Zorla Getirme Kararı (İhzar Müzekkeresi) Nedir?

Zorla getirme kararı, usulüne uygun çağrıya rağmen gelmeyen kişinin kolluk eliyle hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı önüne getirilmesini sağlayan karardır. Uygulamada bu karar için yazılan yazıya ihzar müzekkeresi denir. Zorla getirme bir ceza değildir: kişi ifadesi alınana veya sorgusu yapılana kadar getirilmiş sayılır ve bu işlem bitince zorla getirme de sona erer (CMK m.146/4-5).

Bu yazı, hakkında zorla getirme kararı verildiğini öğrenen tanık, şüpheli ve sanık ile tanığı gelmediği için davası uzayan taraf için hazırlandı. Kararın kimler hakkında verilebileceği, nasıl uygulandığı, gelmemenin ceza ve hukuk yargılamasındaki farklı sonuçları ve karara itiraz yolu aşağıda madde dayanaklarıyla açıklanmıştır.

1. Zorla Getirme Kararı: Öne Çıkanlar

• Zorla getirme kararı şüpheli ve sanık dışında tanık, bilirkişi, mağdur ve şikâyetçi hakkında da verilebilir (CMK m.146/1, m.146/7).
• Zorla getirilen şüpheli veya sanık derhal, olanak yoksa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran merciin önüne götürülür (CMK m.146/4).
• Ceza yargılamasında gelmeyen tanığa para cezası verilmez; yalnız gelmemesinin sebep olduğu giderler ödettirilir (CMK m.44/1).
• Hukuk yargılamasında gelmeyen tanık hakkında giderlere ek olarak beş yüz Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur (HMK m.245).
• Zorla getirme kararı bulunan kişinin yakalanması için yapılan aramada ayrıca arama kararı gerekmez (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.30).
• Hâkim kararına itiraz süresi, kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır (CMK m.268/1).

2. Zorla Getirme Kararı Nedir?

Zorla getirme kararı, çağrıldığı hâlde gelmeyen ya da hakkında tutuklama veya yakalama için yeterli neden bulunan kişinin, kolluk tarafından çağıran merciin önüne getirilmesine ilişkin karardır. Ceza yargılamasında dayanağı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.146’dır; tanıklar için CMK m.43-44, hukuk davalarındaki tanıklar için Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.245 uygulanır.

Zorla getirme kararının amacı belirli bir usul işlemini yaptırmaktır. Karar yazısı kişinin açıkça kim olduğunu, kendisiyle ilgili suçu, gerektiğinde eşkâlini ve zorla getirilme nedenlerini gösterir (CMK m.146/2). Kararın bir örneği şüpheli veya sanığa verilir (CMK m.146/3). Zorla getirme, haklı görülecek bir zamanda başlar ve sorguya çekilmenin veya ifade almanın sonuna kadar devam eder (CMK m.146/5). Bu nedenle zorla getirme kararı, kişinin hürriyetini belirsiz bir süre sınırlayan bir karar değildir; ölçüsü, yapılacak ifade veya sorgu işlemidir. Kişinin hürriyetinden hâkim kararıyla yoksun bırakılması ayrı bir koruma tedbiridir ve tutuklama yazısında anlatılmıştır.

2.1. Zorla Getirme Kararı ile İhzar Müzekkeresi ve İhzar Celbi Arasında Fark Var mı?

Zorla getirme kararı, ihzar müzekkeresi ve ihzar celbi aynı işlemi anlatır; aralarında hukuki bir fark yoktur. Kanun metinlerinde kullanılan terim zorla getirmedir (CMK m.44, m.146; HMK m.245). Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü “ihzar” sözcüğünü “hazır bulundurma, hazır hale getirme” ve “duruşmalarda hâkim önünde hazır bulundurma” olarak açıklar. Tutanaklarda geçen “ihzar müzekkeresi”, “ihzar celbi” ve “ihzaren celp” ifadeleri, kanunda zorla getirme kararı olarak adlandırılan işlemi anlatır.

3. Zorla Getirme Kararı Kimler Hakkında Verilir?

Zorla getirme kararı; şüpheli, sanık, tanık, bilirkişi, mağdur ve şikâyetçi hakkında verilebilir. Her biri için kararın koşulu ve gelmemenin sonucu farklıdır:

Kişi	Zorla getirme kararının koşulu	Dayanak
Şüpheli veya sanık	Tutuklama veya yakalama emri için yeterli neden bulunması ya da davetiyeyle çağrıldığı hâlde gelmemesi	CMK m.146/1
Ceza davasında tanık	Usulüne uygun çağrılıp mazeret bildirmeden gelmemesi; tutuklu işlerde çağrı beklenmeden de karar verilebilir	CMK m.43/1, m.44/1
Bilirkişi, mağdur, şikâyetçi	Çağrıya rağmen gelmemesi	CMK m.146/7
Hukuk davasında tanık	Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmemesi	HMK m.245

Şüpheli ve sanık için zorla getirme kararı iki ayrı durumda verilebilir. Birincisi, kişinin ifadesi alınmak veya sorgusu yapılmak üzere davetiyeyle çağrılıp gelmemesidir. Davetiyede çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve gelmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m.145). İkincisi, kişi hiç çağrılmamış olsa da hakkında tutuklama kararı verilmesi veya yakalama emri düzenlenmesi için yeterli nedenlerin bulunmasıdır (CMK m.146/1). Şüpheli ile sanık arasındaki farkı sanık ne demek yazısında bulabilirsiniz.

Mağdur ve şikâyetçi (müşteki) hakkında zorla getirme kararı verilebilmesi, 2006 yılında maddeye eklenen fıkrayla açıkça düzenlenmiştir (CMK m.146/7). Mağdur tanık olarak dinlenecekse yemin hariç tanıklığa ilişkin hükümler uygulanır (CMK m.236/1). Mağdur ve müşteki kavramları için mağdur ne demek ve müşteki ne demek yazılarına, bilirkişinin görevi için bilirkişi ne demek yazısına bakabilirsiniz.

4. Zorla Getirme Kararını Kim Verir?

Zorla getirme kararını, kişiyi çağıran hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı verir. Zorla getirilen kişi de bu merciin önüne götürülür (CMK m.146/4). Soruşturma evresinde ifadeye çağıran Cumhuriyet savcısı, kovuşturma evresinde ise davayı gören mahkeme bu kararı verebilir. Mahkeme, sanığın hazır bulunmasına ve zorla getirme kararı veya yakalama emriyle getirilmesine her zaman karar verebilir (CMK m.199). Zorla getirme kararını kolluk yerine getirir; karar yerine getirilemezse nedeni kolluk görevlisi ile muhtarın birlikte imzaladığı tutanakla saptanır (CMK m.146/6).

Soruşturma ile kovuşturma evresi arasındaki farkı kovuşturma ne demek yazısında, savcılığa ifadeye çağrıldığınızda karşılaşacağınız süreci ifadeye çağrıldım yazısında bulabilirsiniz.

5. Zorla Getirme Kararı Nasıl Uygulanır?

Zorla getirme kararı, kolluğun kişiyi bulup çağıran merciin önüne götürmesiyle uygulanır. Karardan önceki çağrı ile kararın yerine getirilmesi şu sırayla ilerler:

1. Kişi davetiye veya çağrı kâğıdıyla çağrılır; kâğıtta gelmemenin sonuçları, şüpheli ve sanık için ayrıca gelmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m.43/1, m.145). Hukuk davalarında tanık davetiyesi duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olmalıdır (HMK m.243/2).
2. Çağrı yalnız telefon, faks veya elektronik postayla yapılmışsa çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar uygulanmaz (CMK m.43/2, HMK m.243/3). Bu durumda gelmeyen tanık hakkında gelmemenin sonuçlarına dayanılamaz; usulüne uygun tebligat gerekir. Tebligatın geçerlilik koşulları tebligat nedir yazısında anlatılmıştır.
3. Kişi mazeret bildirmeden gelmezse zorla getirme kararı verilir. Kararda kişinin kimliği, ilgili suç, gerektiğinde eşkâli ve zorla getirilme nedenleri yazılır (CMK m.146/2).
4. Tanık hakkındaki zorla getirme kararı, dosyada telefon veya elektronik posta gibi iletişim bilgileri varsa bu araçlarla da tanığa bildirilir (CMK m.44/1). Fiilî hizmetteki askerler hakkındaki zorla getirme kararı askerî makamlar aracılığıyla yerine getirilir (CMK m.44/2).
5. Kolluk kişiyi bulur ve derhal, olanak bulunmadığında yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran merciin önüne götürür (CMK m.146/4).
6. Kişinin ifadesi alınır veya sorgusu yapılır. Zorla getirme bu işlemin sonuna kadar devam eder ve işlem bitince sona erer (CMK m.146/5).

5.1. Zorla Getirme Kararıyla Eve Gelirler mi?

Zorla getirme kararı bulunan kişi evinde de aranabilir ve bunun için ayrıca arama kararı gerekmez. Hakkında zorla getirme kararı bulunan kişinin yakalanması için yapılacak aramalarda yalnız yakalanacak kişiyle ilgili işlem yapılabilir; o yerde bulunan diğer kişiler hakkında ayrıca karar verilmemişse arama yapılamaz (Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m.30). Aynı madde, kolluğun arama yapılacak kapalı yerlerde gerekli güvenlik önlemlerini alarak kapıyı çalacağını da düzenler.

Bu hüküm, zorla getirme kararının konuttaki arama bakımından sınırını da gösterir: arama yalnız o kişiyi bulmak için yapılır ve yalnız o kişiyle ilgili işlem yapılabilir. Evde bulunan başka kişilerin aranması ayrı bir karar gerektirir. Arama kararının genel koşulları araç araması ve arama kararı yazısında anlatılmıştır.

5.2. Zorla Getirme Kararı Ne Kadar Sürer?

Zorla getirme kararıyla getirilen şüpheli veya sanık, derhal, bu mümkün değilse yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran merciin önüne çıkarılır (CMK m.146/4). Yirmi dört saat, kişinin bekletilebileceği bir süre olarak değil, merci önüne çıkarılması gereken en geç süre olarak düzenlenmiştir. Merci önünde ifade alındığında veya sorgu yapıldığında zorla getirme sona erer (CMK m.146/5).

Zorla getirme sona erdikten sonra kişi hakkında gözaltı veya tutuklama gibi başka bir tedbire başvurulursa, o tedbirin süresi ve koşulları kendi hükümlerine göre belirlenir. Gözaltı süresinin nasıl hesaplandığı gözaltı süresi yazısında açıklanmıştır.

6. Zorla Getirme Kararına Rağmen Gelmeyen Tanık Ne Olur?

Zorla getirme kararına rağmen gelmeyen tanık için sonuç, davanın ceza davası mı hukuk davası mı olduğuna göre değişir. Ceza yargılamasında usulüne uygun çağrılıp mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir ve gelmemesinin sebep olduğu giderler takdir edilerek kamu alacaklarının tahsili usulüne göre ödettirilir (CMK m.44/1). Hukuk yargılamasında ise zorla getirilen tanık hakkında giderlere ek olarak beş yüz Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur (HMK m.245).

	Ceza davası (CMK m.44)	Hukuk davası (HMK m.245)
Zorla getirme	Var	Var
Gelmemenin sebep olduğu giderler	Ödettirilir	Hükmolunur
Disiplin para cezası	Öngö­rül­me­miş	Beş yüz Türk Lirasına kadar
Haklı sebebin sonradan bil­di­ril­mesi	Giderler kaldırılır	Giderler ve disiplin para cezası kaldırılır

Bu tablo, “tanık gelmezse para cezası alır” biçimindeki genel cümlenin ceza davaları için doğru olmadığını gösterir. Ceza davasında gelmeyen tanığa yüklenen tek parasal sonuç, gelmemesinin sebep olduğu giderlerdir. Her iki kanunda da tanık, gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler, hukuk davasında ayrıca disiplin para cezası kaldırılır (CMK m.44/1, HMK m.245). Tanık, gelmemesinin haklı sebebini dosyaya bildirerek bu hükmün uygulanmasını isteyebilir.

Tanık olarak çağrılan kişinin mazeretini nasıl bildireceği ve tanıklık ücreti, tanık duruşmaya gelmezse ne olur sorusuyla birlikte ayrı yazıda anlatılmıştır. Adalet Bakanlığı’nın tanıklık süreci sayfası da çağrılan tanığa yönelik genel bilgiler içerir.

6.1. Zorla Getirme Kararı ile Tanıklıktan Çekinme Arasındaki Fark

Zorla getirme kararı mahkemeye gelmeyen tanık içindir; mahkemeye gelip tanıklık yapmaktan kaçınan tanığın durumu ayrıca düzenlenmiştir. Ceza davasında gelmeyen tanık için disiplin hapsi öngörülmemiştir (CMK m.44/1). Disiplin hapsi, yasal bir sebep olmaksızın tanıklıktan veya yeminden çekinen tanık için ve her hâlde üç ayı geçmemek üzere verilebilir (CMK m.60/1). Hukuk davasında sebepsiz yere tanıklıktan çekinen tanık hakkında beş yüz Türk Lirasından beş bin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına, sorulara cevap vermemekte direnen tanık hakkında iki haftayı geçmemek üzere disiplin hapsine hükmedilir (HMK m.253). Çekinme sebebini ve delilini dinleneceği günden önce yazılı bildiren tanık ise belli günde mahkemeye gelmek zorunda değildir (HMK m.252/2). Tanığın hangi durumda yaptırımla karşılaşacağı ve çekinme hakkı olan yakınların listesi tanık ceza alır mı sorusu altında ayrıca anlatılmıştır.

7. Zorla Getirme Kararına Rağmen Gelmeyen Sanık Ne Olur?

Zorla getirme kararına rağmen gelmeyen sanık hakkında mahkeme yeniden zorla getirme kararı verebilir veya yakalama emri düzenleyebilir. Kanunun ayrık tuttuğu hâller dışında hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz ve gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir (CMK m.193/1). Mahkeme, sanığın zorla getirme kararı veya yakalama emriyle getirilmesine her zaman karar verebilir (CMK m.199). Kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında yakalama emri, re’sen veya Cumhuriyet savcısının istemiyle hâkim ya da mahkeme tarafından düzenlenir (CMK m.98/3).

Sanık hiç gelmese de dava her durumda beklemede kalmaz. Toplanan delillere göre mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sanığın sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir (CMK m.193/2). Bu yolla mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı veya güvenlik tedbiri kararı verilemez.

Soruşturma evresinde ise çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında Cumhuriyet savcısının istemiyle sulh ceza hâkimi yakalama emri düzenleyebilir (CMK m.98/1). Yakalama emrinin sonuçları yakalama kararı yazısında ayrıca anlatılmıştır.

8. Zorla Getirme Kararı İnfaz Edilemezse Ne Olur?

Zorla getirme kararı yerine getirilemezse bunun nedeni, köy veya mahalle muhtarı ile kolluk görevlisinin birlikte imzalayacağı bir tutanakla saptanır (CMK m.146/6). Bu tutanak, kişinin adreste bulunamadığını, taşındığını veya başka bir engeli dosyaya belgeli olarak aktarır. Mahkemenin sonraki adımı da bu tutanağa göre belirlenir.

Ceza davasında tanığın bulunduğu yer öğrenilemezse, tanığı dinlemek yerine daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanaklar ile tanığın yazdığı belgeler okunabilir (CMK m.211/1-a). Bu okuma, kanunun saydığı hâllerle sınırlıdır: tanığın ölmesi, akıl hastalığına tutulması, bulunduğu yerin öğrenilememesi, belirsiz süreli bir engel veya ifadenin önem derecesi itibarıyla tanığın hazır bulunmasının gerekli sayılmaması (CMK m.211/1). Bu hâllerin dışında tutanağın okunması için Cumhuriyet savcısı, katılan ve sanık tarafının birlikte rızası gerekir (CMK m.211/2). Hastalık veya uzak yerde oturma gibi nedenlerle mahkemeye gelemeyen tanık, naip hâkim veya istinabe yoluyla ya da görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle dinlenebilir (CMK m.180/1-2, m.180/5). Bu yöntem SEGBİS nedir yazısında anlatılmıştır.

Hukuk davasında tanık gösterilen adreste bulunamamışsa, tanığı gösteren tarafa adres göstermesi için işin niteliğine uygun kesin süre verilir. Bu süre içinde adres gösterilmez veya gösterilen yeni adres de doğru değilse, o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m.240/3). Bu nedenle tanığın adresi kesin süre içinde bildirilmelidir. Hâkim gerekli gördüğünde tanığın sözlü dinlenmesi yerine cevaplarını yazılı bildirmesi için soru kâğıdı gönderilmesine de karar verebilir (HMK m.246).

9. Zorla Getirme Kararına İtiraz Edilir mi?

Zorla getirme kararına itiraz, kararı hâkim verdiyse mümkündür. Hâkim kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir; mahkeme kararlarına karşı ise yalnız kanunun gösterdiği hâllerde itiraz edilebilir (CMK m.267). CMK m.146, zorla getirme kararı için ayrı bir itiraz hükmü öngörmez. Cumhuriyet savcısının verdiği zorla getirme kararı hâkim veya mahkeme kararı değildir; CMK m.267 bu karara karşı bir itiraz yolu düzenlemez.

İtiraz, kararı öğrenme gününden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek dilekçeyle veya zabıt kâtibine beyanda bulunarak yapılır (CMK m.268/1). Bu süre 2 Mart 2024 tarihli değişiklikle yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır (7499 sayılı Kanun). Kararına itiraz edilen hâkim itirazı yerinde görürse kararını düzeltir, görmezse en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir (CMK m.268/2). Sulh ceza hâkimliği kararına itirazı, o yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği varsa numara olarak kendisini izleyen hâkimlik inceler (CMK m.268/3-a).

Zorla getirme kararına itirazın yanında, tanığın haklı bir mazereti varsa bunu dosyaya bildirmesi de sonuç doğurur. Tanık bakımından mazeretin sonradan bildirilmesi, aleyhine hükmedilen giderlerin ve hukuk davasında disiplin para cezasının kaldırılmasını sağlar (CMK m.44/1, HMK m.245). Disiplin hapsine karşı ise kanun ayrıca itiraz yolu tanır (CMK m.60/4).

10. Zorla Getirme Kararı ile Yakalama Emri Arasındaki Fark

Zorla getirme kararı ile yakalama emri, kişinin kapsamı ve kararın amacı bakımından ayrılır. Zorla getirme kararı çağrıya uymayan kişinin belirli bir ifade veya sorgu için getirilmesini sağlar. Yakalama emri ise şüpheli, sanık, kaçan tutuklu veya hükümlü hakkında düzenlenir ve kişinin nereye gönderileceğini gösterir (CMK m.98).

	Zorla getirme kararı	Yakalama emri
Kimler hakkında	Şüpheli, sanık, tanık, bilirkişi, mağdur, şikâyetçi (CMK m.146/1, m.146/7)	Şüpheli, sanık, kaçan tutuklu veya hükümlü (CMK m.98)
Kararın içeriği	Kimlik, ilgili suç, gerek­ti­ğinde eşkâl ve zorla getirilme nedenleri (CMK m.146/2)	Açık eşkâl, bilin­di­ğinde kimlik, yüklenen suç ve yaka­lan­dı­ğında nereye gön­de­ri­le­ceği (CMK m.98/4)
Kişiye bildirim	Bir örneği şüpheli veya sanığa verilir (CMK m.146/3)	Kanunda önceden verilme hükmü yoktur
Süre	Derhal, olanak yoksa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran merci önüne (CMK m.146/4)	Hâkim veya mahkemenin yakalama emriyle yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkeme önüne (CMK m.94/1)

Zorla getirme kararına uymayan şüpheli veya sanık hakkında yakalama emri düzenlenebildiği için iki karar aynı dosyada art arda görülebilir (CMK m.98/1, m.199). Yakalama emrinin nasıl öğrenileceği, eve gelinmesi ve itiraz yolu yakalama kararı yazısında ele alınmıştır. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun metni 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu sayfasından okunabilir.