Çalışma İzni Türleri: Süreli, Süresiz ve Bağımsız Çalışma İzni

Kısa Cevap

Yabancı çalışma izni tek tip değildir. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10, dört ana tür öngörür: süreli çalışma izni (m.10/1 — ilk başvuruda en çok bir yıl), uzatılmış süreli izin (m.10/2 — aynı işverene bağlılıkla iki, sonra üç yıla kadar), süresiz çalışma izni (m.10/3-4 — uzun dönem ikamet veya en az sekiz yıl kanuni çalışma şartıyla) ve bağımsız çalışma izni (m.10/6-8 — profesyonel meslek mensuplarına, süre sınırı olmadan ama süreli olarak). Ayrı bir kategori de şirket ortağı yöneticiler içindir (m.10/5). Bunların yanında çalışma izni muafiyeti (m.13) ve nitelikli yabancılar için Turkuaz Kart (m.11) ayrı statülerdir. Doğru türün seçimi, hem başvurunun kabulü hem de sağlanan hakların kapsamı bakımından belirleyicidir.

Bu Durumda mısınız?

• Türkiye’de ilk kez çalışma izni alacak yabancılar ve onları istihdam eden işverenler,
• İzin süresini uzatacak veya süresiz statüye geçmek isteyenler,
• Serbest meslek icra eden ve bağımsız çalışma izni araştıran profesyoneller,
• Limited/anonim/komandit şirket ortağı olarak yönetici sıfatıyla çalışacak yabancılar,
• Muafiyet kapsamında olup olmadığını ve bu sürenin süresiz izin hesabına sayılıp sayılmadığını merak edenler,
• Turkuaz Kart ile süresiz izin arasında seçim yapanlar,
• İş/işveren değişikliğinde iznin yeniden gerekip gerekmediğini soranlar.

Çalışma İzni Türleri: Genel Çerçeve

Kanun, çalışma izni türlerinin tamamını tek maddede toplar:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10 — Çalışma izni türleri

Maddenin başlığı bile bunu söyler: “Çalışma izni türleri.” Sekiz fıkradan oluşan madde, süreli izinden (fıkra 1) bağımsız çalışma iznine (fıkra 6-8) kadar farklı rejimleri düzenler. Bunlardan biri, şirket ortağı yöneticilere özgüdür:

“13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununa göre kurulmuş olan; a) Limited şirketlerin şirket ortağı olan müdürü, b) Anonim şirketlerin şirket ortağı olan yönetim kurulu üyesi, c) Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin yönetici olan komandite ortağı, olan yabancılar çalışma izni alarak çalışabilirler.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/5)

Yani yalnız “işçi” konumundaki yabancılar değil, belirli sıfatlarla (müdür, yönetim kurulu üyesi, komandite ortak) şirkete bağlı ortak-yöneticiler de kanunda ayrıca sayılmış, kendilerine özgü bir izin hakkına sahiptir. Aşağıdaki başlıklarda diğer türler ayrı ayrı ele alınıyor.

Süreli Çalışma İzni (İlk Bir Yıl)

En yaygın tür, belirli bir işe ve işverene bağlı süreli izindir:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/1

“Başvurunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla, gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurum veya kuruluşuna ait belirli bir işyerinde veya bunların aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla ilk başvuruda en çok bir yıl geçerli çalışma izni verilir.”

İki nokta belirleyicidir: izin belirli bir işverene ve işyerine (veya aynı işkoluna) bağlıdır; ve ilk başvuruda süre en çok bir yıldır. Farklı bir işveren yanında çalışmak, ilk başvuru gibi değerlendirilen yeni bir talep gerektirir.

Uzatma: İki ve Üç Yıl

Aynı işverene bağlı kalındığında süre kademeli olarak uzar:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/2

“Bu Kanunun 7 nci maddesine göre yapılacak uzatma başvurusunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya aynı işverene bağlı olarak ilk uzatma başvurusunda en çok iki yıl, sonraki uzatma başvurularında ise en çok üç yıla kadar çalışma izni verilir. Ancak, farklı bir işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvurular bu maddenin birinci fıkrası kapsamında değerlendirilir.”

Süre şöyle ilerler: ilk izin bir yıl → ilk uzatma en çok iki yıl → sonraki uzatmalar en çok üç yıl. Bu kademelenme, aynı işverene bağlılığa dayanır; işveren değişirse süreç ilk başvuru gibi baştan işler.

Uzatma başvurusunun zamanlaması da ayrıca düzenlenmiştir:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.7/3

“Çalışma izni uzatma başvurusu, çalışma izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda çalışma izni süresi dolmadan yapılır. Bu süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir.”

Yani uzatma penceresi süre bitiminden altmış gün önce açılır ve süre dolmadan kapanmalıdır; bu pencere kaçırılırsa başvuru reddedilir. Süre takibi bu nedenle önemlidir.

Süresiz Çalışma İzni

Uzun süreli statü, ikamet veya çalışma geçmişine dayanır:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/3

“Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Ancak, yabancının başvuru şartlarını taşıması yabancıya mutlak hak sağlamaz.”

İki yol vardır: uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni. Madde ayrıca açıkça uyarır: şartları taşımak mutlak hak sağlamaz — değerlendirme idarededir. Bu sekiz yıllık sürenin hesabında dikkatli olunmalıdır: aşağıda görüleceği gibi, çalışma izni muafiyetiyle geçirilen süreler bu hesaba dahil edilmez.

Süresiz izin güçlü haklar sağlar, ancak sınırları da vardır:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/4

“Süresiz çalışma izni olan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır. Süresiz çalışma izni olan yabancı, özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Süresiz çalışma izni olan yabancının seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile askerlik hizmeti yapma yükümlülüğü yoktur.”

Yani süresiz izinli yabancı, uzun dönem ikametin sağladığı haklardan ve (kazanılmış sosyal güvenlik hakları saklı kalmak kaydıyla) Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır; fakat siyasi haklar (seçme-seçilme), kamu görevine giriş ve askerlik bakımından vatandaştan ayrılır.

Bağımsız Çalışma İzni

Bağımlı (işverene bağlı) çalışmanın dışında, serbest meslek icrasına özgü bir izin türü daha vardır:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/6

“Profesyonel meslek mensubu yabancılara, diğer kanunlarda belirtilen özel şartların sağlanması kaydıyla bağımsız çalışma izni verilebilir.”

Kilit ifade “diğer kanunlarda belirtilen özel şartlar”dır: bağımsız çalışma izni tek başına yeterli değildir; ilgili mesleğin kendi mevzuatındaki (meslek odası kaydı, ruhsat, vatandaşlık şartı gibi) özel koşulların da ayrıca sağlanması gerekir. Değerlendirme ölçütleri de kanunda sayılmıştır:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/7

“Bağımsız çalışma izninin uluslararası işgücü politikası doğrultusunda değerlendirilmesinde, yabancının; eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye’deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi, yabancı şirket ortağı ise sermaye payı ile Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu önerileri doğrultusunda Bakanlıkça belirlenecek diğer hususlar dikkate alınır.”

Süre bakımından bağımsız çalışma izni, süreli iznin 1-2-3 yıllık kademelerinden farklı işler:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.10/8

“Bağımsız çalışma izni, bu maddede yer alan süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir.”

Yani bağımsız çalışma izni sürelidir (süresiz değildir), ama m.10/1-2’deki bir-iki-üç yıllık sabit kademelere tabi değildir; süresi idarece, yukarıdaki ölçütlere göre belirlenir.

Çalışma İzni Muafiyeti

Bazı yabancılar izin yerine muafiyet kapsamındadır:

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.13/1

“Çalışma izni muafiyeti kapsamında olan yabancılar, çalışma izni muafiyeti almak kaydıyla çalışabilir.”

Muafiyet, izin almadan çalışılabildiği anlamına gelmez; ayrı bir muafiyet belgesi alınması gerekir. Bu rejimle karıştırılmaması gereken ayrı bir durum, çıkma izniyle Türk vatandaşlığından ayrılmış kişilerdir: onlar muafiyet belgesine değil, çalışma dâhil birçok konuda Türk vatandaşlarına uygulanan mevzuata tabidir (bkz. Mavi Kart. Başvurular yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında büyükelçilik veya başkonsolosluklara yapılır. Muafiyetin süresiz çalışma izniyle bağlantılı, gözden kaçan bir sonucu vardır:)

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.13/6

“Çalışma izni muafiyetiyle geçirilen süreler, kanuni çalışma izni veya ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz.”

Bu hüküm, süresiz çalışma izni için aranan sekiz yıllık kanuni çalışma izni şartıyla doğrudan bağlantılıdır: muafiyet kapsamında geçirilen yıllar bu sekiz yıllık hesaba eklenmez. Uzun süre muafiyetle çalışan bir yabancı, süresiz çalışma izni için gereken süreyi bu dönemde biriktiremez.

Turkuaz Kart Farkı

Süresiz çalışmanın bir diğer yolu Turkuaz Kart’tır, ancak dayandığı şart farklıdır. Süresiz çalışma izni uzun dönem ikamet veya sekiz yıllık kanuni çalışma geçmişine dayanırken (m.10/3), Turkuaz Kart nitelik ve katkı ölçütlerine (eğitim düzeyi, bilim/teknolojiye katkı, ülke ekonomisine etki) göre verilir ve ilk üç yılı geçiş süresi olan ayrı bir statüdür (6735 sayılı Kanun m.11). Geçiş süresi kaldırıldığında sağladığı hak da kanunda açıkça süresiz çalışma iznine bağlanır:

“Turkuaz Kart sahibi yabancı bu Kanunda düzenlenen süresiz çalışma izninin sağladığı haklardan yararlanır.”

(6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.11/4)

Hangi yolun uygun olduğu yabancının profiline bağlıdır. Ayrıntı için Turkuaz Kart Nedir? Şartları ve Süresi yazımıza; iznin sona ermesi/iptali için Çalışma İzni İptal Edilen Yabancı Ne Yapmalı? yazımıza; işveren yükümlülükleri için Yabancı Çalışma İzninde İşveren Yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.

İzinsiz Çalıştırmanın Yaptırımına İtiraz: Hangi Mahkeme?

İzinsiz yabancı çalıştırma ve bildirim yükümlülüğünün ihlali 6735 sayılı Kanun m.23 uyarınca idari para cezasıyla karşılanır. Cezaya itiraz edilecekse ilk soru hangi mahkemeye başvurulacağıdır ve buradaki yaygın hata idare mahkemesine gitmektir. Kanun görevli mahkemeyi göstermediği için Kabahatler Kanunu devreye girer:

“İncelenen uyuşmazlıkta, öngörülen idari para cezasının 5326 sayılı Kanun’un 16. maddesinde belirtilen idari yaptırım türlerinden biri olduğu, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nda idari para cezasına itiraz konusunda görevli mahkemenin gösterilmediği anlaşılmıştır. Bu durumda, Kabahatler Kanunu’nun 5560 sayılı Kanun’la değişik 3. maddesinde belirtildiği üzere, idari yaptırım kararlarına karşı kanun yoluna ilişkin hükümlerinin, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması halinde uygulanacağı nedeniyle, görevli mahkemenin belirlenmesinde 5326 sayılı Yasa hükümleri dikkate alınacağından, dava konusu idari para cezasına karşı açılan davanın görüm ve çözümünde, anılan Kanunun 27. maddesinin (1) numaralı bendi uyarınca adli yargı yerinin görevli olduğu sonucuna varılmıştır.”

(Uyuşmazlık Mahkemesi, E. 2020/528, K. 2020/534, T. 28.09.2020 — oy birliğiyle, kesin)

Yani başvurulacak yer sulh ceza hâkimliğidir (Kabahatler Kanunu m.27/1). Süre kısadır: tebliğden itibaren on beş gün. İdare mahkemesine yapılan başvuru görev yönünden reddedilir ve bu sırada süre işlemeye devam ettiğinden hak kaybı doğabilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Süreyi sabit sanmak. İlk izin bir yıl; uzatmayla iki ve üç yıla çıkar, ama aynı işverene bağlılık şartıyla (m.10/1-2).
• Uzatma penceresini kaçırmak. Uzatma başvurusu, sürenin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve süre dolmadan yapılmalıdır; aksi hâlde reddedilir (m.7/3).
• İzni işverenden bağımsız sanmak. Süreli izin belirli işverene/işyerine bağlıdır; işveren değişince yeni başvuru gerekir (m.10/1-2).
• Süresiz izni otomatik sanmak. Sekiz yıl/uzun dönem şartı sağlansa bile mutlak hak yoktur (m.10/3).
• Muafiyet süresini süresiz izin hesabına dahil sanmak. Muafiyetle geçirilen yıllar sekiz yıllık kanuni çalışma izni hesabına sayılmaz (m.13/6). Bu, süresiz izin planlayan yabancılar için sık gözden kaçan bir ayrıntıdır.
• Bağımsız çalışma iznini yalnız 6735 sayılı Kanuna bakarak değerlendirmek. Bağımsız çalışma izni, ilgili mesleğin kendi mevzuatındaki özel şartlar sağlanmadan verilmez (m.10/6).
• Süresiz izinle tam vatandaş haklarını beklemek. Seçme-seçilme, kamu görevi ve askerlik bakımından fark vardır (m.10/4).
• Şirket ortağı-yönetici izinlerini normal işçi iznine bağlı sanmak. Limited/anonim/komandit şirketlerin belirli sıfatlarındaki ortak-yöneticiler ayrı bir hükümle (m.10/5) izin alabilir.

Özet

6735 sayılı Kanun m.10, çalışma izninin türlerini tek maddede toplar: süreli izin (m.10/1 — ilk bir yıl, uzatmayla iki ve üç yıl, aynı işverene bağlı; m.10/2), süresiz izin (m.10/3-4 — uzun dönem ikamet veya en az sekiz yıl kanuni çalışma şartı; siyasi haklar/askerlik istisnaları) ve bağımsız çalışma izni (m.10/6-8 — profesyonel meslek mensuplarına, diğer kanunlardaki özel şartlarla, süre sınırlaması olmadan ama süreli). Şirket ortağı yöneticiler ayrı bir hükümle (m.10/5) izin alabilir. Çalışma izni muafiyeti (m.13) izinsiz çalışma değildir ve muafiyet süresi süresiz izin için gereken sekiz yıllık hesaba sayılmaz (m.13/6). Turkuaz Kart (m.11) ise nitelikli yabancılar için ayrı bir süresiz çalışma yoludur. Süresiz statüde bile şartları taşımak mutlak hak sağlamaz; değerlendirme idarededir. Doğru türün seçimi, başvurunun kabulü kadar sağlanan hakların kapsamını da belirler.

İlgili yazılar: Turkuaz Kart Nedir? Şartları ve Süresi · Çalışma İzni İptal Edilen Yabancı Ne Yapmalı? · Yabancı Çalışma İzninde İşveren Yükümlülükleri