Denetimli Serbestlik Nedir? Şartları, Süresi ve 2025 Değişikliği

Kısa Cevap

Denetimli serbestlik, hapis cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan son kısmının ceza infaz kurumu dışında, denetim ve yükümlülükler altında infaz edilmesidir. Dayanağı 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesidir. Kanundaki genel süre 1 yıldır; sık duyulan 3 yıl kuralı genel değil, yalnız 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlara ve sayılan istisnalar dışında uygulanan geçici bir kuraldır. 7550 sayılı Kanunla ayrıca, kurumda geçirilmesi gereken sürenin en az onda birinin kurumda geçirilmiş olması şartı getirilmiştir.

Bu Durumda mısınız?

• Yakınınızın koşullu salıverilme tarihi yaklaşıyor ve ne zaman çıkabileceğini öğrenmek istiyorsunuz.
• İnternette “1 yıl” ve “3 yıl” diye iki farklı rakam görüp hangisinin geçerli olduğunu bilmiyorsunuz.
• Denetimli serbestlik talebiniz reddedildi ve itiraz yolunu araştırıyorsunuz.
• Denetimli serbestlikteyken yükümlülüğe uymama veya yeni bir dava durumu ortaya çıktı.
• Cezanın adli para cezasından çevrilmiş olmasının sonucu değiştirip değiştirmediğini merak ediyorsunuz.

İnfaz hesabı suç tarihine ve suç tipine göre değişir; somut dosyanız için bir avukata danışın.

Denetimli Serbestlik Nedir?

Denetimli serbestlik, cezanın affı ya da ortadan kalkması değildir; bir infaz usulüdür. Hükümlü ceza çekmeye devam eder, ancak bu infaz kurum içinde değil, denetim altında kurum dışında sürer. Kanun bunu amacıyla birlikte tanımlar:

5275 sayılı Kanun m.105/A/1 — Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazı

Hükümlülerin dış dünyaya uyumlarını sağlamak, aileleriyle bağlarını sürdürmelerini ve güçlendirmelerini temin etmek amacıyla, açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlülerin talebi hâlinde, cezalarının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının denetimli serbestlik tedbiri uygulanmak suretiyle infazına, ceza infaz kurumu idaresince hazırlanan değerlendirme raporu dikkate alınarak, hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimi tarafından karar verilebilir.

Bu tek cümle, uygulamadaki bütün şartları içerir:

• Açık kurumda veya çocuk eğitimevinde bulunmak,
• Koşullu salıverilmeye bir yıl veya daha az süre kalmış olmak,
• İyi hâlli olmak,
• Hükümlünün talebi bulunmak,
• Kurum idaresince değerlendirme raporu hazırlanmış olmak,
• İnfaz hâkiminin karar vermesi.

Kararın takdirî olduğuna dikkat edin: madde “karar verilebilir” der. Şartların oluşması, sonucu kendiliğinden doğurmaz.

Açık kuruma ayrılma şartları oluştuğu hâlde iradesi dışındaki bir nedenle ayrılamayan veya bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlüler de, diğer şartları taşımaları hâlinde bu usulden yararlanabilir (m.105/A/2).

“1 Yıl mı, 3 Yıl mı?” — Cevap Suç Tarihine Bağlı

Kanundaki genel süre bir yıldır. Üç yıl, ayrı bir geçici hükümden gelir ve kapsamı dardır:

5275 sayılı Kanun geçici m.6

105/A maddesinin birinci fıkrasında yer alan “bir yıl”lık süre, “üç yıl” olarak uygulanır.

Bu hükmün iki sınırı vardır. Birincisi tarih: maddenin başındaki kayıt uyarınca yalnız 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlar. Suç bu tarihten sonra işlenmişse üç yıl kuralı uygulanmaz. İkincisi suç tipi: madde uzun bir istisna listesi sayar. Kasten öldürme (TCK 81, 82, 83), üstsoya/altsoya/eşe/kardeşe karşı kasten yaralama, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama, işkence ve eziyet, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar (TCK 102-105), özel hayata karşı suçlar (TCK 132-138), uyuşturucu imal ve ticareti (TCK 188), TCK’nın İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümündeki suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar. Bu suçlarda süre, suç tarihi ne olursa olsun bir yıldır.

Belirleyici olan suç tarihidir; hüküm tarihi, kesinleşme tarihi veya cezaevine giriş tarihi değil. Uygulamada Yargıtay bu ayrımı denetlemektedir.

2025 Değişikliği: Kurumda En Az 1/10 Şartı

7550 sayılı Kanun (Resmî Gazete: 04.06.2025, sayı 32920) m.105/A/1’e yeni bir cümle ekleyerek, kurum dışına çıkmadan önce kurumda asgari bir süre geçirilmiş olmasını şart koştu:

5275 sayılı Kanun m.105/A — kurumda geçirilmesi gereken asgari süre

Hükümlünün bu infaz usulünden yararlanabilmesi için beş günden az olmamak üzere koşullu salıverilme tarihine kadar ceza infaz kurumunda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini ceza infaz kurumunda geçirmiş olması gerekir.

Bu şartın geriye yürümediğini kanun ayrıca düzenledi:

5275 sayılı Kanun geçici m.11

Bu maddeyi ihdas eden Kanunla 105/A maddesinin birinci fıkrasında yapılan düzenleme, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce işlenen suçlar bakımından uygulanmaz.

Yani 1/10 şartı yalnız 04.06.2025 tarihinden sonra işlenen suçlar bakımından aranır. Daha önce işlenmiş bir suçta bu şart uygulanmaz. Suç tarihi, bu makaledeki üç ayrı kuralın hepsinde belirleyici olduğu için dosyada önce suç tarihi tespit edilmelidir.

Özel Durumlar: Kadın, Hasta ve Yaşlı Hükümlüler

Kanun bazı hükümlüler için süreyi uzatır (m.105/A/3):

• Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler: koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az süre kalanlar,
• Ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler: koşullu salıverilmesine üç yıl veya daha az süre kalanlar.

Ağır hastalık, engellilik veya kocama hâli, Adlî Tıp Kurumundan alınan ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan bir raporla belgelendirilmelidir. Rapor bir usul ayrıntısı değil, hakkın doğum şartıdır.

30/3/2020’ye kadar işlenen suçlarda geçici m.6 bu süreleri de uzatır: sıfır-altı yaş çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler bakımından “iki yıl” dört yıl olarak uygulanır (yine sayılan istisna suçlar hariç).

Kimler Yararlanamaz?

• Adli para cezasından çevrilen hapis. Adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu usulden yararlanamaz (m.105/A/4).
• Geçici m.6’daki istisna suçlar — dikkat, bunlar denetimli serbestliğin tamamen dışında değildir. Bu suçlarda yalnızca üç yıl uzatması uygulanmaz; hükümlü genel kural olan bir yıl üzerinden yararlanabilir.
• Açık kuruma ayrılamayacak durumdakiler. Denetimli serbestlik açık kurumda bulunmayı gerektirdiğinden, açık kuruma ayrılma engeli bulunan hükümlü bu usulden de yararlanamaz. Yargıtay, açık kurumdan iki kez firar eden bir hükümlü bakımından, açık kuruma ayrılamayacağı gözetilmeden denetimli serbestlik yönünde karar verilmesini kanun yararına bozmuştur:

… cezasının infazı sırasında, bulunduğu açık ceza infaz kurumlarından 28/06/2016 ve 13/12/2019 tarihlerinde iki kez firar ettiği anlaşılan hükümlünün mevcut durumda açık ceza infaz kurumuna da ayrılamayacağı gözetilmeksizin, itirazın belirtilen nedenlerle reddine karar verilmesi yerine, yazılı şekilde kabulüne karar verilmesinde isabet görülmediğinden

(Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E. 2022/2267, K. 2022/2359, T. 29.03.2022 — kanun yararına bozma)

Denetimli Serbestlikte Hangi Yükümlülükler Uygulanır?

Kurum dışına çıkmak, denetimin bittiği anlamına gelmez. Yükümlülükleri denetimli serbestlik müdürlüğü belirler (m.105/A/5):

• Kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalıştırılma,
• Bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurulma,
• Belirlenen yer veya bölgelere gitmeme,
• Belirlenen programlara katılma.

Bunlardan biri veya birkaçı uygulanabilir ve hükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre değiştirilebilir. TCK’nın 191. maddesindeki kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek, bulundurmak ya da kullanmak suçundan hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmakla yükümlü tutulur.

İhlal: Kurum’a Geri Dönüş ve Cezai Sonuç

Kanun üç ihlal hâli sayar (m.105/A/6): kurumdan ayrıldıktan sonra talepte belirtilen müdürlüğe beş gün içinde müracaat etmemek, yükümlülüklere ve denetim planına uymamakta ısrar etmek, ya da hükümlünün kuruma geri dönmek istemesi. Bu hâllerde müdürlüğün talebi üzerine infaz hâkimi, koşullu salıverilme tarihine kadarki cezanın infazı için açık kuruma gönderilmesine karar verir.

İhlalin cezai boyutu da vardır: müracaat süresinin bitiminden itibaren iki gün geçmesine rağmen müracaat etmeyenler ile kuruma iade kararına rağmen iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayanlar hakkında TCK’nın 292 ve 293. maddelerindeki hükümler uygulanır (m.105/A/8).

Denetimli serbestlik sırasında yeni suç iddiası ayrı bir rejime tabidir. Alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis gerektiren kasıtlı bir suçtan kamu davası açılırsa infaz hâkimi açık kuruma gönderme kararı verebilir; kovuşturma beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın reddi veya düşme ile biterse infaza denetimli serbestlikle devam edilmesine karar verilir (m.105/A/7).

Yükümlülüklere ve denetim planına uygun davranan hükümlü hakkında müdürlükçe hazırlanan gerekçeli rapor, koşullu salıverilme işlemleri için ilgili mahkemeye gönderilir (m.105/A/9).

Denetimli Serbestlik ile “Denetim Süresi” Aynı Şey Değil

Bu iki kavram sürekli karıştırılır, oysa birbirini izleyen ayrı aşamalardır:

• Denetimli serbestlik, koşullu salıverilme tarihinden önceki dönemdir. Hükümlü hâlâ cezasını infaz etmektedir; yalnız infaz yeri kurum dışıdır.
• Denetim süresi, koşullu salıverilmeden sonra başlar:

5275 sayılı Kanun m.107/6

Koşullu salıverilen hükümlünün tâbi tutulacağı denetim süresi, yukarıdaki fıkralara göre infaz kurumunda geçirilmesi gereken süre kadardır.

Denetim süresinde hükümlü, kurumda öğrendiği meslek veya sanatı gözetim altında ve ücret karşılığında icra edebilir; on sekiz yaşından küçükler eğitimlerine devam eder; infaz hâkimi rehberlik edecek bir uzman görevlendirebilir (m.107/7-9). Ayrıntı için Koşullu Salıverme (Şartlı Tahliye) Nedir? Oranlar ve Geri Alma yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• “Denetimli serbestlik 3 yıldır” demek. Genel süre bir yıldır; üç yıl yalnız 30/3/2020’ye kadar işlenen suçlarda ve istisnalar dışında geçerlidir (geçici m.6).
• Suç tarihi yerine hüküm tarihine bakmak. Hem üç yıl kuralında hem 1/10 şartında ölçüt suç tarihidir.
• 1/10 şartını her dosyaya uygulamak. Bu şart 04.06.2025’ten önce işlenen suçlara uygulanmaz (geçici m.11).
• Şartlar oluşunca hakkın doğduğunu sanmak. Madde “karar verilebilir” der; karar infaz hâkiminindir ve değerlendirme raporuna dayanır.
• Açık kurum şartını atlamak. Açık kuruma ayrılma engeli varsa denetimli serbestlik de kural olarak mümkün değildir.
• Beş günlük müracaat süresini kaçırmak. Süre geçerse kuruma iade edilir; iki gün daha geçerse TCK 292-293 devreye girer.
• Denetimli serbestliği denetim süresiyle karıştırmak. İlki koşullu salıverilmeden önce, ikincisi sonrasıdır.

Özet

• Denetimli serbestlik, cezanın koşullu salıverilmeye kadarki son kısmının kurum dışında infazıdır; af değildir (5275 sayılı Kanun m.105/A).
• Genel süre 1 yıl; 3 yıl yalnız 30/3/2020’ye kadar işlenen suçlarda ve sayılan istisnalar dışında (geçici m.6).
• 7550 sayılı Kanunla kurumda geçirilmesi gereken sürenin en az 1/10’u (asgari 5 gün) şartı getirildi; bu şart 04.06.2025’ten önce işlenen suçlara uygulanmaz (geçici m.11).
• Karar infaz hâkiminindir ve takdirîdir; kurum idaresinin değerlendirme raporuna dayanır.
• Sıfır-altı yaş çocuklu kadınlarda 2 yıl, ağır hastalık/engellilik/kocama hâlinde 3 yıl (raporla belgelenmek kaydıyla).
• Adli para cezasından çevrilen hapiste bu usul uygulanmaz (m.105/A/4).
• İhlalde açık kuruma iade; müracaat/teslim sürelerinin kaçırılmasında TCK 292-293 uygulanır.

İlgili yazılar: Koşullu Salıverme (Şartlı Tahliye) Nedir? Oranlar ve Geri Alma · Açık Cezaevi Nedir, Kimler Gidebilir? · Cezaevinde Ne Kadar Yatarım? İnfaz Süresi Nasıl Hesaplanır? · Elektronik Kelepçe Nedir? · İnfazın Ertelenmesi Şartları · Tekerrür Ne Demek? (TCK 58)