İçindekiler 14
Kısa Cevap
Dava, mahkemeye hitaben yazılan dava dilekçesinin mahkeme kaydına alınmasıyla açılır. HMK m.118 uyarınca dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Dilekçe m.119’daki zorunlu içeriği taşımalı ve m.120 uyarınca harç ile gider avansı dava açarken yatırılmalıdır. Bundan sonra süreç tensip, ön inceleme, tahkikat ve hüküm aşamalarıyla ilerler.
Bu Durumda mısınız?
- Bir alacağınız veya hakkınız için dava açmak istiyorsunuz ama nereden başlayacağınızı bilmiyorsunuz.
- Dilekçenizi hazırladınız; hangi bilgilerin zorunlu olduğundan ve eksikliğin sonucundan emin değilsiniz.
- Harç ve gider avansının ne zaman, ne kadar yatırılacağını araştırıyorsunuz.
- Davanız açıldı; “tensip zaptı hazırlandı”, “ön inceleme”, “tahkikat” gibi aşamaların ne anlama geldiğini çözmeye çalışıyorsunuz.
- Karar çıktı ama gerekçeli karar gelmedi; sürelerin ne zaman işlemeye başladığını bilmiyorsunuz.
Usul kuralları tekniktir ve süre kaçırmak çoğu zaman telafisizdir; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.
Dava Ne Zaman Açılmış Sayılır?
Bu sorunun cevabı zamanaşımı ve hak düşürücü süreler bakımından belirleyicidir:
Dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Dava dilekçesine davalı sayısı kadar örnek eklenir.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.118)
Dilekçenin hazırlandığı, imzalandığı veya postaya verildiği tarih değil, mahkeme kaydına alındığı tarih esastır. Uygulamada dilekçe adliyedeki tevzi bürosuna verilir, dosya bir mahkemeye tevzi edilir ve esas numarası alır.
Dava Dilekçesinde Neler Bulunmalıdır?
Kanun dilekçenin içeriğini tek tek sayar:
Dava dilekçesinde aşağıdaki hususlar bulunur: a) Mahkemenin adı. b) Davacı ile davalının adı, soyadı ve adresleri.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.119)
Madde devamında davacının Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarasını, varsa vekilin bilgilerini, davanın konusu ve değerini, vakıaların sıra numaralı özetlerini, her vakıanın hangi delille ispat edileceğini, hukuki sebepleri, talep sonucunu ve imzayı arar.
Eksiklik hâlinde kanun ikili bir rejim kurar ve ayrımı maddenin kendisi yapar:
Birinci fıkranın (a), (d), (e), (f) ve (g) bentleri dışında kalan hususların eksik olması hâlinde, hâkim davacıya eksikliği tamamlaması için bir haftalık kesin süre verir. Bu süre içinde eksikliğin tamamlanmaması hâlinde dava açılmamış sayılır.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.119/2)
Buna göre mahkemenin adı (a), davanın konusu ve değeri (d), vakıalar (e), deliller (f) ve hukuki sebepler (g) bu tamamlama mekanizmasının dışındadır — bu beş bentteki eksiklik için hâkim bir haftalık süre vermez. Kalan bentlerdeki eksiklik ise süre verilerek tamamlanabilir; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır. Hangi dilekçe türünde hangi sürenin işlediği ve idari yargıdaki farklı rejim için dilekçe örnekleri ve ortak omurga, dilekçenin unsurları ve somutlaştırma yükü için dava dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.
Harç ve Gider Avansı
Dava açmanın mali yükümlülüğü baştan doğar:
Davacı, yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı, dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.120)
Avans yetmezse hâkim tamamlanması için kesin süre verir; süre içinde tamamlanmazsa dava usulden reddedilebilir. Ödeme gücü bulunmayanlar için adli yardım yolu açıktır; başvurunun nereye yapılacağı ve hangi belgelerin arandığı için bkz. Avukata Sor: Hazırlık, Ücret ve Adli Yardım. Harç hesabı ve tarifeler için dava harcı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Hukuk Genel Kurulu, başvurma harcı ile peşin karar ve ilâm harcının aynı işlevi taşımadığını vurgulamıştır:
“Başvurma harcı, salt davanın açılması ile ilgili olarak baştan tamamı alınması gereken bir harç olup, peşin karar ve ilâm harcının sonradan tamamlanması mümkündür. Dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (6100 sayılı Kanun md. 118/1).”
(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2022/1042, K.2023/1101, 15.11.2023 — bozma)
O dosyada başvurma harcı yatırılmamış olmasına rağmen mahkeme eksik nispi harcı tamamlattırmış, delilleri toplamış ve yargılamayı üç yıldan uzun süre sürdürmüştü. Kurul çoğunluğu, mahkemenin bu tutumunun davacıda esasa ilişkin karar verileceğine dair haklı beklenti oluşturduğunu ve somut olayda mahkemeye erişim hakkı kapsamında açılmış bir davanın bulunduğunun kabul edilmesi gerektiğini belirterek direnme kararını bozmuştur. Bu sonuç olaya özgüdür; harçların dava açarken yatırılması kuralını ortadan kaldırmaz ve eksik başvurma harcının her dosyada sonradan tamamlanabileceği anlamına gelmez.
Dava Açıldıktan Sonra: Aşamalar
Hukuk davası kanunda belirlenmiş bir sırayı izler. Her aşamanın kendi kuralları ve süreleri vardır:
| Sıra | Aşama | Ne olur | Ayrıntı |
|---|---|---|---|
| 1 | Tevzi ve tensip | Dosya mahkemeye dağıtılır, hâkim ilk ara kararlarını verir | tensip zaptı hazırlandı ne demek |
| 2 | Dilekçeler teatisi | Cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri verilir | — |
| 3 | Ön inceleme | Dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık belirlenir | aşağıda |
| 4 | Tahkikat | Deliller toplanır ve değerlendirilir | tahkikat ne demek |
| 5 | Deliller | Bilirkişi, keşif, tanık ve belge incelemesi yapılır | bilirkişi · keşif |
| 6 | Hüküm ve tefhim | Karar verilir ve duruşmada açıklanır | tefhim ne demek |
| 7 | Gerekçeli karar | Hüküm gerekçesiyle yazılır ve tebliğ edilir | gerekçeli karar ne demek |
| 8 | Kanun yolları | İstinaf ve şartları varsa temyiz | istinaf · temyiz |
Ön inceleme
Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.137)
Mahkeme bu aşamada dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tespit eder, tarafları sulhe teşvik eder ve tahkikata hazırlık yapar. Dava şartı eksikliği burada saptanırsa dava esasa girilmeden reddedilebilir; derdestlik gibi engeller bu aşamada değerlendirilir.
Tahkikat
Tarafların davada ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.143)
Deliller bu aşamada toplanır. Bilirkişi incelemesi yaptırılmışsa rapora itiraz süresi kaçırılmamalıdır: bilirkişi raporuna itiraz. Mahkemenin başka kurum veya mahkemelerden bilgi ve belge istemesi müzekkere ile olur.
Hüküm
Mahkeme, usule veya esasa ilişkin bir nihai kararla davayı sona erdirir.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.294)
Karar duruşmada hazır bulunanlara tefhim edilir; hükmün gerekçesiyle birlikte yazılması sonraki aşamadır. Kanun yollarına başvuru süreleri kural olarak gerekçeli kararın tebliğinden işlemeye başlar. Bu ayrım uygulamada en sık hak kaybı doğuran noktadır.
Dava Açmadan Önce Yapılabilecekler
Her uyuşmazlık doğrudan davayla başlamaz; bazı yollar dava şartıdır, bazıları hakkı güvenceye alır:
- Arabuluculuk — işçi-işveren alacakları, ticari davalar ve tüketici uyuşmazlıkları gibi alanlarda dava şartıdır; yerine getirilmezse dava usulden reddedilir: arabuluculuk nedir.
- İhtarname — temerrüt kurmak, süre başlatmak veya sözleşmeyi feshetmek için: ihtarname nedir.
- Delil tespiti — kaybolma riski taşıyan delili dava öncesinde korumak için: delil tespiti.
- İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz — dava sonuçlanana kadar hakkı güvenceye almak için: ihtiyati tedbir · ihtiyati haciz.
- Tahkim — sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık mahkemede değil hakemde görülür: tahkim nedir.
Bu taleplerin çoğu esas kaydına değil değişik işler kaydına işlenir; dosyanızın neden “D. İş” numarası taşıdığı için hukuk değişik iş dosyası ne demek yazımıza bakabilirsiniz.
Yargılama Sırasında Sık Karşılaşılan İşlemler
- Islah — iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağına rağmen, bir defaya mahsus olmak üzere talebi düzeltme imkânı: davada ıslah.
- Feragat — davacının talebinden vazgeçmesi; kesin hüküm sonucu doğurur: davadan feragat.
- Tebligat — sürelerin işlemeye başlaması tebligatın usulüne uygunluğuna bağlıdır: tebligat nedir.
- Adli tatil — belirli dönemde yalnız sayılan iş ve davalar görülür, süreler etkilenir: adli tatil ne zaman.
Görev ve Yetki
Dilekçe görevli ve yetkili mahkemeye hitaben yazılır. Görev, uyuşmazlığın konusuna ve değerine göre kanunla belirlenir ve taraflarca değiştirilemez; yetki ise kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesine aittir, birçok dava türü için özel yetki kuralları vardır. Ticari uyuşmazlıklarda görevli mahkeme için asliye ticaret mahkemesi yazımıza bakabilirsiniz.
Görevsiz veya yetkisiz mahkemede açılan dava esastan reddedilmez; mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir. Ancak dosya kendiliğinden görevli mahkemeye geçmez — burada uygulamada dava kaybettiren bir adım vardır:
kanun yoluna başvurulmuşsa bu başvurunun reddi kararının tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak, dava dosyasının görevli ya da yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmesi gerekir. Aksi takdirde dava açılmamış sayılır ve görevsizlik veya yetkisizlik kararı veren mahkemece bu konuda resen karar verilir.
(6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.20)
Yani taraflardan birinin iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurup dosyanın gönderilmesini talep etmesi gerekir. Bu yapılmazsa sonuç yalnızca süre ve masraf kaybı değildir: dava açılmamış sayılır ve bu konuda mahkeme resen karar verir. İki haftalık sürenin üç ayrı başlangıç ihtimali ve eski tarihli dosyalarda hangi lafzın uygulanacağı için asliye ticaret mahkemesi yazımızdaki görevsizlik bölümüne bakın.
Sık Yapılan Hatalar
- Dilekçeyi postaya verdiği tarihi dava tarihi sanmak. Belirleyici olan kayda alınma tarihidir (m.118).
- Talep sonucunu belirsiz bırakmak. Ne istendiği açıkça yazılmazsa eksiklik doğar; hâkim kesin süre verir ve tamamlanmazsa sonuç ağırdır.
- Gider avansını eksik yatırmak. Kesin süreye rağmen tamamlanmazsa dava usulden reddedilebilir (m.120).
- Zorunlu arabuluculuğu atlamak. Dava şartı olan alanlarda doğrudan dava açmak usulden redle sonuçlanır.
- Süreleri tefhimden başlatmak. Kanun yolu süreleri kural olarak gerekçeli kararın tebliğinden işler.
- Bilirkişi raporuna süresinde itiraz etmemek. İtiraz edilmeyen rapor hükme esas alınabilir.
- Feragat ile davayı takipsiz bırakmayı karıştırmak. Feragat kesin hüküm doğurur; aynı talep yeniden dava edilemez.
- Görevsizlik kararından sonra beklemek. Dosya kendiliğinden gitmez; iki hafta içinde gönderme talebi verilmezse dava açılmamış sayılır (m.20).
Özet
- Dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (m.118); postaya verme tarihi değil.
- Dilekçenin zorunlu içeriği m.119’da sayılmıştır; talep sonucu açık ve belirli olmalıdır.
- Harç ve gider avansı dava açarken yatırılır; eksiklik usulden redde yol açabilir (m.120).
- Süreç tensip → dilekçeler teatisi → ön inceleme → tahkikat → hüküm sırasını izler.
- Ön incelemede dava şartları ve ilk itirazlar incelenir (m.137); tahkikatta deliller toplanır (m.143).
- Hüküm nihai kararla verilir (m.294); kanun yolu süreleri kural olarak gerekçeli kararın tebliğinden işler.
- Bazı alanlarda arabuluculuk dava şartıdır; atlanması davanın usulden reddine yol açar.
Sıkça Sorulan Sorular
Dava nasıl açılır?
Dava, mahkemeye hitaben yazılan dava dilekçesinin mahkeme kaydına alınmasıyla açılır. HMK m.118 uyarınca dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Dilekçe HMK m.119'daki içeriği taşımalı ve HMK m.120 uyarınca harç ile gider avansı dava açarken yatırılmalıdır.
Dava ne zaman açılmış sayılır?
HMK m.118 uyarınca dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Bu tarih zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin kesilmesi bakımından belirleyicidir; dilekçenin hazırlandığı veya postaya verildiği tarih değil, kayda alındığı tarih esas alınır.
Dava dilekçesinde neler bulunmalıdır?
HMK m.119 uyarınca dilekçede mahkemenin adı, tarafların ad soyad ve adresleri, davacının Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası, varsa vekilin bilgileri, davanın konusu ve değeri, açıklamalar, dayanılan deliller, hukuki sebepler, talep sonucu ve imza bulunur.
Dava açarken harç yatırmak zorunlu mudur?
Evet. HMK m.120 uyarınca davacı, yargılama harçları ile Adalet Bakanlığınca her yıl çıkarılan tarifede belirlenen gider avansını dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Eksiklik giderilmezse dava usulden reddedilebilir; ödeme gücü olmayanlar için adli yardım yolu vardır.
Dava açıldıktan sonra hangi aşamalar izlenir?
Sırasıyla tensip, dilekçelerin karşılıklı verilmesi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamaları izlenir. Hüküm tefhim edilir, ardından gerekçeli karar yazılır ve tebliğ edilir; taraflar süresi içinde istinaf ve şartları varsa temyiz yoluna başvurabilir.
Ön inceleme aşamasında ne yapılır?
HMK m.137 uyarınca dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme bu aşamada dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tespit eder, tarafları sulhe teşvik eder ve gerekli hazırlıkları tamamlar.
Tahkikat ne demektir?
Tahkikat, uyuşmazlık konusu vakıaların delillerle aydınlatıldığı aşamadır. HMK m.143 uyarınca tarafların ileri sürdüğü bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir; hâkim muhakemeyi basitleştirmek veya kısaltmak için gerekli tedbirleri alabilir.
Hüküm ne zaman verilir ve nasıl açıklanır?
HMK m.294 uyarınca mahkeme, usule veya esasa ilişkin bir nihai kararla davayı sona erdirir. Karar duruşmada hazır bulunanlara tefhim edilir; hükmün tam olarak yazılması sonraki aşamadır ve gerekçeli karar taraflara tebliğ edilir.
Avukat olmadan dava açılabilir mi?
Hukuk davalarında taraflar davalarını kendileri takip edebilir; avukatla temsil kural olarak zorunlu değildir. Ancak dilekçe içeriği, deliller ve süreler bakımından usul kuralları teknik olduğundan hak kaybı riski yüksektir; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mudur?
Bazı uyuşmazlıklarda zorunludur. İşçi ve işveren alacakları, ticari davalar ve tüketici uyuşmazlıkları gibi alanlarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; bu şart yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir. Ayrıntı için arabuluculuk yazımıza bakabilirsiniz.
Dava dilekçesi hangi mahkemeye verilir?
Dilekçe, görevli ve yetkili mahkemeye hitaben yazılır ve adliyedeki tevzi bürosuna verilir. Görev konunun ve değerin niteliğine, yetki ise kural olarak davalının yerleşim yerine göre belirlenir; birçok dava türü için özel görev ve yetki kuralları vardır.
Dava açıldıktan sonra talep değiştirilebilir mi?
Kural olarak iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı geçerlidir; ancak ıslah kurumu bir defaya mahsus olmak üzere talebin düzeltilmesine imkân tanır. Karşı tarafın açık rızası da genişletmeye imkân verir. Ayrıntı için ıslah yazımıza bakabilirsiniz.
Dava geri alınabilir mi?
Davacı davasından feragat edebilir; feragat kesin hüküm sonucu doğurur ve aynı talep yeniden dava edilemez. Bu nedenle feragat ile davanın takipsiz bırakılması veya sulh birbirinden dikkatle ayırt edilmelidir.
Görevsizlik kararı verildi, dosya kendiliğinden görevli mahkemeye gider mi?
Gitmez. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.20, taraflardan birinin iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın görevli ya da yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmesi gerektiğini düzenler. Aksi takdirde dava açılmamış sayılır ve bu konuda mahkemece resen karar verilir.
Karar beğenilmezse ne yapılır?
Süresi içinde istinaf yoluna başvurulur; bölge adliye mahkemesi kararına karşı da şartları varsa temyiz yolu açıktır. Süreler gerekçeli kararın tebliğinden itibaren işler ve kaçırılması kararın kesinleşmesine yol açar.