdur ve Hakları

Kısa Cevap

Ceza hukukunda mağdur, suçun doğrudan zarar verdiği; yani suçun konusunun ait olduğu gerçek kişidir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’na göre mağdur ancak gerçek bir kişi olabilir; tüzel kişiler (şirket, dernek gibi) suçtan zarar görebilir ama teknik anlamda “mağdur” sayılmaz. Mağdur, şikâyette bulunduğunda müşteki sıfatını da alır; davaya katılma talebi kabul edilirse katılan (müdahil) olur. Bu dört sıfat (mağdur, müşteki, suçtan zarar gören, katılan) birbirinin yerine geçmez.

Bu Durumda mısınız?

• Bir suçtan zarar gördünüz ve dosyada hangi sıfatla (mağdur, müşteki, katılan) yer aldığınızı anlamak istiyorsunuz.
• Soruşturma veya kovuşturmada haklarınızın neler olduğunu merak ediyorsunuz.
• Kendinize ücretsiz avukat (vekil) görevlendirilmesini isteyip isteyemeyeceğinizi öğrenmek istiyorsunuz.
• Bir şirketin mi yoksa gerçek kişinin mi “mağdur” sayılacağını soruyorsunuz.
• Çocuğunuz bir suçtan etkilendi ve özel koruma hükümlerini merak ediyorsunuz.
• Davaya katılmanın ne işe yaradığını ve nasıl talep edileceğini öğrenmek istiyorsunuz.

Dosyadaki sıfatınız, sahip olduğunuz hakları ve izleyeceğiniz yolu belirler. Somut dosyanız için bir avukata danışın.

Mağdur Nedir?

Mağdur kavramı, günlük dilde “haksızlığa uğramış kişi” anlamına gelir; ceza hukukunda ise daha teknik bir içerik taşır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, kavramı kanunun dayandığı suç teorisi içinde şöyle açıklar:

“Ceza hukukunda ise mağdur kavramı, suçun konusunun ait olduğu kişi ya da kişilerdir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun hazırlanmasında esas alınan suç teorisinde suçun maddi unsurları arasında yer alan mağdur, ancak gerçek bir kişi olabilecek, tüzel kişilerin suçtan zarar görmeleri mümkün ise de, bunlar mağdur olamayacaklardır.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/157, K. 2017/325, T. 13.06.2017 — bozma kararının kaldırılması)

Yani mağdur ancak gerçek bir kişi olabilir. Bir şirketin dolandırılması hâlinde şirket “suçtan zarar gören” olur, ancak mağdur değildir. Bazı suçlarda ise mağdur, belirli bir kişi değil doğrudan toplumdur — örneğin genel ahlaka veya kamu güvenine karşı suçlarda mağdur, toplumu oluşturan herkestir (geniş anlamda mağdur).

Mağdur, Müşteki, Katılan ve Suçtan Zarar Gören Farkı

Uygulamada dört kavram sık karıştırılır; oysa her biri farklı bir konumu ifade eder:

Kavram	Kim olabilir	Anlamı
Mağdur	Yalnızca gerçek kişi	Suçun doğrudan zarar verdiği, suçun konusunun ait olduğu kişi
Müşteki (şikâyetçi)	Mağdur veya suçtan zarar gören	Suç nedeniyle şikâyette bulunan kişi
Suçtan zarar gören	Gerçek veya tüzel kişi	Suçtan doğrudan zarar gören herkes; mağdurdan geniş bir kavram
Katılan (müdahil)	Mağdur/suçtan zarar gören/malen sorumlu	Davaya katılma talebi kabul edilmiş, davada taraf olan kişi

Mağdur ile suçtan zarar gören arasındaki fark, Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun yerleşik ölçütüne dayanır:

“Suçtan zarar gören ile mağdur kavramları da aynı şeyi ifade etmemektedir. Mağdur suçun işlenmesiyle her zaman zarar görmekte ise de, suçtan zarar gören kişi her zaman suçun mağduru olmayabilir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/157, K. 2017/325, T. 13.06.2017 — bozma kararının kaldırılması)

Şikâyet ile katılma da birbirinden ayrıdır. Mağdur şikâyette bulunduğunda müşteki olur; ama davanın tarafı hâline gelip söz sahibi olmak, delil sunmak ve kararı temyiz edebilmek için ayrıca davaya katılması ve bu talebin mahkemece kabul edilmesi gerekir. Kabul edildiğinde sıfatı katılan (müdahil) olarak değişir (CMK m.237). Ayrıntı için: Müşteki Ne Demek? ve Müdahil Ne Demek?

Kanun Metni: Mağdur ile Şikâyetçinin Hakları (CMK m.234)

Ceza Muhakemesi Kanunu, mağdur ile şikâyetçinin haklarını tek bir maddede toplu biçimde düzenler:

5271 sayılı CMK m.234 — Mağdur ile şikâyetçinin hakları

Mağdur ile şikâyetçinin hakları şunlardır: a) Soruşturma evresinde; 1. Delillerin toplanmasını isteme, 2. Soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteme, 3. Vekili bulunmaması halinde, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteme, 4. 153 üncü maddeye uygun olmak koşuluyla vekili aracılığı ile soruşturma belgelerini ve elkonulan ve muhafazaya alınan eşyayı inceletme, 5. Cumhuriyet savcısının, kovuşturmaya yer olmadığı yönündeki kararına kanunda yazılı usule göre itiraz hakkını kullanma. b) Kovuşturma evresinde; 1. Duruşmadan haberdar edilme, 2. Kamu davasına katılma, 3. Tutanak ve belgelerden örnek isteme, 4. Tanıkların davetini isteme, 5. Vekili bulunmaması halinde, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteme, 6. Davaya katılmış olma koşuluyla davayı sonuçlandıran kararlara karşı kanun yollarına başvurma. Mağdur, onsekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malûl olur ve bir vekili de bulunmazsa, istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir. Bu haklar, suçun mağdurları ile şikâyetçiye anlatılıp açıklanır ve bu husus tutanağa yazılır.

Maddenin bugünkü hâlinde kovuşturma evresindeki “tutanak ve belgelerden örnek isteme” hakkı avukat şartına bağlı değildir; bu şart, Anayasa Mahkemesi’nin 2012 tarihli bir kararıyla iptal edilmiş ve madde metninden çıkarılmıştır. Soruşturma evresinde belgeleri inceletme hakkı ise hâlâ vekil aracılığıyla kullanılır (CMK m.234/1-a-4).

Mağdurun Hakları

Kanun, mağdur ile şikâyetçiye soruşturma ve kovuşturma evrelerinde ayrı ayrı haklar tanır:

• Soruşturmada: delillerin toplanmasını isteme, soruşturmanın gizliliğini bozmamak koşuluyla savcılıktan belge örneği isteme, belirli ağır suçlarda barodan ücretsiz avukat görevlendirilmesini isteme, vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı inceletme, kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz etme.
• Kovuşturmada: duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden bizzat örnek isteme, tanık dinletilmesini isteme, belirli suçlarda ücretsiz avukat isteme, davaya katılmış olmak koşuluyla kanun yollarına (istinaf/temyiz) başvurma.
• Vekilsiz mağdurun korunması: onsekiz yaşından küçük, sağır/dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul mağdura, vekili yoksa istem aranmaksızın kendisine bir vekil görevlendirilir (CMK m.234/2).

Mağdur, Cumhuriyet savcısı veya mahkeme tarafından çağrı kâğıdı ile çağrılıp dinlenir; kovuşturma evresine geçildiğinde çağrı kâğıdına iddianame de eklenir (CMK m.233/1).

Kanun ayrıca hassas mağdurlara özel bir koruma getirir:

CMK m.236/2

“İşlenen suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, bu suça ilişkin soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir. Maddî gerçeğin ortaya çıkarılması açısından zorunluluk arz eden haller saklıdır.”

Bu mağdurların dinlenmesi sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında bir uzman bulundurulur (CMK m.236/3); belirli cinsel suçlarda ifade, bu amaçla kurulan merkezlerde uzmanlar aracılığıyla alınır (CMK m.236/4-6). Amaç, mağdurun tekrar tekrar anlatım yaparak yeniden örselenmesini (ikincil mağduriyeti) önlemektir.

Son olarak mağdur, kovuşturma aşamasında katılan (müdahil) sıfatıyla davaya dâhil olabilir; bu talep ilk derece mahkemesindeki kovuşturmanın her aşamasında, hüküm verilinceye kadar ileri sürülebilir (CMK m.237/1).

Sık Yapılan Hatalar

• Mağdur ile müşteki sıfatını karıştırmak. Mağdur suçun konusunun ait olduğu kişidir; müşteki ise şikâyette bulunandır. Şikâyet, mağduru müşteki yapar ama iki kavram aynı değildir.
• Mağdur olmayı, davanın tarafı olmakla eş tutmak. Söz sahibi olmak ve kararı temyiz edebilmek için ayrıca katılan sıfatının kazanılması gerekir (CMK m.237).
• Şirketi “mağdur” sanmak. Tüzel kişiler suçtan zarar görebilir ama teknik anlamda mağdur olamaz.
• Katılma talebini geç yapmak. Davaya katılmadan hüküm verilirse mağdur, taraf sıfatının sağladığı yetkileri kullanamaz.
• Ücretsiz vekil hakkını bilmemek. Belirli suçlarda mağdura baro tarafından ücretsiz avukat görevlendirilir; bu hak talep edilmelidir.
• İkincil mağduriyeti önemsememek. Çocuk ve hassas mağdurların bir defa ve uzman eşliğinde dinlenmesi kanuni bir korumadır.

Özet

• Mağdur, suçun konusunun ait olduğu gerçek kişidir; tüzel kişiler mağdur olamaz, yalnızca suçtan zarar gören olabilir (Yargıtay CGK, E. 2017/157, K. 2017/325).
• Müşteki şikâyetçidir; suçtan zarar gören ise daha geniş bir kavramdır. Her mağdur suçtan zarar görendir, tersi her zaman doğru değildir.
• Katılan (müdahil), davaya katılma talebi kabul edilmiş kişidir; mağdur veya müşteki olmak kendiliğinden katılan yapmaz (CMK m.237).
• Mağdurun hakları CMK m.234’te sayılır: delil isteme, vekil yardımı, belge inceleme, davaya katılma, itiraz/temyiz.
• Belirli suçlarda mağdura baro tarafından ücretsiz avukat görevlendirilir; vekilsiz küçük/malul mağdura istem aranmaksızın vekil verilir (CMK m.234/2).
• Çocuk ve hassas mağdurlar kural olarak bir defa ve uzman eşliğinde dinlenir (CMK m.236). İkincil mağduriyet önlenir.

İlgili yazılar: Müşteki Ne Demek? Müşteki, Katılan ve Şikâyetçi Farkı · Müdahil Ne Demek? Müdahil (Katılan) Kimdir, Hakları Nelerdir? · Sanık Ne Demek? Şüpheli ile Sanık Farkı ve Sanığın Hakları