Sigortasız İşçi Çalıştırma Cezası ve İtiraz Yolu

Kısa Cevap

Sigortasız işçi çalıştırmanın yaptırımı, bildirimi yapılmayan her bir sigortalı için uygulanan idari para cezasıdır. Ceza asgari ücrete endekslidir ve tespit şekline göre bir, iki ya da beş kat olarak uygulanır (5510 sayılı Kanun m.102/a). Cezaya tebliğden itibaren on beş gün içinde Kuruma itiraz edilebilir; itirazın reddi hâlinde otuz gün içinde idare mahkemesine başvurulur.

Bu Durumda mısınız?

• İşyerinizde SGK denetimi yapıldı ve bildirimi yapılmamış çalışanlar tespit edildiği bildirildi.
• Size işçi başına hesaplanmış yüksek tutarlı bir idari para cezası tebliğ edildi.
• Cezaya konu kişilerin bir kısmının işyerinizde hiç çalışmadığını düşünüyorsunuz.
• İşe giriş bildirgesini süresinde vermediniz ve cezanın hangi kademeden uygulanacağını bilmiyorsunuz.
• Cezaya itiraz etmek istiyorsunuz ama hangi mercie, hangi sürede başvuracağınızdan emin değilsiniz.

Bu yazı genel çerçeveyi verir; tespit tutanağının içeriği, denetim raporu ve süreler sonucu doğrudan etkilediğinden somut dosyanız için bir avukata danışmanız önemlidir.

Sigortasız İşçi Çalıştırma Nedir?

Hukuken “sigortasız işçi çalıştırma”, işverenin çalıştırdığı kişiyi Sosyal Güvenlik Kurumu’na sigortalı işe giriş bildirgesi ile bildirmemesidir. Yükümlülük, çalışma başlamadan önce yerine getirilmelidir:

5510 sayılı Kanun m.8/1 — Sigortalı bildirimi ve tescili

İşverenler, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılan kişileri, 7 nci maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sigortalılık başlangıç tarihinden önce, sigortalı işe giriş bildirgesi ile Kuruma bildirmekle yükümlüdür.

Kanun bazı sektörler için ayrık süreler tanır: inşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirge en geç çalışmaya başlatıldığı gün, ilk defa işyeri bildirgesi verilecek işyerlerinde ise belirli bir aylık süre içinde verilebilir. Bu istisnalar dışında kural, çalışmadan önce bildirimdir.

Dayandığı Kanun Maddeleri

İdari para cezasının kademeleri m.102’nin (a) bendinde düzenlenmiştir.

5510 sayılı Kanun m.102 — (a) bendi 1: süresinde verilmeyen bildirge

8 inci maddesinin birinci fıkrası ile 61 inci maddede belirtilen bildirgeyi, bu Kanunda belirtilen süre içinde ya da Kurumca belirlenen şekle ve usȗle uygun vermeyenler veya Kurumca internet, elektronik veya benzeri ortamda göndermekle zorunlu tutulduğu hâlde anılan ortamda göndermeyenler hakkında her bir sigortalı için asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır.

5510 sayılı Kanun m.102 — (a) bendi 2: denetim veya mahkeme kararıyla ortaya çıkması

8 inci maddenin birinci fıkrasında belirtilen bildirgenin verilmediğinin, mahkeme kararından veya Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca yapılan tespitlerden ya da diğer kamu idarelerinin denetim elemanlarının kendi mevzuatları gereğince yapacakları soruşturma, denetim ve incelemelerden veya bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi ve belgelerden anlaşılması halinde bildirgeyi vermekle yükümlü olanlar hakkında her bir sigortalı için asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası uygulanır.

Bir yıl içinde aynı işyerinde tekrarı hâlinde ceza asgari ücretin beş katına çıkar (m.102/a-3).

Ceza Ne Kadar? Üç Kademe

Durum	Ceza (her bir sigortalı için)	Dayanak
Bildirge süresinde ya da usulüne uygun verilmemiş	Asgari ücret tutarında	m.102/a-1
Verilmediği denetim, mahkeme kararı veya kurum kayıtlarından anlaşılmış	Asgari ücretin iki katı	m.102/a-2
İşyeri esas alınarak bir yıl içinde tekrar tespit edilmiş	Asgari ücretin beş katı	m.102/a-3

Ceza asgari ücrete endeksli olduğundan tutar, olayın gerçekleştiği dönemde yürürlükte olan asgari ücrete göre hesaplanır. Ceza kişi başınadır: bildirimi yapılmayan çalışan sayısı arttıkça toplam yaptırım katlanarak büyür.

Ayrıca ceza ödemek, belge verme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz — Kanun bunu açıkça belirtir: idari para cezası uygulanması, m.8, m.9, m.11 ve m.86’da belirtilen belgelerin Kuruma verilmesi yükümlülüğünü kaldırmaz.

Cezayı Doğuran Tespit Nasıl Yapılmalı?

Uygulamada en sık tartışılan nokta, cezaya konu kişilerin gerçekten o işyerinde çalışıp çalışmadığıdır. Danıştay, sigortalılığın kâğıt üzerindeki kayda değil fiili çalışmaya bağlı olduğunu vurgular:

“Sigortalı sayılabilme fiili çalışma olgusuna bağlı olup salt işe giriş bildirimi yapılmış olmakla hizmet akdi ile işe alınan kişinin eylemli bir çalışması bulunmadığı durumlarda 5510 sayılı Kanun’un 4. ve 7. maddelerinin birlikte incelemesi anlamında kişinin sigortalı çalışmasının bulunduğu sonucuna gidilemeyecektir.”

(Danıştay 10. Daire, E. 2022/2118, K. 2024/5296, T. 25.11.2024 — 5510 m.102 idari para cezası; bozma)

Bu dosyada, hizmetleri başka şirketlerden iptal edilerek davacının işyeri dosyasına aktarılan çok sayıda kişi için ceza uygulanmış; işveren bu kişilerin bir kısmının hiç çalışmadığını itiraz dilekçesinde ileri sürmüştür. Danıştay, çalışmadığı ileri sürülen kişiler yönünden ayrıca araştırma yapılması ve yeniden değerlendirme ile karar verilmesi gerektiği sonucuna varmıştır.

Değerlendirme. Bu karar, savunmanın dayanabileceği ekseni gösterir: ceza toplu bir kayıt aktarımına dayanıyorsa, her bir kişi bakımından fiili çalışmanın somut olarak ortaya konup konmadığı denetlenmelidir. İtiraz dilekçesinde çalışmadığı belirtilen kişiler tek tek gösterilmeli, tanık beyanı ve çevre araştırması gibi somut inceleme talep edilmelidir.

İdari Para Cezasına İtiraz: Süreler ve Merci

Süreler kısadır ve kaçırılması cezayı kesinleştirir:

5510 sayılı Kanun m.102 — İtiraz ve süreler

İdarî para cezaları ilgiliye tebliğ ile tahakkuk eder. Tebliğ tarihinden itibaren onbeş gün içinde Kuruma ya da Kurumun ilgili hesaplarına yatırılır veya aynı süre içinde Kuruma itiraz edilebilir. İtiraz takibi durdurur. Kurumca itirazı reddedilenler, kararın kendilerine tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurabilirler. Bu süre içinde başvurunun yapılmamış olması halinde, idari para cezası kesinleşir.

Sıralama şudur: tebliğ → on beş gün içinde Kuruma itiraz → itirazın reddi → tebliğden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesi. Yargıtay, bu usulün genel hükümlerden ayrı, kendine özgü bir düzen olduğunu vurgular:

“Anılan düzenleme uyarınca; idari para cezasını gerektiren şartlar oluştuğunda Kurum tarafından verilecek idari para cezası ilgiliye tebliğ edilmekle tahakkuk eder ve tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde Kurumun ilgili ünitesine itiraz edilebilir. İtirazı reddedilenler, kararın kendilerine tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurabilirler.”

(Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2015/18543, K. 2018/1554, T. 27.02.2018 — 5510 m.102 usulü; idari para cezasının kesinleşmesi)

Dikkat: Kanun, otuz günlük dava yolunu açıkça “itirazı reddedilenler” bakımından düzenler. Kuruma itiraz yolu kullanılmadan doğrudan dava açılması hâlinde usule ilişkin bir sorunla karşılaşılması mümkündür; bu nedenle güvenli yol, on beş günlük süre içinde önce Kuruma itiraz etmektir. Somut dosyada izlenecek yol için avukatınıza danışın.

Peşin ödeme indirimi: Kuruma itiraz edilmeden veya yargı yoluna başvurulmadan önce, tebliğden itibaren on beş gün içinde peşin ödeme yapılırsa cezanın dörtte üçü tahsil edilir. Kanun, peşin ödemenin yargı yoluna başvurma hakkını etkilemediğini de belirtir. (Bu fıkranın üçüncü cümlesi Anayasa Mahkemesi’nin 28/11/2013 tarihli ve E. 2013/40, K. 2013/139 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.)

Hangi Mahkeme Görevli?

Görev sorusu iki başlığa ayrılır ve karıştırılması dava kaybına yol açar. İdari para cezasının iptali istemi idare mahkemesinin görevindedir. Buna karşılık Kanun’un uygulanmasından doğan diğer uyuşmazlıklar için genel kural farklıdır:

5510 sayılı Kanun m.101 — Uyuşmazlıkların çözüm yeri

Bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hallerde, bu Kanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili ortaya çıkan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, ayrımı talebin niteliğine göre yapar. İdari para cezasının iptali istenmiyor, sadece işyerinde sigortalı çalışmadığının tespiti isteniyorsa uyuşmazlık iş mahkemesine aittir:

“5510 sayılı Kanun’un uygulanmasından kaynaklanan uyuşmazlığı konu alan davanın aynı Kanun’un 101. maddesi hükmü uyarınca iş mahkemesinde görülmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2018/340, K. 2020/805, T. 21.10.2020 — görevli yargı yolu; dosyanın gönderilmesi)

Pratik sonuç: dava dilekçesindeki talep, görevi belirler. “İdari para cezasının iptali” mi isteniyor, yoksa “sigortalı çalışmadığının tespiti” mi. Bu tercih baştan netleştirilmelidir.

İşçi Açısından Sonuçlar

İşverene ceza kesilmesi, işçinin sigortalılık süresini kendiliğinden kazandırmaz. Çalışmasının tescil edilmesini isteyen işçi, ayrıca hizmet tespiti davası açar; bu dava iş mahkemesinde görülür. İşveren tarafında ise kayıt saklama yükümlülüğü ispat açısından belirleyicidir:

5510 sayılı Kanun m.86/2 — Kayıtların saklanması ve ibrazı

İşveren, işyeri sahipleri; işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlamak üzere on yıl süreyle, kamu idareleri otuz yıl süreyle, tasfiye ve iflâs idaresi memurları ise görevleri süresince, saklamak ve Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilen memurlarınca istenilmesi halinde onbeş gün içinde ibraz etmek zorundadır.

İşçinin ispat yolları için hizmet tespit davası yazımıza bakabilirsiniz. İş ilişkisinin sona ermesine bağlı alacaklar için işçilik alacakları zamanaşımı ve faiz, işveren tarafındaki diğer yükümlülükler için işyeri devri ve işçi alacakları yazıları ilgili çerçeveyi tamamlar.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Tebliğ tarihini kaydedin; on beş günlük itiraz süresi bu tarihten işler.
2. Ceza yazısında hangi kademenin (bir, iki veya beş kat) uygulandığını ve kaç kişi üzerinden hesaplandığını çıkarın.
3. Cezaya konu kişilerin fiilen çalışıp çalışmadığını tek tek değerlendirin; çalışmayanları itiraz dilekçesinde adlarıyla belirtin.
4. Denetim raporunu ve tespit tutanağını isteyin; tespitin somut delile mi yoksa yalnız kayıt aktarımına mı dayandığını inceleyin.
5. On beş gün içinde Kuruma itiraz edin; itirazın takibi durdurduğunu unutmayın.
6. Peşin ödeme indiriminden yararlanmayı değerlendirin — bu, yargı yoluna başvurma hakkınızı ortadan kaldırmaz.
7. İtiraz reddedilirse, ret kararının tebliğinden itibaren otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurun.
8. Eksik bildirimleri tamamlayın; ceza ödemek belge verme yükümlülüğünü kaldırmaz.

Sık Yapılan Hatalar

• Kuruma itiraz yolunu atlamak. Kanun otuz günlük dava yolunu “itirazı reddedilenler” bakımından düzenler; on beş günlük itiraz yolu kullanılmadan doğrudan dava açılması usul sorunu doğurabilir.
• On beş günlük süreyi ödeme süresi sanmak. Aynı süre hem ödeme hem itiraz süresidir; itiraz edilmezse ceza yolunda ilerler.
• Görevli mahkemeyi talep türünden bağımsız seçmek. İptal istemi ile tespit istemi farklı yargı kollarına düşebilir.
• Kişi listesini denetlememek. Toplu kayıt aktarımına dayanan cezalarda, hiç çalışmamış kişiler de listeye girebilir; Danıştay bu yönde somut araştırma arar.
• Cezayı ödeyip bildirgeyi vermemek. Ceza, belge verme yükümlülüğünü kaldırmaz.
• Kayıtları erken imha etmek. Defter ve belgeler için on yıllık saklama süresi vardır; ibraz on beş gün içinde yapılmalıdır.
• Tekrarı göz ardı etmek. Aynı işyerinde bir yıl içindeki ikinci tespit cezayı beş kata çıkarır.

Özet

• Sigortasız işçi çalıştırmanın yaptırımı, bildirimi yapılmayan her bir sigortalı için uygulanan idari para cezasıdır (5510 m.102/a).
• Kademeler asgari ücrete endekslidir: süresinde verilmeyen bildirgede bir kat, denetim veya mahkeme kararıyla ortaya çıkmasında iki kat, bir yıl içindeki tekrarda beş kat.
• İtiraz süresi tebliğden itibaren on beş gün (Kuruma), itirazın reddinden sonra otuz gündür (idare mahkemesi); süre kaçırılırsa ceza kesinleşir.
• On beş gün içinde peşin ödemede cezanın dörtte üçü tahsil edilir ve yargı yolu kapanmaz.
• Danıştay, sigortalılığın fiili çalışma olgusuna bağlı olduğunu ve somut araştırma yapılmadan tesis edilen işlemin hukuka uygun olmadığını vurgular (10. Daire, 2024).
• Görev, talebin niteliğine göre belirlenir: cezanın iptali idare mahkemesine, Kanun’un uygulanmasından doğan diğer uyuşmazlıklar iş mahkemesine aittir (5510 m.101; HGK, 2020).