Sahte Sağlık Raporu Cezası: Kullanan, Doktor ve Memur

Sahte sağlık raporu cezası, raporu kimin hazırladığına ve raporla ne yapıldığına göre değişir. Bu yazı, işyerine, okula ya da bir kuruma rapor verip raporun sahte olduğu iddiasıyla karşılaşan kişi, raporu düzenlediği için soruşturma geçiren hekim ve usulsüz rapor nedeniyle disiplin sürecine giren memur için hazırlanmıştır. Resmî bir sağlık raporunu sahte olarak düzenleyen, değiştiren veya kullanan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır (Türk Ceza Kanunu m.204/1). Gerçeğe aykırı rapor düzenleyen hekim ve diğer sağlık mesleği mensupları için ayrı bir hüküm vardır ve temel ceza üç aydan bir yıla kadar hapistir (TCK m.210/2). Sağlık Raporları Yönetmeliği de gerçeğe, fenne ve usule aykırı düzenlenen raporun iptal edilmesini ve suç duyurusunda bulunulmasını öngörür (Sağlık Raporları Yönetmeliği m.69/1).

1. Sahte Sağlık Raporu Cezası: Öne Çıkanlar

• Sahte sağlık raporunu düzenleyen, değiştiren veya kullanan kişi, rapor resmî belge niteliğindeyse iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır (TCK m.204/1).
• Gerçeğe aykırı rapor düzenleyen sağlık mesleği mensubunun cezası üç aydan bir yıla kadar hapistir; rapor haksız menfaat sağlıyor veya zarar doğuruyorsa resmî belgede sahtecilik hükümleri uygulanır (TCK m.210/2).
• Görevi gereği yetkili olduğu resmî belgeyi gerçeğe aykırı düzenleyen kamu görevlisi üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası alır ve bu suç ağır ceza mahkemesinde görülür (TCK m.204/2; 5235 sayılı Kanun m.12).
• Gerçeğe, fenne ve usule aykırı düzenlenen sağlık raporu iptal edilir; düzenleyenler hakkında suç duyurusu, disiplin ve meslek kuruluşuna bildirim yapılır (Sağlık Raporları Yönetmeliği m.69/1).
• Sahte raporla SGK’dan alınan ödeme, kasıt veya kusur varsa geriye doğru on yıllık süre için kanunî faiziyle geri alınır (5510 sayılı Kanun m.96/1-a).
• Memur hakkında ceza yargılaması disiplin soruşturmasını geciktirmez; ceza mahkemesinin sonucu da disiplin cezasına engel olmaz (657 sayılı Kanun m.131).

2. Sahte Sağlık Raporu Cezası Ne Kadar?

Sahte sağlık raporu cezası tek bir rakam değildir: failin raporu düzenleyen kişi mi, raporu veren hekim mi, yoksa raporu kuruma sunan kişi mi olduğuna göre farklı maddeler uygulanır. Aşağıdaki tablo, sağlık raporuyla ilgili sahtecilik hükümlerinin temel cezalarını ve davaya bakacak mahkemeyi gösterir. Cezayı artıran veya indiren hâller ilgili başlıklarda açıklanmıştır.

Kim, ne yaptı?	Madde	Temel ceza	Görevli mahkeme
Resmî sağlık rapo­runu sahte düzen­le­yen, değiş­ti­ren veya kul­la­nan kişi	TCK m.204/1	2 yıldan 5 yıla kadar hapis	Asliye ceza
Özel belge nite­li­ğin­deki raporu sahte düzen­le­yip kul­la­nan ya da sahte oldu­ğunu bilerek kul­la­nan kişi	TCK m.207	1 yıldan 3 yıla kadar hapis	Asliye ceza
Resmî belge düzen­le­meye yetkili kamu görev­li­sine yalan beyanda bulunan kişi	TCK m.206	3 aydan 2 yıla kadar hapis veya adlî para cezası	Asliye ceza
Gerçeğe aykırı belge düzen­le­yen tabip, diş tabibi, eczacı, ebe, hemşire veya diğer sağlık mesleği mensubu	TCK m.210/2	3 aydan 1 yıla kadar hapis	Asliye ceza
Görevi gereği yetkili olduğu resmî belgeyi gerçeğe aykırı düzen­le­yen kamu görev­lisi	TCK m.204/2	3 yıldan 8 yıla kadar hapis	Ağır ceza

Görevli mahkeme sütunu 5235 sayılı Kanun’a dayanır: resmî belgede sahtecilik suçlarından yalnız m.204/2 ağır ceza mahkemesinin görevine adıyla bırakılmıştır (5235 sayılı Kanun m.12), diğerleri asliye ceza mahkemesinde görülür (m.11).

3. Sahte Sağlık Raporu ile Gerçeğe Aykırı Rapor Arasındaki Fark

Sahte sağlık raporu, yetkili hekim tarafından düzenlenmemiş ya da düzenlendikten sonra aldatacak şekilde değiştirilmiş rapordur. Gerçeğe aykırı rapor ise yetkili hekimin kendi düzenlediği ama içeriği gerçeği yansıtmayan rapordur. İki durum farklı maddelere bağlanır: sahte düzenleme ve değiştirme TCK m.204/1’de, sağlık mesleği mensubunun gerçeğe aykırı belge düzenlemesi TCK m.210/2’de düzenlenir.

Ayrım sorumlu kişiyi de belirler. Rapordaki istirahat süresini kendisi değiştiren ya da hiç muayene olmadığı bir hastanenin adına rapor hazırlatan kişi, sahte belge düzenleyen veya değiştiren konumundadır (TCK m.204/1). Hastayı görmeden ya da bulgulara aykırı rapor yazan hekim ise gerçeğe aykırı belge düzenleyen konumundadır (TCK m.210/2). Aynı olayda ikisi birlikte de gündeme gelebilir: raporu bilerek kullanan kişi m.204/1 ya da m.207 kapsamında, raporu yazan hekim m.210/2 veya m.204/2 kapsamında ayrı ayrı değerlendirilir.

3.1. Sahte Sağlık Raporu Resmî Belge mi, Özel Belge mi?

Sahte sağlık raporunun cezası, raporun resmî belge mi özel belge mi sayıldığına göre değişir. Türk Ceza Kanunu sağlık raporunun hangi sınıfa girdiğini ayrıca tanımlamaz; bu nitelendirme raporu düzenleyen kurum ve kişiye göre yapılır. Resmî belgede sahtecilikte temel ceza iki yıldan beş yıla kadar hapistir (TCK m.204/1). Özel belgede sahtecilikte ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir ve belgenin sahte düzenlenmesi yanında kullanılması da aranır (TCK m.207/1). Sahte özel belgeyi bu özelliğini bilerek kullanan kişi de aynı cezayı alır (m.207/2). Özel belgede sahtecilik suçunun ayrıntıları için TCK 207 özel belgede sahtecilik yazısına bakılabilir.

Bu ayrımın uygulamada kolay kurulmadığı bir alan sağlık mesleği mensuplarıdır. Kanun bu grup için kamu-özel ayrımı yapmayan ayrı bir hüküm getirmiştir: gerçeğe aykırı belge düzenleyen tabip, diş tabibi, eczacı, ebe, hemşire veya diğer sağlık mesleği mensubu, çalıştığı kurumun kamu ya da özel olmasına bakılmaksızın m.210/2 kapsamındadır.

4. Sahte Sağlık Raporu Kullanan Kişinin Cezası

Sahte sağlık raporu kullanan kişi, raporu kendisi hazırlamamış olsa bile cezalandırılır: resmî belge niteliğindeki sahte raporu kullanan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır (TCK m.204/1). Sahte raporun işyerine, okula, SGK’ya veya başka bir kuruma sunulması hâlinde maddedeki kullanma fiili gündeme gelir. Rapor özel belge niteliğindeyse, sahte olduğunu bilerek kullanan kişinin cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir (TCK m.207/2). Resmî belgede sahteciliğin genel unsurları ve cezası için TCK 204 resmî belgede sahtecilik yazısına bakılabilir.

Sahte sağlık raporunun sahteciliği ile raporla elde edilen menfaat ayrı ayrı değerlendirilir. Sahte resmî veya özel belge bir başka suçun işlenmesi sırasında kullanılmışsa, hem sahtecilikten hem de o suçtan ayrı ayrı cezaya hükmolunur (TCK m.212). Bu nedenle sahte raporla ödenek, maaş veya başka bir para alınmışsa sahteciliğin yanında dolandırıcılık da incelenir.

4.1. Sahte Sağlık Raporu Hekime Yalan Söylenerek Alınırsa

Hekime gerçeğe aykırı şikâyet anlatarak rapor alan kişinin sorumluluğu, raporu düzenleyen hekimin kamu görevlisi olup olmadığına bağlıdır. Resmî bir belgeyi düzenlemeye yetkili kamu görevlisine yalan beyanda bulunan kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır (TCK m.206). Bu hükmün uygulanması için yalanın, raporu düzenleme yetkisi olan kamu görevlisine söylenmesi gerekir.

Hekimin sorumluluğu ayrıca değerlendirilir ve hastanın beyanının gerçeğe aykırı olduğunu bilip bilmediğine bağlıdır. Hekim yalanı biliyor ve buna rağmen raporu yazıyorsa, kendi sorumluluğu m.210/2 veya m.204/2 kapsamında doğar.

4.2. Sahte Sağlık Raporunda Gerçekten Hasta Olmak Cezayı Değiştirir mi?

Kişi gerçekten hasta olduğu hâlde bunu belgelemek için sahte sağlık raporu düzenlemiş veya kullanmışsa suç ortadan kalkmaz, ancak ceza azalır. Belgede sahtecilik suçu gerçek bir durumun belgelenmesi amacıyla işlenmişse verilecek ceza yarısı oranında indirilir (TCK m.211). İndirim, raporda yazan durumun gerçek olduğunun ispatına bağlıdır; hastalık hiç yoksa bu madde uygulanmaz.

5. Sahte Sağlık Raporu Veren Doktorun Cezası

Sahte sağlık raporu veren doktorun cezası, temel hâlde üç aydan bir yıla kadar hapistir: gerçeğe aykırı belge düzenleyen tabip, diş tabibi, eczacı, ebe, hemşire veya diğer sağlık mesleği mensubu bu cezayı alır (TCK m.210/2). Aynı fıkranın ikinci cümlesi cezayı ağırlaştırır: düzenlenen belge kişiye haksız bir menfaat sağlıyor ya da kamunun veya kişilerin zararına bir sonuç doğurucu nitelik taşıyorsa, resmî belgede sahtecilik hükümlerine göre cezaya hükmolunur (m.210/2).

Rapor, çalışmadığı günler için ücret ya da ödenek alınmasını, sınava veya göreve girmemenin mazur sayılmasını ya da bir yardım veya muafiyetten yararlanılmasını sağlıyorsa, haksız menfaat veya zarar koşulu somut olayda incelenir. Bu koşul gerçekleşmezse ceza m.210/2’nin ilk cümlesindeki sınırlar içinde kalır.

5.1. Sahte Sağlık Raporu Veren Doktor Kamu Görevlisiyse

Sahte sağlık raporunu kamu görevlisi sıfatıyla ve görevi gereği düzenlemeye yetkili olduğu resmî belge olarak veren hekim için ayrı bir hüküm vardır. Görevi gereği düzenlemeye yetkili olduğu resmî bir belgeyi gerçeğe aykırı olarak düzenleyen kamu görevlisi üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m.204/2). Bu hükmün uygulanması için hekimin kamu görevlisi olması ve raporu görevi gereği düzenlemeye yetkili olması gerekir.

Kanunun lafzı iki hükmün çakıştığı durumu açıkça çözmez: m.210/2 bütün sağlık mesleği mensuplarını sayar, m.204/2 ise bütün kamu görevlilerini kapsar. Hangi hükmün uygulanacağı, raporun niteliği ile hekimin raporu hangi sıfatla düzenlediği üzerinden belirlenir. Seçim, davaya bakacak mahkemeyi de değiştirir: m.204/2 ağır ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m.12), m.210/2 asliye ceza mahkemesinde görülür (m.11). Özel bir sağlık kuruluşunda çalışan hekim bakımından kanunun sağlık mesleği mensuplarına özgü hükmü m.210/2’dir; m.204/2 için ayrıca kamu görevlisi sıfatının bulunması gerekir.

5.2. Sahte Sağlık Raporu Veren Doktora İdari ve Disiplin Yaptırımları

Sahte sağlık raporu veren doktor hakkında ceza soruşturması dışında idari sonuçlar da doğar. Sağlık Raporları Yönetmeliği’ne göre gerçeğe, fenne ve usule aykırı olarak düzenlendiği tespit edilen sağlık raporları geçersiz sayılarak iptal edilir; ilgililer hakkında TCK m.204 ve m.210 gereğince suç duyurusunda bulunulur ve disiplin işlemi için görev yapılan kamu kurumuna ve bağlı bulunulan meslek kuruluşuna bildirim yapılır (Sağlık Raporları Yönetmeliği m.69/1).

Yönetmelik, raporu düzenleyen kuruluşa ve hekime yönelik başka sonuçlar da sayar:

• Özel sağlık kuruluşu: Gerçeğe aykırı sağlık raporu düzenleyen özel sağlık hizmet sunucuları hakkında 3359 sayılı Kanun’un ilgili maddelerine göre işlem yapılır ve kuruluşun sağlık raporu düzenleme yetkisi Bakanlıkça iptal edilir (m.69/2).
• Kamu görevlisi: Görev, yetki ve sorumluluklarını Yönetmelikteki ilkelere uygun yerine getirmediği tespit edilen kamu görevlileri hakkında tabi oldukları mevzuata göre disiplin hükümleri uygulanır; kamu zararı doğmuşsa sorumlulara rücu hakkı saklıdır (m.69/5).
• Sağlık Meslekleri Kurulu: Görevli, mevzuata, etik ilkelere ve tıp biliminin gereklerine aykırı sağlık raporu düzenlemişse, inceleme dosyası Sağlık Meslekleri Kuruluna sevk edilir (m.69/7).

Hekim devlet memuruysa, gerçeğe aykırı rapor ve belge düzenlemek kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını gerektiren fiiller arasında sayılır (657 sayılı Kanun m.125/D-f). Memur disiplin cezalarının türleri ve itiraz yolu için memur disiplin cezaları yazısına bakılabilir.

6. Sahte Sağlık Raporu ile SGK’dan veya Kurumdan Para Alınırsa

Sahte sağlık raporu ile SGK’dan ödenek, gelir veya başka bir ödeme alınmışsa, kişi hem ceza soruşturmasıyla hem de ödemenin geri istenmesiyle karşılaşır. Ceza yönünden sahte belge bir başka suçun işlenmesinde kullanıldığı için sahtecilik ve o suçtan ayrı ayrı cezaya hükmolunur (TCK m.212). Dolandırıcılığın kamu kurum ve kuruluşlarının zararına olarak işlenmesi, kanunda nitelikli dolandırıcılık hâlleri arasında sayılır (TCK m.158/1-e). Nitelikli hâlin unsurları ve cezası için nitelikli dolandırıcılık suçu yazısına bakılabilir.

Sahte sağlık raporuyla yapılan ödemenin geri alınması SGK mevzuatına göre yürür. Kurumca fazla veya yersiz yapıldığı tespit edilen ödemeler, kasıtlı veya kusurlu davranıştan doğmuşsa hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık sürede yapılan ödemeler üzerinden, ödemelerin yapıldığı tarihlerden itibaren hesaplanan kanunî faiziyle geri alınır (5510 sayılı Kanun m.96/1-a). Kişinin Kurumdan alacağı varsa borç bu alacaktan mahsup edilir, yoksa genel hükümlere göre geri alınır (m.96/1). Yersiz ödeme borcuna itiraz ve dava yolu SGK emeklilik iptali yazısında ayrıca ele alınmıştır. Geçici iş göremezlik ödeneğinin koşulları için iş göremezlik raporu yazısına bakılabilir.

7. Sahte Sağlık Raporu Kullanan İşçi İşten Çıkarılır mı?

Sahte sağlık raporu kullanan işçinin iş sözleşmesi feshedilebilir, ancak İş Kanunu sahte raporu ayrı bir fesih sebebi olarak saymaz. İşveren bu durumda iki bende dayanabilir ve her biri farklı bir olguyu ispat etmeyi gerektirir:

• Doğruluk ve bağlılığa aykırılık: İşçinin işverenin güvenini kötüye kullanmak gibi doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlarda bulunması, işverene bildirim süresini beklemeden fesih hakkı verir (İş Kanunu m.25/II-e). Bent sahte raporu adıyla anmaz; işverenin bilerek sunulan sahte rapora bu bentle dayanıp dayanamayacağı somut olayda değerlendirilir.
• Haklı sebebe dayanmayan devamsızlık: İşçinin izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü ya da bir ayda üç iş günü işine devam etmemesi de fesih sebebidir (m.25/II-g). Rapor iptal edildiğinde raporlu gösterilen günlerin haklı sebebe dayanıp dayanmadığı bu bent açısından yeniden incelenir.

Gerçekten hasta olan işçinin raporlu olduğu süre ise ayrı kurala tabidir: hastalık hâlinde işverenin bildirimsiz fesih hakkı, işçinin kıdemine göre bildirim sürelerini altı hafta aşan devamsızlıktan sonra doğar (m.25/I). Devamsızlığın tutanak ve ispat düzeni için devamsızlık nedeniyle fesih, fesih bentlerinin tamamı için haklı nedenle fesih yazısına bakılabilir.

8. Sahte Sağlık Raporu veya Usulsüz Rapor Alan Memurun Cezası

Sahte sağlık raporu veya usulsüz rapor alan memur hakkında iki ayrı süreç işler: TCK kapsamındaki ceza soruşturması ve 657 sayılı Kanun kapsamındaki disiplin soruşturması. Aynı olaydan dolayı ceza mahkemesinde kovuşturmaya başlanmış olması disiplin kovuşturmasını geciktirmez; memurun ceza mahkemesinde mahkûm olması veya olmaması da disiplin cezasının uygulanmasına engel olmaz (657 sayılı Kanun m.131).

Usulsüz rapor iptal edilince memurun raporlu gösterilen günlerde göreve gelmemesi özürsüz devamsızlık açısından yeniden değerlendirilir. 657 sayılı Kanun özürsüz devamsızlığın cezasını gün sayısına bağlar (m.125):

Özürsüz göreve gelmeme	Disiplin cezası	Dayanak
Bir veya iki gün	Aylıktan kesme	657 sayılı Kanun m.125/C-b
Kesintisiz 3 ile 9 gün	Kademe iler­le­me­si­nin dur­du­rul­ması	m.125/D-b
Bir yılda toplam 20 gün	Devlet memur­lu­ğun­dan çıkarma	m.125/E-d

Sahte sağlık raporu nedeniyle verilecek ceza mahkûmiyetinin memuriyet bakımından da sonucu vardır. Devlet memurluğuna alınma şartları arasında, affa uğramış olsa bile sahtecilik suçlarından mahkûm olmamak sayılır (657 sayılı Kanun m.48/A-5). Disiplin cezasına karşı başvuru yolları için disiplin cezasına itiraz yazısına bakılabilir.

9. Sahte Sağlık Raporu Soruşturması Nasıl Başlar?

Sahte sağlık raporu soruşturması, raporu alan kurumun veya ilgili kişinin ihbarıyla ya da raporu inceleyen idarenin suç duyurusuyla başlar. TCK m.204 ve m.210 soruşturmayı şikâyet şartına bağlamaz. Cumhuriyet savcısı ihbar veya başka bir suretle suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar (Ceza Muhakemesi Kanunu m.160/1). Suça ilişkin ihbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir (CMK m.158/1).

Sağlık raporları bakımından Yönetmelik ayrıca bir bildirim yükümlülüğü öngörür. Gerçeğe, fenne ve usule aykırı olarak düzenlendiği tespit edilen raporlar iptal edilir ve ilgililer hakkında TCK m.204 ve m.210 gereğince suç duyurusunda bulunulur (Sağlık Raporları Yönetmeliği m.69/1). Suç duyurusunun biçimi ve sonrasındaki aşamalar için suç duyurusu nasıl yapılır yazısına bakılabilir.

9.1. Sahte Sağlık Raporu e-Rapor Kaydıyla Nasıl Anlaşılır?

Sahte sağlık raporunun tespitinde e-Rapor kaydı ilk bakılan unsurdur. e-Rapor sistemine entegre edilen tüm raporlar e-Rapor sistemi üzerinden düzenlenir; e-Rapor sistemine aktarılamayanlar hariç, ıslak imzalı olarak düzenlenen raporlar geçerli kabul edilmez (Sağlık Raporları Yönetmeliği m.67/1). Bu nedenle e-Rapor kaydı bulunması gereken bir rapor yalnız kâğıt ve ıslak imza ile sunulmuşsa, raporu alan kurum düzenleyen sağlık kuruluşundan teyit ister. Heyet ve sağlık kurulu raporlarının düzenlenme usulü için heyet raporu nasıl alınır yazısına bakılabilir.

10. Sahte Sağlık Raporu Davasında Görevli Mahkeme

Sahte sağlık raporu davasında görevli mahkeme, uygulanan maddeye göre belirlenir. Kamu görevlisinin görevi gereği düzenlemeye yetkili olduğu resmî belgede sahtecilik suçu (TCK m.204/2) ağır ceza mahkemesinin görevindedir (5235 sayılı Kanun m.12). Raporu sahte düzenleyen veya kullanan kişinin m.204/1, özel belgede sahtecilik (m.207), yalan beyan (m.206) ve sağlık mesleği mensubunun m.210/2 kapsamındaki suçları, sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görevleri dışında kaldığı için asliye ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m.11).

11. Sahte Sağlık Raporu Suçunda Zamanaşımı

Sahte sağlık raporu suçunda dava zamanaşımı, uygulanan maddedeki cezanın üst sınırına göre değişir. Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı sekiz yıldır (TCK m.66/1-e). Bu sınıfa üst sınırı beş yıl olan m.204/1, üç yıl olan m.207 ve bir yıl olan m.210/2’nin ilk cümlesi girer. Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı on beş yıldır (m.66/1-d); üst sınırı sekiz yıl olan m.204/2 bu sınıftadır. Zamanaşımının başlangıcı ve kesilmesi için TCK 66 dava zamanaşımı yazısına bakılabilir.

12. Sahte Sağlık Raporu Cezası Ertelenir veya Paraya Çevrilir mi?

Sahte sağlık raporu cezasının ertelenmesi ve paraya çevrilmesi, mahkemenin sonunda hükmettiği ceza miktarına bağlıdır. İki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir; bunun için kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olması ve mahkemede tekrar suç işlemeyeceği kanaatinin oluşması gerekir (TCK m.51/1). Ertelemenin diğer koşulları için TCK 51 hapis cezasının ertelenmesi yazısına bakılabilir.

Paraya çevirme ise kısa süreli hapis cezası için mümkündür. Hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır (TCK m.49/2) ve adlî para cezasına çevrilebilir (m.50/1-a). Üst sınırı bir yıl olan m.210/2’nin ilk cümlesinde hükmedilen ceza bu sınırın içinde kalır. m.204/1’de ise alt sınır iki yıl olduğundan, indirim uygulanmadıkça hükmedilen ceza kısa süreli hapis sınırının üstündedir.