Koşullu Salıverme (Şartlı Tahliye) Nedir? Oranlar ve Geri Alma

Kısa Cevap

Koşullu salıverme (halk dilinde şartlı tahliye), cezasının kanunda öngörülen kısmını iyi hâlli olarak infaz kurumunda geçiren hükümlünün, kalan cezasını denetim altında dışarıda tamamlamasıdır (İnfaz K. 107). Genel oran süreli hapiste cezanın yarısıdır; kanunda sayılan suçlarda üçte ikidir; ağırlaştırılmış müebbette 30, müebbette 24 yıldır. Denetimde kasıtlı suç işlenirse karar geri alınır.

Bu Durumda mısınız?

• Yakınınız cezaevinde; “ne zaman çıkar” sorusunun kanuni karşılığını arıyorsunuz.
• Müddetnamedeki koşullu salıverilme tarihi ile beklediğiniz tarih tutmuyor.
• Birden fazla mahkûmiyet var; toplama (içtima) kararının tahliye tarihini nasıl etkilediğini merak ediyorsunuz.
• Koşullu salıverilen yakınınız denetim süresinde yeni bir suç isnadıyla karşılaştı.

İnfaz hesabı; suç tarihi, suç tipi, ceza türü ve geçiş hükümlerine göre değişen teknik bir hesaptır. Bu yazı çerçeveyi verir; tarih hesabını mutlaka dosya üzerinden bir avukata yaptırın.

Ceza Hukukunda Tahliye Ne Demek?

Tahliye, bir kişinin ceza infaz kurumundan serbest bırakılmasıdır. Tek başına bu kelime, kişinin neden çıktığını söylemez. Ve karıştırılan nokta tam burasıdır. Ceza yargılamasında tahliyenin başlıca dört sebebi vardır:

Tahliye sebebi	Kimin için	Ne anlama gelir
Tutukluluğun kaldırılması	Şüpheli / sanık	Yargılama sürerken tutukluluk sona erer; dava devam eder
Beraat	Sanık	Suçun sabit olmadığı vb. hâllerde verilen hüküm; kişi cezalandırılmaz
Koşullu salıverme	Hükümlü	Cezanın kanuni kısmı çekildikten sonra kalan süre denetim altında dışarıda geçirilir
Hak ederek tahliye	Hükümlü	Cezanın süresi tamamlanmıştır

Tutuklu bir kişi yargılamanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir:

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.104 — Şüpheli veya sanığın salıverilme istemleri

(1) Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir.

(2) Şüpheli veya sanığın tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmesine hâkim veya mahkemece karar verilir. Bu kararlara itiraz edilebilir.

Tahliye beraat değildir. Tutukluluğun kaldırılması, kişinin suçsuz bulunduğu anlamına gelmez; yalnız tutuklamanın şartlarının artık bulunmadığını gösterir, dava sürer. Beraat ise bir hükümdür ve kanunda sayılı sebeplere bağlıdır:

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223 — Duruşmanın sona ermesi ve hüküm

(2) Beraat kararı;

a) Yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması,

b) Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması,

c) Yüklenen suç açısından failin kast veya taksirinin bulunmaması,

d) Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmesine rağmen, olayda bir hukuka uygunluk nedeninin bulunması,

e) Yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması,

Hallerinde verilir.

Bu yazının konusu, yukarıdaki tablodaki üçüncü hâldir: hükümlünün koşullu salıverilmesi. Tutukluluk ve tahliye istemleri ayrı bir usule tabidir; tutuklama yazımızda ele alınmıştır.

Koşullu Salıverme Nedir?

Türk infaz sisteminde hapis cezası kural olarak tamamı duvar arkasında geçirilecek bir süre değildir; kademeli bir yolculuktur: kapalı kurum → açık cezaevi → denetimli serbestlik → koşullu salıverme → hak ederek tahliye. Koşullu salıverme bu zincirin son halkasıdır: hükümlü, cezasının kanuni kısmını iyi hâlle geçirmişse kalan süreyi toplum içinde, denetim altında tamamlar. “Koşullu” adı buradan gelir. Salıverme şarta bağlıdır ve şart bozulursa geri alınır. Yargıtay, kurumun infaz hukukundaki ağırlığını cezaların toplanması bağlamında şöyle vurgular:

“Cezaların toplanması (içtimaı) koşullu salıverilme hükümleriyle yakından ilişkili olup uygulanmasında zorunluluk vardır. İçtima ve koşullu salıverilme koşulları yasal düzenlemelerde yer alan kurallar bağlamında hükümlünün özgürlüğünü en az ölçüde kısıtlayacak şekilde belirlenmeli, buna göre cezaların toplanma yöntemi saptanmalıdır.”

(Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E. 2023/9573, K. 2024/1567, T. 08.03.2024)

Şartları: İyi Hâl ve İnfaz Oranları (İnfaz K. 107)

İki temel şart vardır: iyi hâl ve asgari infaz süresi. Kanun her ikisini de açıkça düzenler:

“(1) Koşullu salıverilmeden yararlanabilmek için mahkûmun kurumdaki infaz süresini iyi hâlli olarak geçirmesi gerekir. (2) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar otuz yılını, müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar yirmidört yılını, diğer süreli hapis cezalarına mahkûm edilmiş olanlar cezalarının yarısını infaz kurumunda çektikleri takdirde, koşullu salıverilmeden yararlanabilirler.”

(5275 sayılı Kanun m.107)

Özet tablo:

Ceza	Koşullu salıverilme için asgari infaz
Ağırlaştırılmış müebbet	30 yıl
Müebbet	24 yıl
Süreli hapis (genel kural)	Cezanın 1/2’si
Aşağıdaki listedeki suçlar	Cezanın 2/3’ü

İyi hâl, kurum içindeki tutum ve davranışların idare ve gözlem kurullarınca değerlendirilmesiyle belirlenir; disiplin cezaları süreci doğrudan etkiler. Ayrıca belirli suç-kombinasyonlarında (devlet güvenliğine karşı bazı suçların bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesine bağlı ağırlaştırılmış müebbet mahkûmiyetlerinde) koşullu salıverilme hükümleri hiç uygulanmaz (İnfaz K. 107/16).

2/3 Oranına Tabi Suçlar (7242 Listesi)

2020’deki 7242 sayılı Kanun genel oranı yarıya indirirken, maddeye eklediği cümlelerle bir istisna listesi kurdu: bu suçlarda oran üçte iki olarak kalır (İnfaz K. 107/2, ek cümleler):

• Kasten öldürme (TCK 81, 82, 83) — süreli hapse mahkûmiyette,
• Neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama (TCK 87/2-d),
• İşkence (TCK 94, 95) ve eziyet (TCK 96),
• Cinsel saldırı (102; ikinci fıkra hariç), reşit olmayanla cinsel ilişki (104; 2-3. fıkra hariç), cinsel taciz (105),
• Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan hükümlü çocuklar (102-105),
• Özel hayata karşı suçlar (TCK 132-138),
• Uyuşturucu imal ve ticaretinden (TCK 188) hükümlü çocuklar,
• Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk (TCK 326-339).

Ayrıca örgüt kurma/yönetme ya da örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar ile terör suçlarından hükümlü çocuklarda ve MİT Kanunu kapsamındaki suçlarda oran yine üçte ikidir (aynı fıkra). Örgütlü suçlar ve terör suçlarında yetişkinler için oranlar ayrıca özel kanun hükümleriyle (3713 sK) belirlenir; bu alan özellikle tekniktir.

Cezaların Toplanması ve Hesap

Birden fazla kesinleşmiş ceza varsa, koşullu salıverilme hesabı için önce infaz hâkimliğinden bir toplama (içtima) kararı alınır (İnfaz K. 99); ayrıntısını içtima yazısında anlattık. Hesapta ayrıca tutuklulukta geçen sürelerin mahsubu gözetilir. Yargıtay’ın yukarıda alıntılanan ilkesi burada da yön göstericidir: toplama yöntemi ve hesap, hükümlünün özgürlüğünü en az kısıtlayacak biçimde yapılmalıdır. Aleyhe hesap, kanun yararına bozma konusu olabilmektedir.

Denetim Süresi

Koşullu salıverilen hükümlü serbest ama denetim altındadır:

“(6) Koşullu salıverilen hükümlünün tâbi tutulacağı denetim süresi, yukarıdaki fıkralara göre infaz kurumunda geçirilmesi gereken süre kadardır. Ancak süreli hapislerde hakederek tahliye tarihini geçemez.”

(5275 sayılı Kanun m.107)

Denetim süresinde hükümlüye çalışma, eğitim gibi yükümlülükler yüklenebilir (İnfaz K. 107/7-8); takip elektronik kelepçeyle de yapılabilir. Denetim süresi yükümlülüksüz ve sorunsuz geçerse ceza, hak ederek tahliye tarihinde infaz edilmiş sayılır.

Koşullu Salıverme Geri Alınır mı?

Evet — kurumun “koşullu” olmasının anlamı budur:

“(12) Koşullu salıverilen hükümlünün, denetim süresinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi veya kendisine yüklenen yükümlülüklere, infaz hâkiminin uyarısına rağmen, uymamakta ısrar etmesi hâlinde koşullu salıverilme kararı geri alınır.”

(5275 sayılı Kanun m.107)

Geri almanın sonucu ağırdır (İnfaz K. 107/13): yeni suç hâlinde, sonraki suçun işlendiği tarihten başlamak ve hak ederek tahliye tarihini geçmemek üzere, sonraki her suç için verilen hapis cezasının iki katı sürenin; yükümlülük ihlalinde ise ihlal tarihi ile hak ederek salıverilme tarihi arasını geçmemek üzere takdir edilecek bir sürenin kurumda aynen çektirilmesine karar verilir. Üstelik geri almadan sonra aynı hüküm için yeniden koşullu salıverilme kural olarak gündeme gelmez; ayrıca yeni suç tekerrür hükümlerini de tetikleyebilir.

Hangi Tarihteki Kural Uygulanır?

Koşullu salıverilme, infaz kurallarının “derhâl uygulanır” genel kuralının istisnasıdır: erteleme ve tekerrürle birlikte, koşullu salıverilmeye ilişkin değişikliklerde lehe hüküm uygulanır (TCK 7/3). Yargıtay Ceza Genel Kurulu ilkeyi net koyar:

“Koşullu salıverilme süresinde sonradan yapılan değişiklik hükümlü aleyhine değerlendirilmemelidir.”

(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2019/434, K. 2021/155, T. 20.04.2021)

Pratik iki sonucu vardır. Birincisi, 7242 (14.04.2020) öncesi işlenmiş suçlarda eski ve yeni oranlardan lehe olan uygulanır. İkincisi, kanun koyucu geçiş dönemleri için ayrıca geçici maddeler koymuştur: İnfaz Kanunu’nun geçici 6. maddesi, 30.03.2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından (kasten öldürme, cinsel suçlar, uyuşturucu ticareti gibi istisna listesi dışında kalanlar için) ayrı bir geçiş rejimi öngörür. Hangi rejimin size uygulanacağı suç tarihinize ve suç tipinize bağlıdır; bu yüzden internetteki oran tablolarına değil, dosyanız üzerinden yapılacak hesaba güvenin.

Sık Yapılan Hatalar

• “Cezanın yarısı yattı, kesin çıkar” varsayımı. Oran suça göre 2/3 olabilir; iyi hâl şartı ayrıca aranır; bazı kombinasyonlarda koşullu salıverilme hiç yoktur (107/16).
• Denetim süresini “bitti” saymak. Tahliye edilen hükümlü hak ederek tahliye tarihine kadar denetimdedir; kasıtlı suç, kararı geri aldırır ve iki-kat yaptırımı tetikler.
• Müddetnameyi sorgulamamak. Toplama kararı, mahsup ve oran seçimindeki hatalar tahliye tarihini aylarca kaydırabilir; müddetname denetlenebilir ve düzeltilebilir bir belgedir.
• Eski/yeni oranları karıştırmak. 7242 öncesi-sonrası ve geçici madde rejimleri farklıdır; suç tarihi hesabın anahtarıdır.

Özet

• Koşullu salıverme (şartlı tahliye) = kanuni asgari süreyi iyi hâlle dolduran hükümlünün kalan cezayı denetimle dışarıda tamamlaması (İnfaz K. 107).
• Oranlar: süreli hapiste 1/2 (genel) · listedeki suçlarda 2/3 (7242) · müebbet 24 yıl · ağırlaştırılmış müebbet 30 yıl; 107/16 kombinasyonunda hiç yok.
• Denetim süresi = kurumda geçmesi gereken süre kadar (hak-ederek-tahliyeyi aşamaz); ihlal + kasıtlı suç kararı geri aldırır, iki-kat yaptırım doğurur.
• Hesap teknik: toplama kararı (İnfazK 99) + mahsup + suç-tarihine göre lehe oran (TCK 7/3; CGK 2021/155) + geçici madde rejimleri.
• Ölçü ilkesi: yöntem, hükümlünün özgürlüğünü en az kısıtlayacak şekilde belirlenir (1.CD 2024/1567).

İlgili yazılar: Açık Cezaevi Nedir, Kimler Gidebilir? Ayrılma Şartları, Kuralları ve İzinler · Elektronik Kelepçe Nedir? Kimlere Takılır, İhlalin Sonucu Ne Olur? · İçtima Ne Demek? Suçların İçtimaı ve Cezaların Toplanması · Müebbet Hapis Kaç Yıl? Ağırlaştırılmış Müebbet ve Koşullu Salıverme Süreleri (Güncel) · Mahsup Ne Demek? Cezadan Mahsup ve Şartları · Tekerrür Ne Demek? Suçta Tekerrür ve Mükerrirlere Özgü İnfaz Rejimi (TCK 58)