Toplu İşçi Çıkarma: İş Kanunu 29 ve 30 Gün Kuralı

Kısa Cevap

Toplu işçi çıkarma, işyerindeki işçi sayısına göre belirlenen eşiklerin bir aylık süre içinde aşılmasıdır: 20-100 işçi çalışan işyerinde en az 10, 101-300 arasında en az %10, 301 ve üzerinde en az 30 işçi. Bu durumda işveren, çıkarmayı en az otuz gün önceden yazıyla işyeri sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirmek zorundadır. Fesihler, bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur.

Bu Durumda mısınız?

• Küçülme veya yeniden yapılanma kararı aldınız ve kaç işçinin çıkarılmasının “toplu” sayılacağını belirlemeniz gerekiyor.
• Farklı tarihlerde birkaç fesih yaptınız ve bunların birlikte değerlendirilip değerlendirilmeyeceğini merak ediyorsunuz.
• İşyerini tamamen kapatıyorsunuz ve hangi bildirimleri yapmanız gerektiğini bilmiyorsunuz.
• Bildirim yapmadan fesih yaptınız ve bunun sonuçlarını öğrenmek istiyorsunuz.
• Toplu çıkarmadan birkaç ay sonra yeniden işe alım yapmayı planlıyorsunuz.

Bu yükümlülüklerin bir bölümü idari yaptırıma, bir bölümü ise dava riskine bağlıdır; ikisi aynı şey değildir. Planlamayı yapmadan önce bir avukatla değerlendirme yapmanız yerinde olur.

Toplu İşçi Çıkarma Ne Zaman Söz Konusu Olur?

Eşikler İş Kanunu m.29’da sayısal olarak belirlenmiştir:

İşyerindeki işçi sayısı	Toplu çıkarma eşiği
20 - 100	en az 10 işçi
101 - 300	en az %10 oranında işçi
301 ve daha fazla	en az 30 işçi

İki nokta önemlidir. Birincisi, hüküm 20’den az işçi çalıştıran işyerlerinde uygulanmaz. İkincisi, sayım tek bir güne bakılarak yapılmaz. 4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“İşine 17 nci madde uyarınca ve bir aylık süre içinde aynı tarihte veya farklı tarihlerde son verilmesi toplu işçi çıkarma sayılır.”

Yani fesihleri farklı günlere yaymak yükümlülüğü ortadan kaldırmaz; ölçüt bir aylık süre içindeki toplam sayıdır.

Dayandığı Kanun Maddesi

Bildirim yükümlülüğünün muhatapları ve süresi 4857 sayılı İş Kanunu m.29’da açıkça düzenlenmiştir:

“İşveren; ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri sonucu toplu işçi çıkarmak istediğinde, bunu en az otuz gün önceden bir yazı ile, işyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirir.”

Bildirimin içeriği de serbest değildir. 4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“Birinci fıkra uyarınca yapılacak bildirimde işçi çıkarmanın sebepleri, bundan etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile işe son verme işlemlerinin hangi zaman diliminde gerçekleşeceğine ilişkin bilgilerin bulunması zorunludur.”

Görüşme Yükümlülüğü

Bildirim tek başına yeterli değildir; ardından bir müzakere aşaması gelir. 4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“Bildirimden sonra işyeri sendika temsilcileri ile işveren arasında yapılacak görüşmelerde, toplu işçi çıkarmanın önlenmesi ya da çıkarılacak işçi sayısının azaltılması yahut çıkarmanın işçiler açısından olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi konuları ele alınır. Görüşmelerin sonunda, toplantının yapıldığını gösteren bir belge düzenlenir.”

Uygulamada bu belgenin düzenlenmesi ihmal edilir. Oysa görüşmenin yapıldığının ispatı, sonraki denetim ve uyuşmazlıklarda işverenin elindeki tek somut kanıt olabilir.

Fesihler Ne Zaman Hüküm Doğurur?

4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“Fesih bildirimleri, işverenin toplu işçi çıkarma isteğini bölge müdürlüğüne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm doğurur.”

Bu, planlama açısından kritik bir kuraldır: otuz günlük süre bildirim tarihinden işler. Bildirim yapılmadan verilen fesih bildirimleri, öngörülen tarihte sonuç doğurmaz.

Prosedüre Uyulmazsa Fesih Geçersiz Olur mu?

Uygulamada en çok karıştırılan nokta budur. İşçi tarafı çoğu zaman bildirim yapılmamasını tek başına bir geçersizlik sebebi olarak ileri sürer. Yargıtay bu yaklaşımı benimsememiştir:

“Görüldüğü gibi toplu işçi çıkarma yöntemi geçerli sebeple veya feshin geçerliliği ile ilgili bir durum değildir. Dolayısıyla bu yöntemine aykırı davranılması feshi geçersiz kılmaz. Bu yönteme aykırı davranılmasının yaptırımı idari para cezasıdır.”

(Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2016/23318, K. 2016/24995, T. 08.11.2016 — bozulmasına)

Bu kararda yerel mahkeme, işverenin toplu işçi çıkarma prosedürüne uymadığı ve yazılı bildirim yapılmadığı gerekçesiyle feshi geçersiz sayıp işe iadeye karar vermiş; Daire bu kararı bozmuştur.

Ancak bu, prosedürün önemsiz olduğu anlamına gelmez ve iki yönlü okunmalıdır:

• Bildirim yapılmaması feshi kendiliğinden geçersiz kılmaz; yaptırımı idari para cezasıdır.
• Buna karşılık bildirimin yapılmış olması da feshi geçerli kılmaz. Feshin geçerli bir sebebe dayanması, işletmesel kararın tutarlılığı ve feshin son çare olması ilkesi ayrıca aranır. İşçinin işe iade davası açma hakkı bu ölçütlere göre değerlendirilir.

Kanun ayrıca bir kötüye kullanma yasağı getirir. 4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“İşveren toplu işçi çıkarılmasına ilişkin hükümleri 18, 19, 20 ve 21 inci madde hükümlerinin uygulanmasını engellemek amacıyla kullanamaz; aksi halde işçi bu maddelere göre dava açabilir.”

İşyerinin Tamamen Kapatılması

İşletmenin bütünüyle kapanması hâlinde usul hafifletilmiştir. 4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“İşyerinin bütünüyle kapatılarak kesin ve devamlı suretle faaliyete son verilmesi halinde, işveren sadece durumu en az otuz gün önceden ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirmek ve işyerinde ilan etmekle yükümlüdür.”

Buradaki fark, sendika temsilcileriyle görüşme yükümlülüğünün aranmaması ve işyerinde ilan yükümlülüğünün eklenmesidir. Ancak kapanmanın “kesin ve devamlı” olması gerekir; faaliyetin geçici olarak durdurulması bu istisnadan yararlanmaz.

Altı Aylık Yeniden İşe Çağırma Yükümlülüğü

Toplu çıkarma sonrası işe alım planlayan işverenler için sıkça gözden kaçan bir kural vardır. 4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“İşveren toplu işçi çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için yeniden işçi almak istediği takdirde nitelikleri uygun olanları tercihen işe çağırır.”

Bu, çıkarılan işçiler lehine bir tercih hakkı doğurur. Altı ay içinde aynı nitelikte pozisyon açılıyorsa, önce nitelikleri uygun eski işçilere çağrı yapılması gerekir.

Mevsim ve Kampanya İşleri

4857 sayılı İş Kanunu m.29:

“Mevsim ve kampanya işlerinde çalışan işçilerin işten çıkarılmaları hakkında, işten çıkarma bu işlerin niteliğine bağlı olarak yapılıyorsa, toplu işçi çıkarmaya ilişkin hükümler uygulanmaz.”

İstisnanın şartı, çıkarmanın işin niteliğine bağlı olmasıdır. Mevsimlik işyerinde yapılan her toplu çıkarma bu kapsama girmez.

Sık Yapılan Hatalar

• Fesihleri farklı günlere yayarak eşikten kaçmaya çalışmak. Ölçüt bir aylık süredeki toplam sayıdır.
• Üç muhataptan birine bildirim yapmamak. Sendika temsilcileri, bölge müdürlüğü ve İŞKUR’un üçüne de bildirim zorunludur.
• Görüşme belgesini düzenlememek. Kanun toplantının yapıldığını gösteren belgenin düzenlenmesini açıkça arar.
• Prosedüre uydum, fesih güvende sanmak. Bildirim yükümlülüğü ayrı, feshin geçerli sebebe dayanması ayrı meseledir.
• Altı aylık tercih yükümlülüğünü atlamak. Aynı nitelikteki iş için altı ay içinde alım yapılacaksa eski işçilere öncelik tanınır.
• Otuz günlük süreyi fesih tarihinden saymak. Süre bölge müdürlüğüne bildirim tarihinden işler.

Özet

• Eşikler: 20-100 işçide en az 10, 101-300 arasında en az %10, 301 ve üzerinde en az 30 işçi; ölçüt bir aylık süredeki toplam sayıdır.
• Bildirim en az otuz gün önceden, yazıyla, sendika temsilcilerine + bölge müdürlüğüne + İŞKUR’a yapılır ve sebep, sayı, grup ve zaman dilimi bilgilerini içermelidir.
• Fesih bildirimleri, bölge müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur.
• Prosedüre aykırılık feshi kendiliğinden geçersiz kılmaz; yaptırımı idari para cezasıdır (22. HD, E. 2016/23318, K. 2016/24995). Ancak prosedüre uymak da feshi tek başına geçerli kılmaz.
• Toplu çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikte alım yapılacaksa eski işçiler tercihen çağrılır.