Tahkikat Ne Demek? Yargılamada Tahkikat Aşaması

Kısa Cevap

Tahkikat, dava dilekçelerinin karşılıklı verilmesi ve ön inceleme aşaması tamamlandıktan sonra başlayan, tarafların iddia ve savunmalarının delillerle birlikte incelendiği yargılama aşamasıdır (HMK m.143, m.147). Tanık dinlenmesi, bilirkişi incelemesi ve keşif gibi delil işlemleri bu aşamada yapılır. Tahkikat sona erdiğinde mahkeme bunu taraflara tefhim eder; aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçilir ve hüküm verilir (HMK m.184, m.186).

Bu Durumda mısınız?

• Davanızda tahkikat aşamasına geçildi ve bu aşamada ne olacağını merak ediyorsunuz.
• Tanık dinlenmesi, bilirkişi ve keşif gibi işlemlerin hangi aşamada yapıldığını soruyorsunuz.
• Yargılamanın aşamalarını (dilekçeler, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama, hüküm) sırasıyla öğrenmek istiyorsunuz.
• Duruşmaya katılmazsanız tahkikatın devam edip etmeyeceğini merak ediyorsunuz.
• Kanunda belirtilen süreden sonra elinize geçen bir delili sunup sunamayacağınızı soruyorsunuz.

Bu soruların cevabı davanın türüne ve seyrine göre değişir; mutlaka bir avukata danışın.

Tahkikat Nedir?

Tahkikat, sözlük anlamıyla “araştırma, inceleme”dir. Hukukta ise, davanın maddi olgular ve deliller yönünden incelendiği, uyuşmazlığın esasına ışık tutacak bilgilerin toplandığı yargılama aşamasını ifade eder. Dilekçeler aşamasında ortaya konan, ön incelemede çerçevesi çizilen uyuşmazlık, tahkikatta somut olarak araştırılır ve delillerle sınanır. Tahkikat yeni bir dava değildir; aynı davanın delil yönünden en yoğun incelendiği kesitidir.

Yargılamanın Aşamaları İçinde Tahkikat

Tahkikat, tek başına değil, kanunun öngördüğü bir sıranın içinde yer alan bir aşamadır. Yargıtay bu sırayı ve tahkikatın bu sıradaki yerini açıkça özetler:

“6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile ilk derece mahkemesinde açılan (yazılı yargılama usulüne tabi) bir davanın görülmesi ve karara bağlanması süreci beş aşamaya ayrılmıştır. Bunlar, dilekçeler aşaması, ön inceleme aşaması, tahkikat aşaması, sözlü yargılama ve hüküm aşaması ile kanun yolları aşamasıdır.”

(Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2020/3756, K. 2020/7537, T. 09.12.2020 — bozulmasına)

Buna göre hukuk yargılaması şu sırayı izler: dilekçeler aşaması (dava ve cevap dilekçeleri) → ön inceleme (dava şartları, ilk itirazlar, uyuşmazlık noktalarının belirlenmesi) → tahkikat (iddia ve savunmaların delillerle incelenmesi) → sözlü yargılama → hüküm (ve kanun yolları). Ön inceleme ile tahkikat arasındaki geçiş kanunla sıkı bir kurala bağlanmıştır:

6100 sayılı HMK m.137 — Ön incelemenin kapsamı (2. fıkra)

Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez.

Nitekim yukarıdaki kararda da mahkeme, dilekçeler aşamasını tamamlamadan, ön inceleme ve tahkikat aşamalarına ilişkin usul hükümlerini izlemeden doğrudan sözlü yargılamaya geçerek karar verdiği için Yargıtay bu kararı bozmuştur. Yargılama kesitlerinin sırayla ve eksiksiz izlenmesi, salt biçimsel bir kural değildir.

Tahkikatın Konusu (HMK m.143 vd.)

Kanun, tahkikatta nelerin inceleneceğini açıkça gösterir:

6100 sayılı HMK m.143 — Tahkikatın konusu

Tarafların davada ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir.

Buna göre tahkikatın konusu, tarafların ileri sürdüğü bütün iddia ve savunmalardır; bunlar birlikte incelenir. Hâkim, muhakemeyi basitleştirmek veya kısaltmak için resen ya da taraflardan birinin talebi üzerine, tahkikatın her aşamasında iddia veya savunmalardan birinin ya da bir kısmının diğerinden önce incelenmesine karar verebilir (HMK m.143/2).

Tahkikatta Neler Yapılır?

Tahkikat aşamasında mahkeme, uyuşmazlığın esasını aydınlatmak için tarafların gösterdiği delilleri toplar ve inceler: tanıklar dinlenir, gerektiğinde bilirkişi görüşü alınır, keşif yapılır ve belgeler değerlendirilir. Bu işlemler, tarafların iddia ve savunmalarının birlikte incelenmesi ilkesi çerçevesinde yürür (HMK m.143).

Deliller kural olarak süresinde (dilekçeler ve ön inceleme aşamasında) gösterilir; tahkikat bunların toplanıp incelendiği aşamadır. Kanun, süresinden sonra delil gösterilmesini sınırlı bir istisnaya bağlar:

6100 sayılı HMK m.145 — Sonradan delil gösterilmesi

Taraflar, Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler. Ancak bir delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa, mahkeme o delilin sonradan gösterilmesine izin verebilir.

Bu istisna dar yorumlanır: mahkeme, geciktirme amacı bulunmadığına ve kusursuzluğa kanaat getirmedikçe süresinden sonra sunulan bir delili kural olarak dikkate almaz.

Tahkikat Ne Zaman Biter? (HMK m.146, m.147/3)

Tahkikatın sonu bir takvime değil, hâkimin aydınlanma değerlendirmesine bağlanmıştır:

6100 sayılı HMK m.146 — Mevcut delillerle davanın aydınlanması

Mahkeme, taraflarca gösterilmiş olan delillerin incelenmesinden sonra, davanın muhakeme ve hüküm için yeterli derecede aydınlandığını anlarsa, tahkikatın bittiğini kendilerine bildirir.

Maddedeki ölçüt “tüm deliller toplandı” değil, **“muhakeme ve hüküm için yeterli derecede aydınlandı”**dır. Yani hâkim, sonuca etkili olmayacağını gördüğü bir delil incelemesini sürdürmek zorunda değildir. Tahkikatın bittiğinin taraflara bildirilmesi de maddenin aradığı bir usul işlemidir; bu bildirimle sözlü yargılama aşamasına geçilir.

Uzunluk bakımından ise 2026’da yeni bir sınır getirilmiştir:

6100 sayılı HMK m.147/3 (Ek: 16/7/2026-7589/21 md.)

Duruşmalar arasındaki süre üç aydan daha uzun olamaz. İşin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi gibi zorunlu hâllerde, hâkim gerekçesini belirterek daha uzun bir süre belirleyebilir.

Kural bir üst sınır koyar, ancak mutlak değildir: bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe gibi zorunlu hâllerde hâkim daha uzun süre belirleyebilir. Fakat bunu gerekçesini belirterek yapmak zorundadır. Gerekçesiz biçimde üç ayı aşan duruşma aralıkları, bu fıkra karşısında tartışmaya açıktır.

Tahkikat ile Ön İnceleme / Sözlü Yargılama Farkı

Uygulamada üç aşama sık karıştırılır; oysa her biri farklı bir işlevi görür:

• Ön inceleme (HMK m.137-142): Dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık konuları belirlenir, delillerin toplanması için hazırlık yapılır. Delil incelemesi yapılmaz.
• Tahkikat (HMK m.143 vd.): İddia ve savunmalar, toplanan delillerle birlikte incelenir. Tanık dinlenmesi, bilirkişi ve keşif bu aşamada yapılır.
• Sözlü yargılama (HMK m.186): Tahkikat bittikten sonra aynı duruşmada yapılır; taraflara son sözleri sorulur ve mahkeme hükmünü verir.

Taraflar, ön inceleme tamamlandıktan sonra tahkikat ve sözlü yargılama için birlikte duruşmaya davet edilir:

6100 sayılı HMK m.147 — Tarafların duruşmaya daveti

Taraflar, ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonra tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir.

Duruşmaya davet edilen taraf geçerli bir özrü olmadan gelmezse, bunun sonucu da kanunda gösterilmiştir: yokluğunda tahkikata devam edilir ve yapılan işlemlere itiraz edilemez (HMK m.147/2). Tahkikat, delillerin incelenmesi tamamlanınca sona erer:

6100 sayılı HMK m.184 — Tahkikatın sona ermesi (2. fıkra)

Mahkeme tarafların tahkikatın tümü hakkındaki açıklamalarından sonra, tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder.

Tahkikatın bittiği tefhim edilince, aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçilir:

6100 sayılı HMK m.186 — Sözlü yargılama

Mahkeme, tahkikatın bittiğini tefhim ettikten sonra aynı duruşmada sözlü yargılama aşamasına geçer. Bu durumda taraflardan birinin talebi üzerine duruşma iki haftadan az olmamak üzere ertelenir. Hazır bulunsun veya bulunmasın sözlü yargılama için taraflara ayrıca davetiye gönderilmez.

Sözlü yargılamada mahkeme, taraflara son sözlerini sorar ve hükmünü verir (HMK m.186/2). Böylece tahkikat delil aşamasını, sözlü yargılama da sonuç aşamasını tamamlamış olur.

Sık Yapılan Hatalar

• Tahkikatı davanın tamamı sanmak. Tahkikat yargılamanın bir aşamasıdır; öncesinde dilekçeler ve ön inceleme, sonrasında sözlü yargılama ve hüküm gelir (HMK m.137, m.186).
• Delil sunmayı tahkikata bırakmak. Deliller kural olarak süresinde gösterilir; süresinden sonra gösterilen bir delil ancak kusursuzluk ya da geciktirme amacı bulunmaması hâlinde kabul edilebilir (HMK m.145).
• Duruşmaya katılmamayı önemsememek. Geçerli özrü olmadan gelmeyen tarafın yokluğunda tahkikata devam edilir ve işlemlere itiraz edilemez (HMK m.147/2).
• Ön inceleme ile tahkikatı karıştırmak. Ön inceleme dava şartlarını ve uyuşmazlık noktalarını belirler; delil incelemesi yoktur. Tahkikat ise iddia ve savunmaları delillerle inceler (HMK m.137, m.143).
• Tahkikat ile sözlü yargılamayı karıştırmak. Sözlü yargılama, tahkikat bittikten sonra son sözlerin alındığı ve hükmün verildiği ayrı bir aşamadır (HMK m.186).

Özet

• Tahkikat, iddia ve savunmaların delillerle birlikte incelendiği yargılama aşamasıdır (HMK m.143/1).
• Sıra: dilekçeler → ön inceleme → tahkikat → sözlü yargılama → hüküm; ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137/2, m.147/1).
• İçerik: tanık, bilirkişi, keşif ve belgeler bu aşamada değerlendirilir; süresinden sonra delil gösterme kural olarak yasaktır (HMK m.145).
• Yokluk: geçerli özrü olmadan gelmeyen tarafın yokluğunda tahkikata devam edilir (HMK m.147/2).
• Bitiş: mahkeme tahkikatın bittiğini tefhim eder (HMK m.184/2); aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçilir ve hüküm verilir (HMK m.186).

İlgili yazılar: Bilirkişi Ne Demek? Ne Zaman Başvurulur, Rapor Hâkimi Bağlar mı? (HMK 266-282) · Keşif Ne Demek? Hukukta Keşif Nedir, Nasıl Yapılır? (HMK 288-290) · Tavzih Ne Demek? Hükmün Tavzihi ve Sınırları (HMK 305) · Tashih Ne Demek? Hükmün Tashihi (Yazı ve Hesap Hatalarının Düzeltilmesi) (HMK 304)