Yabancı Çalışma İzni: Başvuru, Yükümlülük ve Ceza

Kısa Cevap

Türkiye’de yabancı personel çalıştırmak çalışma iznine bağlıdır; izin, uluslararası işgücü politikası esas alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca verilir (6735 sayılı Kanun m.6). İşverenin üç temel yükümlülüğü vardır: izinsiz çalıştırmamak, izin durumundaki değişiklikleri on beş gün içinde bildirmek (m.22) ve ret hâlinde otuz günlük itiraz süresine uymak (m.21). İzinsiz çalıştırma, hem işverene hem yabancıya idari para cezası doğurur (m.23).

Bu Durumda mısınız?

Bu rehber özellikle şunları ilgilendirir:

• Türkiye’de yabancı bir personel istihdam etmek isteyen işverenler ve şirket yetkilileri,
• Çalışma izni başvurusu reddedilen işveren veya yabancılar,
• Hakkında izinsiz yabancı çalıştırma nedeniyle idari para cezası düzenlenen işverenler,
• Çalışma izni iptal edilen ve durumunu düzeltmek isteyen yabancılar,
• Yabancı personelinin izin ve bildirim süreçlerini yönetmek isteyen İK/muhasebe birimleri.

Çalışma İzni Nedir, Kim Verir?

Çalışma izni, bir yabancının Türkiye’de yasal olarak çalışabilmesi için alınması gereken idari izindir. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, izni tek elde toplar: izin, uluslararası işgücü politikası esas alınarak Bakanlıkça verilir (m.6). Başvurunun nereye yapılacağı ise 7. maddede düzenlenmiştir: yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında ise yabancının bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti temsilciliğine.

Çalışma izninin önemli bir sonucu, ayrıca ikamet izni gerektirmemesidir:

“(1) Bu Kanuna göre verilen çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, 6458 sayılı Kanunun 27 nci maddesi uyarınca ikamet izni yerine geçer.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.12)

Çalışma İzni Hangi Hallerde Reddedilir?

Ret sebepleri 9. maddede sayılmıştır. Bunları bilmek, hem başvuruyu doğru hazırlamak hem de reddin hukuka uygun olup olmadığını değerlendirmek için gereklidir:

“(1) Bu Kanunun 7 nci maddesine göre yapılan değerlendirme neticesinde; a) Uluslararası işgücü politikasına uygun olmayan, b) Sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapılan, c) Yabancı istihdam edilmesine ilişkin gerekçesi yeterli görülmeyen … başvurular reddedilir.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.9)

Ret, gerekçeli bir idari işlemdir; bu nedenle hem idari itiraza hem yargısal denetime tabidir.

Ret veya İptal Hâlinde: 30 Günlük İtiraz

Çalışma izni başvurusunun reddi veya belgenin iptali hâlinde izlenecek yol 21. maddede düzenlenmiştir:

“(2) Bakanlığın bu Kanun kapsamında verdiği kararlara karşı ilgililer tarafından tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir. İtirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.21)

Yani sıra şudur: önce tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz; itiraz reddedilirse idare mahkemesinde iptal davası. Bu otuz günlük idari itiraz süresi ile idari yargıdaki dava açma süreleri ayrıdır; süreç bir avukatla takip edilmelidir.

İzin Kaç Yıllık Verilir? Kademeli Süre Sistemi

Uygulamada en sık yanlış planlanan konu budur: çalışma izni tek seferde uzun süreli verilmez, kademeli olarak uzar.

“(1) Başvurunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla, gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurum veya kuruluşuna ait belirli bir işyerinde veya bunların aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla ilk başvuruda en çok bir yıl geçerli çalışma izni verilir.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10)

Süreli, süresiz ve bağımsız çalışma izni ile muafiyet hâllerinin ayrımı için çalışma izni türleri yazısına, nitelikli işgücüne tanınan ayrı rejim için Turkuaz Kart yazısına bakılabilir.

Uzatmalarda süre kademelenir: ilk uzatma başvurusunda en çok iki yıl, sonraki uzatma başvurularında en çok üç yıla kadar izin verilir; ancak bu kademelenme “aynı işverene bağlı” çalışma için geçerlidir. Farklı bir işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvurular, ilk başvuru kuralına tabidir; yani işçi işveren değiştirdiğinde süre sayacı sıfırlanır ve yeniden bir yıllık izinle başlanır.

İznin kapsamı da dardır: izin belirli bir işyerinde belirli bir işte çalışmak için verilir. Yabancıyı izinde yazılı olandan farklı bir işte veya farklı bir işverende çalıştırmak, “izinsiz çalıştırma” sonucunu doğurabilir.

İzin Hangi Hâllerde İptal Edilir?

Süre dolmadan da izin geçerliliğini yitirebilir. Kanun, tarafların talebi olmaksızın iptal sebeplerini sayar:

“(2) Yabancının veya işverenin talebi dışında çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, yabancının; a) Çalışma izni veya çalışma izni muafiyetinin geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye’ye gelmemesi, b) İçişleri Bakanlığı veya Dışişleri Bakanlığının uygun görüşünün bulunması hâli hariç, pasaportunun veya pasaport yerine geçen belgesinin geçerlilik süresinin uzatılmaması, c) Bu Kanunda belirtilen hükümlere aykırı olarak çalıştığının tespiti,”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.15)

Bu üç sebep işveren açısından somut riskler taşır. Altı aylık gelmeme kuralı, izni alınıp da personeli zamanında getirmeyen şirketlerin iznini kendiliğinden riske sokar. Pasaport süresi dolan çalışanın izni de düşebilir. Bu nedenle personelin pasaport geçerliliği İK takvimine alınmalıdır.

İşverenin Bildirim Yükümlülüğü: 15 Gün

İşverenin en çok gözden kaçırdığı yükümlülük, izin durumundaki değişiklikleri bildirmektir:

“(1) Yabancı çalıştıran işverenler ile süresiz veya bağımsız çalışma izni bulunan yabancılar, çalışma izninin veya çalışma izni muafiyeti kapsamında çalışmanın başlaması ve sona ermesi durumu ile çalışma izni veya çalışma izni muafiyetinin iptalini gerektirecek hâlleri on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.22)

Bu bildirimin yapılmaması, aşağıda görüleceği üzere başlı başına idari para cezasına bağlanmıştır; yani yabancı yasal olarak çalışıyor olsa bile, bildirim ihmali cezalandırılır.

İzinsiz Çalıştırma Cezası

İzinsiz yabancı çalıştırmanın yaptırımı 23. maddededir. Ceza yalnız işverene değil, izinsiz çalışan yabancıya da verilir:

“(5) Bu Kanuna göre; a) Bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeksizin, 1) Bağımsız veya süresiz çalışma izni ile çalışan yabancıya dört yüz Türk lirası, 2) Yabancı çalıştıran işverene her bir yabancı için dört yüz Türk lirası, b) Çalışma izni olmaksızın, 1) Bir işverene bağlı olarak çalışan yabancıya iki bin dört yüz Türk lirası, 2) Bağımsız çalışan yabancıya dört bin sekiz yüz Türk lirası, 3) Yabancı çalıştıran işverene veya işveren vekiline her bir yabancı için altı bin Türk lirası, tutarında idari para cezası verilir.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.23)

Ceza, her bir yabancı için ayrı ayrı uygulanır ve tekrarında artar:

“(6) Beşinci fıkrada sayılan fiillerin tekrarı hâlinde idari para cezaları bir kat artırılarak uygulanır.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.23)

Ceza Tutarları Neden “Güncel” Değildir?

Yukarıdaki tutarlar (400, 2.400, 4.800, 6.000 TL) Kanun’un 2016 yılındaki metnindeki baz tutarlardır. Bunları bugünkü tutar sanmak yaygın bir hatadır. İdari para cezaları her yıl yeniden değerleme oranında artırılır:

“(7) İdarî para cezaları her takvim yılı başından geçerli olmak üzere o yıl için 4.1.1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi hükümleri uyarınca tespit ve ilân edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır.”

(5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17)

Bu nedenle uygulanacak gerçek ceza, kanundaki baz tutar değil, ihlalin yapıldığı takvim yılında geçerli olan güncel tutardır ve aradan geçen yıllar nedeniyle baz tutarların belirgin biçimde üzerindedir. Bir işverenin karşılaşacağı somut rakam, cezanın kesildiği yılın yeniden değerleme oranıyla hesaplanmalıdır.

Para Cezasının Ötesi: Sınır Dışı ve İşverenin Masraf Sorumluluğu

İzinsiz çalıştırmanın maliyetini yalnızca idari para cezası sanmak, bu konudaki en pahalı yanılgıdır. Kanun iki ağır sonucu daha bağlar.

Birincisi, yabancı bakımından sınır dışı süreci başlar:

“(8) Çalışma izni bulunmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.23)

İkincisi ve işveren için asıl ağır olanı, masrafların işverene yüklenmesidir. Üstelik yalnız çalışanın değil, ailesinin masrafları da dâhildir:

“(9) İşveren veya işveren vekili, çalışma izni bulunmayan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönmeleri için gerekli masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.23)

Bu yükümlülük teoride kalmaz: aynı fıkraya göre bu gider, masraf ve harcamalar Göç İdaresi Genel Müdürlüğü bütçesinden karşılanmışsa, ödenen tutarlar 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun uyarınca işverenden veya işveren vekilinden tahsil edilir; yani devlet, kamu alacağı usulüyle işverene rücu eder.

Toplam tabloya bakıldığında izinsiz bir yabancı çalıştırmanın işverene faturası şudur: her bir yabancı için idari para cezası (tekrarda bir kat artırımlı) + konaklama, dönüş ve sağlık masrafları (eş ve çocuklar dâhil, 6183’e göre tahsil edilebilir) + bildirim ihmali varsa ayrı ceza. Bu kalemler birbirinin alternatifi değil, kümülatiftir.

Cezaya Nereye İtiraz Edilir? İki Ayrı Yol

Bu, uygulamada en pahalı karışıklıktır: aynı dosyada iki farklı yargı kolu devrededir.

• Çalışma izni talebinin reddi veya iznin iptali bir idari işlemdir → idari yargıda iptal davası (yukarıdaki 30 günlük itiraz yolundan sonra). İptal hâlinde yabancının atması gereken adımlar için çalışma izni iptal edilen yabancı ne yapmalı yazısına bakınız.
• İdari para cezası ise idari yaptırım kararıdır → adli yargıda, sulh ceza hâkimliğinde itiraz edilir.

İkincisi kanunun lafzından anlaşılmaz, çünkü Kanun bu konuda sessizdir. Uyuşmazlık Mahkemesi tespiti açıkça yapmıştır:

“6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nda idari para cezasına itiraz konusunda görevli mahkemenin gösterilmediği anlaşılmıştır.”

(Uyuşmazlık Mahkemesi, E. 2018/309, K. 2018/321, T. 28.05.2018)

Kanun sessiz kalınca Kabahatler Kanunu’nun genel yollaması devreye girer ve Mahkeme, aynı kararda idari para cezasına karşı açılan davanın görüm ve çözümünde adli yargı yerinin görevli olduğu sonucuna varmıştır; bu nedenle sulh ceza hâkimliğinin verdiği görevsizlik kararı kaldırılmıştır. Süre, Kabahatler Kanunu m.27/1 uyarınca tebliğden itibaren on beş gündür — çalışma izni işlemlerine ilişkin 30 günlük süreyle karıştırılmamalıdır.

Pratik sonuç: aynı denetimden hem izin iptali hem idari para cezası çıktıysa iki ayrı başvuru yapmanız, üstelik iki farklı süreye uymanız gerekir. Cezayı idare mahkemesine taşımak, on beş günlük sürenin dolmasına ve cezanın kesinleşmesine yol açabilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Cezayı tek kalem sanmak. İdari para cezasının yanında sınır dışı bildirimi (m.23/8) ve yabancı ile ailesinin konaklama/dönüş/sağlık masraflarının işverene yüklenmesi (m.23/9) gelir; bu kalemler kümülatiftir.

• İşçi işveren değiştirince süreyi devam ettiğini sanmak. Farklı işveren yanında çalışma başvurusu ilk başvuru sayılır; izin süresi yeniden bir yıldan başlar (m.10).

• Pasaport geçerliliğini takip etmemek. Pasaport süresi uzatılmayan yabancının çalışma izni iptal sebepleri arasındadır (m.15/2-b).

• İdari para cezasını idare mahkemesine taşımak. Ceza, idari yaptırım kararı olduğundan adli yargıda, sulh ceza hâkimliğinde ve on beş gün içinde itiraz konusu edilir (Uyuşmazlık Mah., E. 2018/309); yanlış yargı kolu sürenin dolmasına yol açar.

• Baz tutarı güncel ceza sanmak. Kanundaki 2016 rakamları her yıl yeniden değerlemeyle artar; güncel tutar çok daha yüksektir (Kabahatler Kanunu m.17).

• On beş günlük bildirimi atlamak. Yabancı yasal çalışıyor olsa bile, işe başlama/ayrılma ve iptal gerektiren hâlleri bildirmemek ayrı bir cezadır (m.22).

• Otuz günlük itiraz süresini kaçırmak. Ret/iptal kararına karşı önce otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilir; bu süre geçirilirse süreç zorlaşır (m.21).

• Cezayı yalnız işverene özgü sanmak. İzinsiz çalışan yabancıya da ceza verilir ve bu, hakkında sınır dışı sürecine dayanak olabilir (m.23; 6458 sayılı Kanun m.54).

• Çalışma iznini ikamet izninden bağımsız yürütmek. Çalışma izni kural olarak ikamet izni yerine geçer (m.12); gereksiz ayrı işlemlerden kaçınılmalıdır.

Özet

Türkiye’de yabancı personel istihdamı 6735 sayılı Kanun’a tabidir. İzin Bakanlıkça verilir (m.6-7); ret sebepleri kanunda sayılıdır (m.9) ve ret kararına karşı otuz gün içinde Bakanlığa itiraz, ardından idare mahkemesinde dava yolu açıktır (m.21). İşveren, izin durumundaki değişiklikleri on beş gün içinde bildirmekle yükümlüdür (m.22). İzinsiz çalıştırma hem işverene hem yabancıya idari para cezası doğurur (m.23) ve tekrarında artar. Kanundaki tutarlar 2016 baz tutarları olup her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir (Kabahatler Kanunu m.17); bu nedenle güncel tutar başvuru/ihlal yılına göre hesaplanmalıdır.