Denetimli Serbestlik Nedir? Şartları, Süresi ve Onda Bir Kuralı

Denetimli serbestlik, hapis cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan son kısmının ceza infaz kurumu dışında, denetim ve yükümlülükler altında infaz edilmesidir. Dayanağı 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesidir. Kanundaki genel süre bir yıldır; sık duyulan üç yıl kuralı genel değil, yalnız 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlara ve sayılan istisnalar dışında uygulanan geçici bir kuraldır (Geçici m.6/1). 7550 sayılı Kanunla ayrıca, kurumda geçirilmesi gereken sürenin en az onda birinin kurumda geçirilmiş olması şartı getirilmiştir (m.105/A-1). Denetimli serbestliğe ayrılma tarihini, suç tarihinizi ve cezanızı girerek infaz hesaplama programıyla hesaplayabilirsiniz.

Bu yazı, hükümlünün cezasının son kısmını kurum dışında geçirdiği 5275 m.105/A usulünü anlatır. Soruşturma aşamasında uygulanan denetimli serbestlik tedbirleri bundan farklıdır; örneğin kullanmak için uyuşturucu bulundurma suçunda kamu davasının açılmasının ertelenmesi süresince şüpheliye asgari bir yıl denetimli serbestlik uygulanır (TCK m.191/3). İnfaz hesabı suç tarihine ve suç tipine göre değişir; somut dosyanız için bir avukata danışın.

1. Denetimli Serbestlik Nedir?

Denetimli serbestlik, cezanın affı ya da ortadan kalkması değildir; bir infaz usulüdür. Hükümlü cezasını çekmeye devam eder, ancak bu infaz kurum içinde değil, denetim altında kurum dışında sürer. Kanun, tedbirin amacını hükümlülerin dış dünyaya uyumlarını sağlamak ve aileleriyle bağlarını sürdürmelerini ve güçlendirmelerini temin etmek olarak belirler (5275 sayılı Kanun m.105/A-1).

Aynı fıkra bütün şartları tek cümlede toplar. Hükümlünün:

• açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunması,
• koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalmış olması,
• iyi hâlli olması,
• talepte bulunması,
• hakkında kurum idaresince değerlendirme raporu hazırlanmış olması

gerekir. Bu şartlar varsa, hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimi denetimli serbestliğe karar verebilir (m.105/A-1).

Denetimli serbestlik kararı takdirîdir. Madde “karar verilebilir” dediği için şartların oluşması sonucu kendiliğinden doğurmaz; karar infaz hâkiminindir ve kurum idaresinin değerlendirme raporuna dayanır.

Açık kurum şartının bir istisnası vardır. Açık kuruma ayrılma şartları oluştuğu hâlde iradesi dışındaki bir nedenle ayrılamayan veya bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlüler de, diğer şartları taşımaları hâlinde bu usulden yararlanabilir (m.105/A-2). Buna karşılık açık kuruma ayrılma engeli bulunan hükümlü, bu istisnadan da yararlanamaz; çünkü onda açığa ayrılma şartları hiç oluşmamıştır.

2. Denetimli Serbestlik 1 Yıl mı, 3 Yıl mı? Cevap Suç Tarihine Bağlı

Denetimli serbestliğin kanundaki genel süresi bir yıldır (m.105/A-1). Üç yıl, ayrı bir geçici hükümden gelir ve kapsamı dardır: 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından, 105/A maddesinin birinci fıkrasındaki bir yıllık süre üç yıl olarak uygulanır (Geçici m.6/1).

Bu hükmün iki sınırı vardır. Birincisi tarihtir: yalnız 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlar kapsamdadır; suç bu tarihten sonra işlenmişse üç yıl kuralı uygulanmaz. İkincisi suç tipidir: madde uzun bir istisna listesi sayar. Kasten öldürme (TCK 81, 82, 83), üstsoya, altsoya, eşe veya kardeşe ya da kendini savunamayacak kişiye karşı kasten yaralama, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama (87/2-d), işkence ve eziyet, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar (TCK 102-105), özel hayata karşı suçlar (TCK 132-138), uyuşturucu imal ve ticareti (TCK 188), TCK’nın İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümündeki suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar bu uzatmanın dışındadır (Geçici m.6/1). Bu suçlarda süre, suç tarihi ne olursa olsun bir yıldır.

Denetimli serbestlik süresinde belirleyici olan suç tarihidir; hüküm tarihi, kesinleşme tarihi veya cezaevine giriş tarihi değil. Genel sürenin bir yıl olduğunu, üç yılın yalnız 30/3/2020’ye kadar işlenen suçlarda ve istisnalar dışında geçerli olduğunu bilmek, hesabın ilk adımıdır. Suç tarihine göre dönemlerin sonucu nasıl değiştirdiğini infaz hesaplama sayfasındaki suç tarihi tablosunda görebilirsiniz.

3. Denetimli Serbestlikte Onda Bir Şartı: Kurumda Asgari Süre

Denetimli serbestlikten yararlanmak için 7550 sayılı Kanunla bir alt sınır getirildi (Resmî Gazete: 04.06.2025, sayı 32920). Hükümlünün bu infaz usulünden yararlanabilmesi için, beş günden az olmamak üzere, koşullu salıverilme tarihine kadar ceza infaz kurumunda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini kurumda geçirmiş olması gerekir (m.105/A-1, 7550 sayılı Kanunla eklenen cümle). Uygulamada kısa cezalarda kuruma girip hemen çıkılmasına “girdi-çıktı” denir; bu cümle o durumu sınırlar.

Onda bir şartı geriye yürümez. 5275 sayılı Kanun Geçici m.11 (7550 sayılı Kanunla eklendi), 105/A maddesinin birinci fıkrasında yapılan düzenlemenin, maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce işlenen suçlar bakımından uygulanmayacağını hükme bağlar. Bu nedenle şart yalnız 04.06.2025 ve sonrasında işlenen suçlarda aranır; hem üç yıl kuralında hem onda bir şartında ölçüt suç tarihidir. Dosyada önce suç tarihi tespit edilmelidir.

4. Denetimli Serbestlikte 31/7/2023 Öncesi Suçlar: Üç Yıl Erken Yararlanma

Denetimli serbestlik, 31/7/2023 tarihi ve öncesinde işlenmiş suçlarda ayrıca üç yıl erken başlayabilir. Bu tarih ve öncesinde işlenmiş suçlar nedeniyle açık kuruma ayrılan veya açık kurumda bulunan hükümlüler, talepleri hâlinde ve en az üç ay açık ceza infaz kurumunda kalmış olmak şartıyla denetimli serbestlik uygulamasından üç yıl erken yararlandırılır (Geçici m.10/6).

Fıkra 24/12/2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla değiştirildi. Ölçüt “31/7/2023 tarihi itibarıyla” ibaresinden “31/7/2023 tarihi ve öncesinde işlenmiş suçlar nedeniyle” ibaresine geçti ve istisna listesi genişledi. Kasten öldürmenin TCK 82/1-(d), (e) ve (f) bentleri, deprem nedeniyle yapıların yıkılması, çökmesi veya hasar alması sonucu meydana gelen öldürme suçları, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar (TCK 102, 103 ve 104/2-3), İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar ve örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar bu imkândan yararlanamaz (Geçici m.10/6). İki düzenlemenin birbirine ekleneceğini söyleyen bir hüküm olmadığı için bu üç yıl, Geçici m.6’nın uzattığı sürelerle toplanmaz.

5. Denetimli Serbestlikte Özel Durumlar: Kadın, Hasta ve Yaşlı Hükümlüler

Denetimli serbestlik süresi bazı hükümlüler için uzundur (m.105/A-3):

• Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler: koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az süre kalanlar yararlanabilir.
• Ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler: koşullu salıverilmesine üç yıl veya daha az süre kalanlar yararlanabilir.

Ağır hastalık, engellilik veya kocama hâli, Adlî Tıp Kurumundan alınan ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan bir raporla belgelendirilmelidir (m.105/A-3). Rapor bu nedenle bir usul ayrıntısı değil, uzun sürenin şartıdır.

30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlarda Geçici m.6 bu süreleri de uzatır: sıfır-altı yaş grubu çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler bakımından iki yıllık süre dört yıl olarak uygulanır; kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, özel hayata karşı suçlar, İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümündeki suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar hariçtir (Geçici m.6/2-a). “Yetmiş yaşını bitirmiş hükümlü” ibaresi m.105/A-3’te yer almaz; bu süre yalnız geçici maddeden doğar.

6. Denetimli Serbestlikten Kimler Yararlanamaz?

Denetimli serbestlikten yararlanamayanlar, kanunun doğrudan dışladıkları ile açık kuruma ayrılamayanlardır:

• Adli para cezasından çevrilen hapis: adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu usulden yararlanamaz (m.105/A-4).
• Ağırlaştırılmış müebbet hükümlüleri: ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar açık kurumlara ayrılamaz (Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği m.8/1-a). Denetimli serbestlik açık kurumda bulunmayı veya açığa ayrılma şartlarının oluşmuş olmasını gerektirdiği için (m.105/A-1 ve 2) bu cezada uygulanmaz.
• İkinci defa mükerrirler: haklarında ikinci defa tekerrür hükümleri uygulananlar açık kurumlara ayrılamaz (Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği m.8/1-b). Açık kurum şartı sağlanamadığı için denetimli serbestlik de uygulanmaz (m.105/A-1 ve 2).
• Terör ve örgütlü suç hükümlüleri: terör ve örgütlü suçlardan hükümlü olanlar açık kurumlara ayrılamaz (Yönetmelik m.8/1-ç). İki istisna vardır: 4959 sayılı Topluma Kazandırma Kanunu, mülga 4422 sayılı Kanunun 14. maddesi veya TCK m.221’den yararlananlar koşullu salıverilme tarihine iki yıldan az, örgütten ayrıldıkları idare ve gözlem kurulu kararıyla tespit edilenler bir yıldan az süre kala açık kuruma ayrılabilir (Yönetmelik m.6/2-c ve ç). Bu istisnalar dışında denetimli serbestlik uygulanmaz. Çocuk hükümlüler bu yönetmelik engelinin dışındadır; çocuk eğitimevinde bulunan çocuk denetimli serbestlikten yararlanabilir (m.105/A-1).
• Firar edenler: çocuk eğitimevleri hariç kapalı kurumlardan firar edenler ile açık kurumlardan ikinci kez firar edenlerin firar tarihinden önce kesinleşmiş cezaları ve koşullu salıverilme tarihine kadar infazına başlanacak cezalarının tamamı kapalı kurumlarda infaz edilir (Yönetmelik m.8/2-c). Açık kurumda bulunamayan hükümlü denetimli serbestlik usulünden de yararlanamaz.

Geçici m.6’daki istisna suçlar ise denetimli serbestliğin tamamen dışında değildir. Bu suçlarda yalnız üç yıllık uzatma uygulanmaz; hükümlü genel kural olan bir yıl üzerinden yararlanabilir.

7. Denetimli Serbestlikte Hangi Yükümlülükler Uygulanır?

Denetimli serbestlikte kurum dışına çıkmak, denetimin bittiği anlamına gelmez. Yükümlülükleri denetimli serbestlik müdürlüğü belirler (m.105/A-5):

• kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalıştırılma,
• bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurulma,
• belirlenen yer veya bölgelere gitmeme,
• belirlenen programlara katılma.

Bunlardan biri veya birkaçı uygulanabilir ve hükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre değiştirilebilir. TCK’nın 191. maddesindeki kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek, bulundurmak ya da kullanmak suçundan hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmakla yükümlü tutulur (m.105/A-5). Konutta denetim yükümlülüğünün elektronik izlemeyle nasıl yürütüldüğü elektronik kelepçe yazısında anlatılmıştır.

8. Denetimli Serbestlik İhlali: Kuruma Geri Dönüş ve Cezai Sonuç

Denetimli serbestlik ihlalinin sonucu açık kuruma iadedir. Kanun üç ihlal hâli sayar: kurumdan ayrıldıktan sonra talepte belirtilen müdürlüğe beş gün içinde müracaat etmemek, yükümlülüklere ve denetim planına uymamakta ısrar etmek ya da hükümlünün kuruma geri dönmek istemesi. Bu hâllerde müdürlüğün talebi üzerine infaz hâkimi, koşullu salıverilme tarihine kadarki cezanın infazı için açık kuruma gönderilmesine karar verir (m.105/A-6).

İhlalin cezai boyutu da vardır. Müracaat süresinin bitiminden itibaren iki gün geçmesine rağmen müracaat etmeyenler ile kuruma iade kararına rağmen iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayanlar hakkında hükümlünün kaçmasını düzenleyen TCK 292 ve etkin pişmanlığı düzenleyen TCK 293 uygulanır (m.105/A-8). Beş günlük müracaat süresi kaçırılırsa hükümlü kuruma iade edilir; iki gün daha geçerse bu cezai hükümler devreye girer.

Denetimli serbestlik sırasında yeni suç iddiası ayrı bir rejime tabidir. Alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis gerektiren kasıtlı bir suçtan kamu davası açılırsa infaz hâkimi açık kuruma gönderme kararı verebilir; kovuşturma beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın reddi veya düşme ile biterse infaza denetimli serbestlikle devam edilmesine karar verilir (m.105/A-7).

Yükümlülüklere ve denetim planına uygun davranan hükümlünün koşullu salıverilmesi hakkında müdürlükçe hazırlanan gerekçeli rapor, koşullu salıverilme işlemleri için ilgili mahkemeye gönderilir (m.105/A-9).

9. Denetimli Serbestlik ile Denetim Süresi Aynı Şey Değil

Denetimli serbestlik ile denetim süresi birbirini izleyen ayrı aşamalardır:

• Denetimli serbestlik, koşullu salıverilme tarihinden önceki dönemdir. Hükümlü hâlâ cezasını infaz etmektedir; yalnız infaz yeri kurum dışıdır (m.105/A-1).
• Denetim süresi, koşullu salıverilmeden sonra başlar. Koşullu salıverilen hükümlünün tabi tutulacağı denetim süresi, kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır ve süreli hapislerde hak ederek tahliye tarihini geçemez (m.107/6).

Denetim süresinde hükümlü, kurumda öğrendiği meslek veya sanatı gözetim altında ve ücret karşılığında icra edebilir; on sekiz yaşından küçükler eğitimlerine devam eder; infaz hâkimi rehberlik edecek bir uzman görevlendirebilir (m.107/7-9). Ayrıntı için Koşullu Salıverme (Şartlı Tahliye) Nedir? Oranlar ve Geri Alma yazımıza bakabilirsiniz. Denetimli serbestliğe ayrılma, koşullu salıverilme ve bihakkın tahliye tarihlerini birlikte görmek için infaz hesaplama programını kullanabilirsiniz.

İlgili yazılar: Koşullu Salıverme (Şartlı Tahliye) Nedir? Oranlar ve Geri Alma · Açık Cezaevi Nedir, Kimler Gidebilir? · Cezaevinde Ne Kadar Yatarım? İnfaz Süresi Nasıl Belirlenir · Elektronik Kelepçe Nedir? · İnfazın Ertelenmesi Şartları · Tekerrür Ne Demek? (TCK 58)