Müzekkere Ne Demek? Mahkeme Müzekkeresi ve Kullanım Alanları

Kısa Cevap

Müzekkere, bir mahkemenin veya Cumhuriyet savcılığının; bir işlemin yapılması ya da bir bilgi veya belgenin gönderilmesi için başka bir makama (bir kuruma, bir mahkemeye ya da bir daireye) yazdığı resmî yazıdır. Yani müzekkere, yargı organının kurumlar arası resmî yazışma aracıdır. Örneğin bir mahkeme, dava için gerekli kayıtları istemek üzere bir kuruma müzekkere yazabilir ya da başka bir yerdeki delilin toplanması için o yerdeki mahkemeye (istinabe/talimat) müzekkere gönderebilir. Müzekkere, tarafa yapılan bir bildirim olan tebligattan ve bir uyarı niteliğindeki ihtarnameden farklıdır.

Bu Durumda mısınız?

• Dava dosyanızda bir kuruma müzekkere yazıldığını gördünüz ve bunun ne anlama geldiğini merak ediyorsunuz.
• Mahkemenin başka bir kurumdan bilgi/belge istediğini öğrendiniz ve sürecin nasıl işlediğini soruyorsunuz.
• Davanızda istinabe (talimat) yoluyla bir işlem yapılacağı söylendi ve bunu anlamak istiyorsunuz.
• Müzekkere ile tebligat arasındaki farkı merak ediyorsunuz.
• Müzekkerenin size doğrudan bir yükümlülük getirip getirmediğini soruyorsunuz.
• Kurumunuza ya da şirketinize gönderilen bir müzekkereye cevap vermezseniz ne olabileceğini merak ediyorsunuz.

Bu soruların cevabı somut işleme göre değişir; mutlaka bir avukata danışın.

Müzekkere Ne Demek?

Müzekkere, yargı makamlarının kurumlar arası resmî yazışma aracıdır. Bir mahkeme ya da savcılık, yargılama için gerekli bir işlemin yapılmasını veya bir bilgi/belgenin gönderilmesini istediğinde, bunu ilgili makama bir müzekkereyle bildirir. Müzekkere, çoğu zaman tarafları değil, kurumları veya diğer yargı mercilerini muhatap alır; bu yönüyle bir “yazışma ve talep” belgesidir.

Günümüzde bu yazışmaların büyük bölümü UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) üzerinden elektronik ortamda yürütülür; kanun bu sistemi açıkça tanımlar:

6100 sayılı HMK m.445 — Elektronik işlemler

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP), adalet hizmetlerinin elektronik ortamda yürütülmesi amacıyla oluşturulan bilişim sistemidir. Dava ve diğer yargılama işlemlerinin elektronik ortamda gerçekleştirildiği hâllerde UYAP kullanılarak veriler kaydedilir ve saklanır.

Buna göre müzekkereler de dâhil birçok yazı ve tutanak, güvenli elektronik imzayla UYAP üzerinden düzenlenip gönderilebilir; bu durumda ayrıca fiziki nüsha aranmaz.

Müzekkere Türleri

Uygulamada müzekkere, amacına göre birkaç ana türe ayrılır:

• Bilgi ve belge istenmesi: Mahkeme, dava için gerekli kayıt ve belgeleri (örneğin tapu, banka, nüfus veya sağlık kayıtları) ilgili kurumdan müzekkereyle ister.
• İstinabe (talimat): Başka bir yerde bulunan bir delilin toplanması ya da bir işlemin yapılması için o yerdeki mahkemeye müzekkere gönderilir; aşağıda ayrıca ele alınmıştır.
• Kurumlar arası yazışma: Yargılamanın gerektirdiği çeşitli resmî talepler, ilgili makamlara müzekkereyle iletilir.
• Ceza yargılamasında yazışma: Soruşturma ve kovuşturmada Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenen bilgi/belgeler için de müzekkere yazılır (aşağıdaki bölüme bkz.).

Hukuk yargılamasında “bilgi ve belge istenmesi” türünün dayanağı, mahkemenin üçüncü kişi veya kurumdaki bir belgenin ibrazını emredebilmesini düzenleyen hükümdür:

6100 sayılı HMK m.221 — Üçüncü kişinin belgeyi ibraz etmemesi

Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse, bu belgenin ibrazını emreder.

Ceza tarafında terminoloji farklıdır: uygulamada yakalama müzekkeresi veya tutuklama müzekkeresi ifadeleri hâlâ kullanılsa da, 5271 sayılı CMK’nın güncel terimleri bunlar için yakalama emri (m.98) ve tutuklama kararıdır (m.101); müzekkere burada kanunun kendi terimi değil, uygulamadaki alışkanlık ifadesidir.

Bu kullanımlar değişse de ortak nokta aynıdır: müzekkere, mahkemenin başka bir makamdan bir işlem veya bilgi talep etmesinin resmî yoludur.

İstinabe (Talimat) Müzekkeresi ve Usulü

Müzekkerenin en tipik kullanımlarından biri istinabedir. İstinabe, davaya bakan mahkemenin ulaşamadığı bir delilin, başka bir yerdeki mahkeme aracılığıyla toplanmasıdır:

6100 sayılı HMK m.197 — Delillerin incelenmesi ve istinabe

Başka yerde bulunan ve mahkemeye getirilemeyen deliller, o yerde istinabe yoluyla toplanabilir.

Uygulamada bu istinabe talebi, davaya bakan mahkemeden ilgili yer mahkemesine bir müzekkere (talimat) ile iletilir; o mahkeme de talep edilen işlemi (örneğin bir tanığın dinlenmesini) yerine getirir. Kanun, istinabenin nasıl işleyeceğini de düzenler; taraflar sürece tamamen yabancı bırakılmaz:

6100 sayılı HMK m.197 — Delillerin incelenmesi ve istinabe (3. fıkra)

Delillerin incelenmesi veya beyanların dinlenmesi sırasında taraflar, istinabe olunan mahkemede hazır bulunabilir ve delillerle ilgili açıklama haklarını kullanabilirler. Bu hususu sağlamak için, taraflara incelemenin yapılacağı tarih ve yer bildirilir. Bu davet üzerine taraflar istinabe olunan mahkemede hazır bulunmasalar dahi deliller incelenir veya beyanlar dinlenir.

Yani taraflara istinabenin tarihi ve yeri bildirilir; isterlerse orada hazır bulunup açıklama yapabilirler, ancak gelmemeleri incelemeyi durdurmaz. İstinabe yalnız hukuk yargılamasına özgü değildir: ceza yargılamasında da CMK m.180, bir tanık veya bilirkişinin hastalık gibi bir nedenle uzun süre duruşmada hazır bulunamayacağı hâllerde naiple veya istinabe yoluyla dinlenmesine imkân tanır.

Müzekkereye Cevap Verilmemesinin Sonucu

Müzekkereye cevap vermemek her zaman sonuçsuz kalmaz. Ceza soruşturması ve kovuşturmasında kanun, açık bir süre ve uyarı mekanizması öngörür:

5271 sayılı CMK m.332 — Bilgi isteme

Suçların soruşturma ve kovuşturması sırasında Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından yazılı olarak istenilen bilgilere on gün içinde cevap verilmesi zorunludur. Eğer bu süre içinde istenen bilgilerin verilmesi imkânsız ise, sebebi ve en geç hangi tarihte cevap verilebileceği aynı süre içinde bildirilir. Bilgi istenen yazıda yukarıdaki fıkra hükmü ile buna aykırı hareket etmenin Türk Ceza Kanununun 257 nci maddesine aykırılık oluşturabileceği yazılır. Bu durumda haklarında kamu davasının açılması, izin veya karar alınmasına bağlı bulunan kişiler hakkında, yasama dokunulmazlığı saklı kalmak üzere, doğrudan soruşturma yapılır.

Bu meselenin salt teorik olmadığını gösteren yakın tarihli bir örnek de vardır. Bir şirkette adli yazışmalardan sorumlu bir çalışan, Cumhuriyet başsavcılığının art arda yazdığı üç müzekkereye cevap vermemiş; Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu eylemi değerlendirirken şu tespiti yapmıştır:

“CMK’nın 332. maddesinde Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından suçların soruşturma ve kovuşturması sırasında yazılı olarak istenilen bilgilere belirtilen süre içerisinde cevap verilmemesinin TCK’nın 257. maddesine aykırılık oluşturabileceği belirtilmekte, ancak bu aykırılığın yalnızca kamu görevlileri tarafından gerçekleştirilmesi durumunda görevi kötüye kullanma suçunun oluşacağına ilişkin bir sınırlamaya yer verilmemektedir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2018/287, K. 2020/409, T. 08.10.2020 — itirazın kabulü, oy çokluğuyla)

Ceza Genel Kurulu, somut olayda özel şirket çalışanının bu bağlamda kamu görevlisi sayılabileceğini kabul ederek ilk derece mahkemesinin TCK m.257/2 (ihmali davranışla görevi kötüye kullanma) hükmünü onamıştır; karara yedi üye (biri gerekçeli) muhalif kalmıştır. Bu, her geç cevabın otomatik olarak suç oluşturduğu anlamına gelmez. Karar, savcılığın CMK m.332 uyarısını taşıyan müzekkerelerine ilişkin somut bir olaya dairdir; hukuk davasında bir belgenin ibraz edilmemesi kural olarak ayrı, ispat hukukuna ilişkin sonuçlar doğurur. Kurumunuza yönelik bir müzekkere söz konusuysa, somut riski avukatınızla değerlendirin.

Müzekkere ile Tebligat ve İhtarname Farkı

Bu üç kavram karıştırılabilir; farkları muhataplarında ve amaçlarındadır:

• Müzekkere: Genellikle bir kuruma veya başka bir mercie yazılan, bir işlem/bilgi talebi içeren resmî yazıdır.
• Tebligat: Bir hukuki işlemin (dava dilekçesi, karar) ilgilisine usulüne uygun bildirilmesi ve belgelenmesidir; çoğu süre tebligatla başlar.
• İhtarname: Bir kişiye borcunu ödemesi ya da bir yükümlülüğü yerine getirmesi için yapılan uyarıdır; asıl işlevi borçluyu temerrüde düşürmektir.

Kısacası müzekkere kurumlar arası talep/yazışma, tebligat tarafa bildirim, ihtarname ise karşı tarafa uyarı aracıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Müzekkereyi kendinize yapılmış bir tebligat sanmak. Müzekkere genellikle bir kuruma/mercie yazılır; tarafa yapılan bildirim tebligattır.
• Müzekkere ile ihtarnameyi karıştırmak. İhtarname bir uyarıdır (temerrüt); müzekkere kurumlar arası bir talep yazısıdır.
• İstinabeyi ayrı bir dava sanmak. İstinabe, mevcut davanın içinde, başka bir mahkeme aracılığıyla delil toplanmasıdır (HMK m.197).
• Müzekkere cevabının gecikmesini davanın durması sanmak. Kurumdan gelen cevaba göre yargılama devam eder; süreç dosyanın seyrine bağlıdır.
• Ceza soruşturmasında müzekkereye cevap vermemenin sonuçsuz kalacağını düşünmek. CMK m.332 uyarınca on günlük süre işler; cevapsızlık, muhatabın konumuna göre ayrı sonuçlar doğurabilir.

Özet

• Müzekkere, mahkeme veya savcılığın başka bir makama yazdığı, işlem/bilgi talebi içeren resmî yazıdır.
• Muhatap: genellikle kurumlar veya diğer yargı mercileri; tarafa yapılan bildirim tebligattır.
• Türleri: bilgi/belge isteme (HMK m.221), istinabe/talimat (HMK m.197), ceza yargılamasında yazışma (CMK m.332); yakalama emri (CMK m.98) ve tutuklama kararı (CMK m.101) kanunun güncel terimleridir, “müzekkere” değil.
• Fark: müzekkere = kurumlar arası talep; tebligat = tarafa bildirim; ihtarname = karşı tarafa uyarı.
• Cevapsızlık: ceza soruşturması/kovuşturmasında on gün içinde cevap zorunludur (CMK m.332); somut olaya göre ayrı sonuçlar doğurabilir.
• Yargısal yazışmalar büyük ölçüde UYAP üzerinden yürütülür (HMK m.445).

İlgili yazılar: Tebligat Nedir? Türleri, Usulsüz Tebligat ve Süreler · Keşif Ne Demek? Hukukta Keşif Nedir, Nasıl Yapılır? (HMK 288-290) · Tensip Zaptı Hazırlandı Ne Demek?