Geri Gönderme Merkezi Nedir? Haklar, Süreler ve İtiraz

Kısa Cevap

Geri gönderme merkezi (GGM), hakkında sınır dışı etme kararı bulunan ve idari gözetim altına alınan yabancıların, sınır dışı işlemleri tamamlanana kadar tutulduğu, Bakanlıkça işletilen merkezdir (6458 sayılı Kanun m.58). İdari gözetim kararı en geç kırk sekiz saat içinde verilir, kişi ayrıca kırk sekiz saat içinde merkeze götürülür (m.57/1-2); gözetim kural olarak altı ay, uzatmayla en fazla on iki ay sürer (m.57/3). Merkezde avukata, yakınlara, konsolosluğa ve ücretsiz acil sağlık hizmetine erişim güvence altındadır (m.59); karara karşı süre sınırı olmaksızın sulh ceza hâkimine başvurulabilir (m.57/6). Merkezler ihtiyaç olan il ve ilçelerde kurulur ve çoğu zaman bulundukları ilçenin adıyla anılır; ziyaret saatleri gibi günlük işleyiş ayrıntıları ise mevzuatta değil, idarenin düzenlemelerinde belirlenir.

Geri Gönderme Merkezi ve İdari Gözetim İlişkisi

Merkezin ne olduğu ve kim tarafından işletildiği m.58’de düzenlenir:

6458 sayılı YUKK m.58 — Geri gönderme merkezleri

“İdari gözetime alınan yabancılar, geri gönderme merkezlerinde tutulurlar. (2) Geri gönderme merkezleri Bakanlık tarafından işletilir. Bakanlık, kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Kızılay Derneği veya kamu yararına çalışan derneklerden göç alanında uzmanlığı bulunanlarla protokol yaparak bu merkezleri işlettirebilir.”

Amaç cezalandırmak değil, sınır dışı işlemleri tamamlanana kadar yabancının hazır bulunmasını sağlamaktır. Kimlerin idari gözetime alınacağı m.57’de düzenlenir.

Türkiye’de Geri Gönderme Merkezleri Nerede Bulunur?

Merkezlerin nasıl kurulduğu, kanunun altındaki yönetmelikte düzenlenir. Yönetmelik, merkezin tanımını da kanundan daha ayrıntılı verir:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.3 — Tanımlar

“ç) Geri gönderme merkezi: İdari gözetim altına alınan yabancıların barındırılmaları ve kontrol altında tutulmaları amacıyla kurulan ve doğrudan işletilen veya kamu kurum ve kuruluşlarıyla, Türkiye Kızılay Derneği veya kamu yararına çalışan derneklerden göç alanında uzmanlığı bulunanlarla protokol yapılarak işlettirilen merkezleri”

Merkezlerin nerede kurulacağı idari bir karardır ve sabit bir liste değildir:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.5 — Kuruluş

“(1) Geri gönderme merkezleri, ihtiyaç olan il ve ilçelerde Genel Müdürlüğün teklifi üzerine, Bakanlık onayıyla kurulur. (2) Kabul ve barınma merkezleri, ihtiyaç olan il ve ilçelerde valiliğin teklifi üzerine Genel Müdürlüğün onayıyla veya resen Genel Müdürlük tarafından kurulur. (3) Genel Müdürlük, acil veya olağanüstü durumlarda, konusu, amacı ve süresi kuruluş onayında belirtilmek kaydıyla geçici merkezler kurabilir. (4) Merkezlere ait standartlar, Genel Müdürlükçe belirlenir. (5) Merkezlere yerleştirme ve merkezlerin kapasite yönetimi, merkezlerin kapasitesi ve idari gerekliliklerine bağlı olarak Genel Müdürlük tarafından yapılır.”

Buradan üç sonuç çıkar. Birincisi, merkezler yalnız illerde değil ilçelerde de kurulabilir; nitekim uygulamada merkezler çoğu zaman ilçe adıyla anılır. İstanbul’da Tuzla, Arnavutköy, Çatalca ve Binkılıç; İzmir’de Harmandalı; Ankara’da Akyurt; Antalya’da Döşemealtı; Kırklareli’nde Pehlivanköy; Gaziantep’te Oğuzeli; Van’da Kurubaş bu şekilde anılan merkezlerdendir. Buna karşılık resmî kayıtların çoğu ilçe adını değil il adını taşır; Ağrı, Adana, Edirne, Kayseri, Kocaeli ve Çanakkale kayıtları böyledir ve ilçe, mahalle ve mevki adları yalnız adres satırında geçer. İki küme birbirini dışlamaz: Gaziantep’teki merkez günlük dilde Oğuzeli adıyla anılır, resmî kayıtta ise GAZİANTEP adıyla tutulur; Van kaydı da VAN-KURUBAŞ biçiminde il adını mahalle adıyla birlikte taşır. Çanakkale kaydındaki merkez Ayvacık ilçesindedir; yani bu merkez yaygın olarak ilçe adıyla anılmasına rağmen kayıtta il adıyla tutulur. Malatya’da ise aynı ildeki iki merkez MALATYA-1 ve MALATYA-2 adıyla numaralanarak ayrı ayrı kayıtlıdır. Erzurum’da da iki kayıt bulunur: ERZURUM-1 ve ERZURUM-2 aynı ilçede, Aşkale’de ve aynı caddededir, kapı numaralarıyla ayrışır. İki ilin numaralanmış kayıtları aynı şeyi anlatmaz; Malatya’da iki kayıt aynı telefon numarasını paylaşırken Erzurum’da her kaydın kendi numarası vardır ve bunlardan yalnız biri il müdürlüğü ibaresiyle yayımlanır. Bu ibarenin bulunmaması ise hattın merkeze ait olduğunu göstermez: Edirne kaydı ibareyi taşımadığı hâlde, Edirne İl Göç İdaresi Müdürlüğünün kendi iletişim sayfası aynı numarayı santral olarak nitelendirir. Listenin değişkenliğinin en açık örneği ise İstanbul Silivri’deki Selimpaşa merkezidir: 2016 yılında resmen hizmete giren ve Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun kapasite tablosunda İstanbul (Silivri) adıyla yer alan bu merkez, Göç İdaresi’nin bugünkü iletişim sayfasında listelenmemektedir. İkincisi, olağanüstü durumlarda süresi ve amacı kuruluş onayında gösterilen geçici merkezler kurulabilir; bu nedenle merkez sayısı dönemsel olarak değişir. Üçüncüsü, merkez standartlarını belirleme yetkisi Göç İdaresi’ndedir.

Merkezlerin güncel listesi ile adres ve telefon bilgileri, Göç İdaresi Başkanlığı’nın geri gönderme merkezleri iletişim sayfasında yayımlanır. Liste idari kararla değiştiği için, bir yakınının hangi merkezde bulunduğunu araştıran kişinin bu resmî kaynaktan teyit alması gerekir.

Merkezlerin Listesi ve Ayrıntı Sayfaları

Aşağıdaki merkezlerin her biri için ayrı bir sayfa hazırlanmıştır; her sayfa o merkezin resmî kayıttaki adresini, telefonunu ve yalnız o merkez bakımından kayda geçmiş noktaları ele alır. Tablodaki resmî kayıt adı sütunu ayrı bir bilgi taşır: merkezin günlük dilde anıldığı ad ile Göç İdaresi’nin kaydında yazılı ad çoğu merkezde birbirinden farklıdır ve resmî sayfada arama yapan kişi ancak kayıt adıyla sonuç alır.

Merkez	Resmî kayıt adı	Bulunduğu yer
Adana	ADANA	Adana / Sarıçam
Ağrı	AĞRI	Ağrı / Merkez
Akyurt	ANKARA	Ankara / Akyurt
Antalya	ANTALYA	Antalya / Döşemealtı
Arnavutköy	İSTANBUL-ARNAVUTKÖY	İstanbul / Arnavutköy (Hadımköy)
Aşkale	ERZURUM-1 ve ERZURUM-2	Erzurum / Aşkale
Aydın	AYDIN	Aydın / Efeler (Çeştepe)
Ayvacık	ÇANAKKALE	Çanakkale / Ayvacık
Bandırma	BALIKESİR	Balıkesir / Bandırma (Edincik)
Bayburt	BAYBURT	Bayburt / Merkez (Yolaltı)
Binkılıç	İSTANBUL-BİNKILIÇ	İstanbul / Çatalca (Binkılıç)
Bursa	BURSA	Bursa / Osmangazi
Çankırı	ÇANKIRI	Çankırı / Merkez
Çatalca	İSTANBUL-ÇATALCA	İstanbul / Çatalca (İnceğiz)
Edirne	EDİRNE	Edirne / Sarayiçi
Harmandalı	İZMİR	İzmir / Çiğli (Harmandalı)
Iğdır	IĞDIR-GEÇİCİ	Iğdır
Kayseri	KAYSERİ	Kayseri / Kocasinan (Gömeç)
Kocaeli	KOCAELİ	Kocaeli / İzmit (Gündoğdu)
Kütahya	KÜTAHYA	Kütahya / Merkez (İnköy)
Malatya	MALATYA-1 ve MALATYA-2	Malatya / Yeşilyurt
Muğla	MUĞLA	Muğla / Ula
Niğde	NİĞDE	Niğde / Bor
Oğuzeli	GAZİANTEP	Gaziantep / Oğuzeli
Pehlivanköy	KIRKLARELİ	Kırklareli / Pehlivanköy
Selimpaşa	güncel listede kayıt yok	İstanbul / Silivri (Selimpaşa)
Şanlıurfa	ŞANLIURFA	Şanlıurfa / Eyyübiye
Tuzla	İSTANBUL-TUZLA	İstanbul / Tuzla (Akfırat)
Van	VAN-KURUBAŞ	Van / Kurubaş

Hangi Merkeze Yerleştirileceğini ve Nakli Kim Belirler?

Uygulamada en sık sorulan sorulardan biri, kişinin neden belirli bir merkeze gönderildiği ve başka bir ildeki merkeze nakledilmesinin mümkün olup olmadığıdır. Yönetmelik m.5/5 bu konuda açıktır: yerleştirme ve kapasite yönetimi, merkezlerin kapasitesine ve idari gerekliliklere bağlı olarak Göç İdaresi tarafından yapılır. Yani yerleştirme, yabancının seçimine veya yakalandığı yere bağlı bir hak değil, kapasiteye göre kullanılan idari bir yetkidir.

Merkezler arası nakil de ayrıca düzenlenmiş bir hizmet kalemidir:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.14 — Merkezlerde verilecek hizmetler

“f) Merkezler arası nakil ve sınır dışı nakil işlemleri.”

Bunun pratik sonucu şudur: bir yakını merkezde bulunan kişi, görüşmeye gitmeden önce kişinin hâlen aynı merkezde olup olmadığını teyit etmelidir. Nakil, yabancıya veya yakınına ayrıca haber verilmesi kanunda güvenceye bağlanmış bir işlem değildir; buna karşılık avukata ve yakınlara erişim hakkı m.59’da güvence altındadır ve nakil sonrası da işlemeye devam eder.

İdari Gözetim Kararı Nasıl ve Ne Zaman Alınır?

Süreç, kolluğun yabancıyı yakalamasıyla başlar:

6458 sayılı YUKK m.57 — Yakalama, değerlendirme ve idari gözetim kararı

“54 üncü madde kapsamındaki yabancılar, kolluk tarafından yakalanmaları hâlinde, haklarında karar verilmek üzere derhâl valiliğe bildirilir. Bu kişilerden, sınır dışı etme kararı alınması gerektiği değerlendirilenler hakkında, sınır dışı etme kararı valilik tarafından alınır. Değerlendirme ve karar süresi kırk sekiz saati geçemez. (2) (Değişik:6/12/2019-7196/77 md.) Hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan; kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye’ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın Türkiye’den çıkmaları için tanınan sürede çıkmayan, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilik tarafından idari gözetim kararı alınır ya da 57/A maddesi uyarınca idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir. Hakkında idari gözetim kararı alınan yabancılar, yakalamayı yapan kolluk birimince geri gönderme merkezlerine kırk sekiz saat içinde götürülür.”

Buradan iki farklı kırk sekiz saatlik süre çıkar: değerlendirme/karar için kırk sekiz saat, merkeze götürme için ayrıca kırk sekiz saat. İdari gözetim otomatik bir sonuç değildir; yalnızca kaçma riski, sahte belge, süre ihlali veya kamu düzeni/güvenliği/sağlığı tehdidi gibi somut hâllerde uygulanır ve kanun gözetim yerine alternatif yükümlülükler (m.57/A) getirilebileceğini de öngörür.

Süreler: Altı Ay, On İki Ay ve Aylık Denetim

Merkezde tutulmanın bir üst sınırı vardır:

6458 sayılı YUKK m.57 — İdari gözetim süresi

“Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez. Ancak bu süre, sınır dışı etme işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde, en fazla altı ay daha uzatılabilir.”

Yani süre kural olarak altı ay, en fazla toplamda on iki aydır. Ancak bu üst sınır otomatik dolana kadar beklenmesi gereken sabit bir süre değildir:

6458 sayılı YUKK m.57 — Aylık zaruret değerlendirmesi

“(4) (Değişik:6/12/2019-7196/77 md.) İdari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı, valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilir. Gerek görüldüğünde, otuz günlük süre beklenmez. İdari gözetimin devamında zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim derhâl sonlandırılır. Bu yabancılara, 57/A maddesi uyarınca idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir.”

Uluslararası koruma başvurusunda bulunanlar için ayrı bir rejim geçerlidir:

6458 sayılı YUKK m.68 — Uluslararası koruma başvurusunda idari gözetim

“Başvuru sahipleri, sadece uluslararası koruma başvurusunda bulunmalarından dolayı idari gözetim altına alınamaz.”

Kimlik şüphesi, usulsüz sınır geçişi veya kamu düzeni tehdidi gibi istisnai hâllerde ise süresi sınırlı olarak uygulanabilir:

6458 sayılı YUKK m.68 — Başvuru sahibinin idari gözetim süresi

“Başvuru sahibinin idari gözetim süresi otuz günü geçemez. İdari gözetim altına alınan kişilerin işlemleri en kısa sürede tamamlanır. İdari gözetim, şartları ortadan kalktığı takdirde derhâl sonlandırılır.”

Aşağıdaki tablo süreleri özetler:

Aşama	Süre	Dayanak
Yakalama sonrası değerlendirme ve karar	48 saat	m.57/1
İdari gözetim kararı sonrası merkeze götürme	48 saat	m.57/2
İdari gözetim (m.54 kapsamındaki yabancılar)	6 ay + en fazla 6 ay uzatma (toplam 12 ay)	m.57/3
Gözetimin devamında zaruret denetimi	Her ay	m.57/4
Uluslararası koruma başvurusunda idari gözetim	En fazla 30 gün	m.68/5
Sulh ceza hâkiminin itirazı incelemesi	5 gün	m.57/6

İdari Gözetime İtiraz ve Alternatif Yükümlülükler

Karara karşı, süre sınırı olmaksızın sulh ceza hâkimine başvurulabilir:

6458 sayılı YUKK m.57 — Sulh ceza hâkimine itiraz

“İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde, dilekçe yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir. İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir.”

Bu yol, sınır dışı kararına karşı idare mahkemesinde açılan ve yedi günlük süreye tabi iptal davasından farklıdır; ikisi ayrı takip edilmelidir. Kanun, gözetim yerine daha hafif tedbirler de öngörür:

6458 sayılı YUKK m.57/A — İdari gözetime alternatif yükümlülükler

“57 nci maddenin ikinci fıkrasında sayılan yabancılara ya da idari gözetimi sonlandırılan yabancılara aşağıdaki idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilebilir: a) Belirli adreste ikamet etme b) Bildirimde bulunma c) Aile temelli geri dönüş ç) Geri dönüş danışmanlığı d) Kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma e) Teminat f) Elektronik izleme (2) Yabancıya birinci fıkradaki yükümlülüklerden bir ya da birkaçının getirilmesi durumunda, bu süre yirmi dört ayı geçemez.”

Bu alternatiflerin ayrıntısı ayrı bir yazının konusudur.

Merkezde Sağlanan Haklar

Merkezde tutulan kişilerin bir bölümü aynı zamanda uluslararası koruma talebinde bulunmuş olabilir; bu talebin türleri, başvuru usulü ve ret hâlindeki itiraz yolu için uluslararası koruma (iltica) yazısına bakınız.

Kanun, merkezde tutulan yabancıya somut haklar tanır:

6458 sayılı YUKK m.59 — Geri gönderme merkezlerinde sağlanacak hizmetler

“Geri gönderme merkezlerinde; a) Yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir, b) Yabancıya; yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve bunlarla görüşme yapabilme, ayrıca telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır, c) Yabancıya; ziyaretçileri, vatandaşı olduğu ülke konsolosluk yetkilisi, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanır, ç) Çocukların yüksek yararları gözetilir, aileler ayrı yerlerde barındırılır, [21] d) Çocukların eğitim ve öğretimden yararlandırılmaları hususunda, Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirler alınır.”

Bu haklar arasında avukata ve yakınlara erişim, konsolosluk ve BMMYK ile görüşme, ücretsiz acil sağlık ve çocukların yüksek yararının gözetilmesi öne çıkar. Avukata erişim yalnızca insani bir güvence değildir; sulh ceza hâkimine itiraz ve sınır dışı kararına dava açma sürelerinin kaçırılmaması da büyük ölçüde bu erişime bağlıdır.

Merkezde Verilen Hizmetler ve Çalışma İlkeleri

Kanunun m.59’da saydığı haklar, yabancının talep edebileceği güvencelerdir. Yönetmelik ise idarenin örgütlenme yükümlülüğünü ayrıca sayar; ikisi birbirinin tekrarı değildir:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.14 — Merkezlerde verilecek hizmetler

“(1) Merkezlerde verilecek hizmetler şunlardır: a) Barınma ve beslenme. b) İç ve dış güvenlik. c) Yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri. ç) Psikolojik ve sosyal destek faaliyetleri. d) Özel ihtiyaç sahiplerine uygun alanların tahsis edilmesi. e) Barınanların kıymetli eşyalarının emanete alınması. f) Merkezler arası nakil ve sınır dışı nakil işlemleri. g) Genel Müdürlükçe uygun görülen diğer hizmetler. (2) Birinci fıkrada belirtilen hizmetlerin sağlanması ile buna ilişkin standartlar Genel Müdürlük tarafından belirlenir.”

Listede kanunda bulunmayan iki kalem öne çıkar: psikolojik ve sosyal destek faaliyetleri ile kıymetli eşyaların emanete alınması. İkincisi, merkeze alınırken üzerindeki değerli eşyanın akıbetini soran kişi bakımından doğrudan dayanaktır: eşya emanete alınır, idarenin keyfî tasarrufuna bırakılmaz.

Merkezin işleyişinde uyulması gereken ilkeler de sayılmıştır:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.4 — Merkezlerin çalışma esasları

“(1) Merkezlerin kurulması, işletilmesi ve işlettirilmesinde ve bu Yönetmelik kapsamında verilecek hizmetlerin yerine getirilmesinde aşağıdaki usul ve esaslara göre hareket edilir: a) Yaşam hakkının korunması. b) İnsan odaklı yaklaşım. c) Refakatsiz çocuğun yüksek yararının gözetilmesi. ç) Özel ihtiyaç sahiplerine öncelik tanınması. d) Kişisel bilgilerin gizli tutulması. e) Yapılacak işlemlerde ilgililerin bilgilendirilmesi. f) Barınanların sosyal ve psikolojik açıdan güçlendirilmesi. g) Barınanların inanç ve ibadet özgürlüklerine saygı gösterilmesi. ğ) Barınanlara dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin hizmet verilmesi.”

Bu maddenin iki bendi pratikte sıkça tartışma konusu olur. (e) bendi, yapılacak işlemlerde ilgililerin bilgilendirilmesini bir çalışma esası hâline getirir; yani tebligatın yapılmaması veya anlaşılmaz biçimde yapılması yalnızca kanuna değil, bu yönetmelik esasına da aykırılık oluşturur. (g) bendi ise inanç ve ibadet özgürlüğüne saygıyı açıkça sayar.

Özel ihtiyaç sahibi kavramı da yönetmelikte tanımlanmıştır ve merkezdeki önceliği belirler:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.3 — Tanımlar

“k) Özel ihtiyaç sahibi: Başvuru sahibi ile uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerden, refakatsiz çocuk, engelli, yaşlı, hamile, beraberinde çocuğu olan yalnız anne ya da baba veya işkence, cinsel saldırı ya da diğer ciddi psikolojik, bedensel ya da cinsel şiddete maruz kalmış kişiyi”

Kişinin bu tanıma girdiği dosyada gösterilirse, hem m.14/1-d uyarınca uygun alan tahsisi hem de m.4/ç uyarınca öncelik talebi gündeme gelir. Aynı olgular, idari gözetimin orantılılığı bakımından sulh ceza hâkimliğine yapılacak itirazın da dayanağını oluşturur.

Ziyaret Saatleri ve Eşya Teslimi: Kuralı Kim Belirler?

Merkezle ilgili en çok aranan bilgiler ziyaret saatleri, kıyafet, para ve ilaç teslimi gibi günlük işleyiş ayrıntılarıdır. Burada dürüst bir sınır çizmek gerekir: bu ayrıntılar yayımlanmış mevzuatta düzenlenmemiştir. Yönetmelik yirmi bir maddeden oluşur ve ziyaret usulüne ayrılmış bir maddesi yoktur. Düzenleme yetkisi açıkça idareye bırakılmıştır:

Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik m.19 — İdari düzenlemeler

“(1) Genel Müdürlük, bu Yönetmeliğe aykırı olmamak üzere idari düzenlemeler yapabilir. (2) Ayrıca merkezlerin genel güvenlik, yangın, bilgi sistemlerinin güvenliği gibi diğer güvenlik standartları ile güvenlik personelinin merkez içinde ve dışında yerine getireceği görevler, Genel Müdürlük tarafından belirlenir.”

Buna m.14/2’deki “standartlar Genel Müdürlük tarafından belirlenir” kuralı eklendiğinde tablo netleşir: ziyaret gün ve saatleri, teslim edilebilecek eşyanın kapsamı ve güvenlik kontrolünün biçimi merkez ve Göç İdaresi tarafından belirlenen idari düzenlemelerle şekillenir. Bu düzenlemeler merkezden merkeze ve dönemden döneme değişebilir.

Yayımlanmış mevzuattan çıkarılabilecek olan ise şudur:

• Telefon. m.59/b, yabancıya telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanmasını güvence altına alır. Erişimin merkez telefonları üzerinden kurulması bu güvenceye aykırı değildir; erişimin hiç sağlanmaması aykırıdır.
• Kıymetli eşya. m.14/1-e, barınanların kıymetli eşyalarının emanete alınmasını bir hizmet olarak sayar.
• Ziyaretçi. m.59/c, yabancıya ziyaretçileriyle, konsolosluk yetkilisiyle ve BMMYK görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanmasını öngörür. Görüşmenin hangi gün ve saatte yapılacağı ise maddede düzenlenmemiştir.

Bu nedenle ziyarete gitmeden veya eşya göndermeden önce ilgili merkezden teyit almak gerekir. Bu yazı, mevzuatta karşılığı bulunmayan bir gün ve saat bilgisi vermez; verilen bilgi ancak kaynağı gösterilebildiği ölçüde güvenilirdir.

Anayasa Mahkemesi Denetimi: Gerekçesiz veya Geç Tebliğ Edilen Gözetim

İdari gözetimin m.57’de öngörülen usule uygun yürütülmesi kâğıt üzerinde kalmamalıdır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, idari gözetim kararının ve aylık değerlendirmelerin gerekçesiyle birlikte süratle tebliğ edilmesi gerektiğini vurgulayan bir başvuruda, kararı gecikmeyle verilen ve bilgileri zamanında kendisine tebliğ edilmeyen bir başvurucu için şu tespiti yapmıştır:

“Somut olayda başvurucunun idari gözetim altına alınmasına ve bu tedbirin devam ettirilmesine ilişkin karar ve bilgilerin zamanında kendisine bildirilmediği, dolayısıyla durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlama imkânının da zarar gördüğü sonucuna ulaşılmıştır. 103. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 19. maddesinin dördüncü fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.”

(Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, B. No: 2014/15769, T. 30.11.2017 — kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine)

Bu karar 2019 değişikliğinden önceki bir olaya ilişkindir; ancak dayandığı ilke (gerekçeli ve süratli tebliğ zorunluluğu) bugün m.57/4-5’te hâlâ yürürlükte ve 2019’da güçlendirilmiştir. Pratik ders açıktır: idari gözetim kararı gerekçesiz verilmiş veya süresinde tebliğ edilmemişse, bu eksiklik sulh ceza hâkimine yapılacak itirazda ileri sürülebilir.

Merkezden Çıkınca Şikâyet Konusuz Kalır mı?

Uygulamada sık karşılaşılan bir tereddüt, kişi serbest bırakıldıktan sonra tutulma koşullarına ilişkin şikâyetin anlamını yitirip yitirmediğidir. Anayasa Mahkemesi bunu açıkça reddetmiş ve serbest bırakılmanın başvurucuyu yalnızca tazminat yoluna yönlendirmeye gerekçe yapılamayacağını belirtmiştir:

“Aksi takdirde başvuru tarihinde idari gözetim altında bulunan kişinin inceleme tarihinden önce serbest bırakılması gerekçe gösterilerek tazminat yoluna yönlendirilmesi, ciddi ve güncel hak ihlallerinin zımnen meşrulaştırılması sonucunu doğurur. 57. Açıklanan gerekçelerle tutulma koşulları yönünden Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak Anayasa’nın 40. maddesinde teminat altına alınan etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir”

(Anayasa Mahkemesi, B. No: 2025/10406, T. 08.07.2025 — kısmen ihlal)

Kararın iki pratik sonucu vardır. Birincisi, merkezdeki koşullara ilişkin şikâyet, kişi çıktıktan sonra da incelenir; “artık dışarıdasınız” cevabı tek başına yeterli değildir. İkincisi (ve daha önemlisi) ihlal, koşulların kendisinden ayrı olarak etkili bir başvuru yolunun bulunmamasından doğmuştur. Yani merkezdeki koşullardan şikâyetçi olan kişiye, bu şikâyeti zamanında ve etkili biçimde inceletecek bir mercinin sağlanmış olması gerekir.

Bu nedenle merkezde geçirilen süre boyunca koşullara ilişkin somut kayıt tutulması (hangi tarihte hangi talebin yapıldığı, kime iletildiği, cevap verilip verilmediği) sonraki başvurunun dayanağını oluşturur.

Serbest Bırakıldıktan Sonra Önce Hangi Yol Tüketilmelidir?

Bir önceki başlıkta yer alan karar, serbest bırakılmanın şikâyeti konusuz bırakmadığını gösterir. Bu, doğrudan Anayasa Mahkemesi’ne gidilebileceği anlamına gelmez. Mahkeme, idari gözetimi sona ermiş kişilerin kişi hürriyeti ve güvenliği iddiası bakımından önce idari yargıda tam yargı davası açmasını arar:

“22. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona erdirilen başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma, yeterli giderim sağlama kapasitesini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam yargı davası yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır (B.T., § 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, § 37). 23. Başvurucunun geri gönderme merkezinden salıverildiği görülmüştür. Bu durumda kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiası bakımından yukarıda açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.”

(Anayasa Mahkemesi, B. No: 2020/13340, T. 19.01.2022 — başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez)

İki kararı birlikte okumak gerekir; çünkü söyledikleri farklı şeylerdir ve karıştırıldığında hak kaybı doğurur:

Ne iddia ediliyor	Hangi yol	Serbest bırakılmanın etkisi
Gözetim altında tutulma hukuka aykırıydı (kişi hürriyeti)	Önce idare mahkemesinde tam yargı davası	Yol tüketilmeden yapılan bireysel başvuru kabul edilemez
Tutulma koşulları kötü muamele oluşturdu	Etkili bir inceleme mercii sağlanmış olmalıdır	Serbest bırakılma şikâyeti konusuz bırakmaz

Yani serbest bırakılma, şikâyetin incelenmesini engellemez; ancak hangi merciye ve hangi sırayla gidileceğini belirler. Gözetimin hukuka aykırılığından doğan maddi ve manevi zarar için idare mahkemesinde tam yargı davası açılmadan yapılan bireysel başvuru, esası incelenmeden reddedilir.

Bireysel Başvuru Süresi Ne Zaman Başlar?

Süre hesabı, bu dosyalarda sıkça gözden kaçan ikinci eşiktir. Sınır dışı kararına karşı açılan iptal davasında idare mahkemesinin kararı kesindir (m.53/3). Kesin karara karşı istinaf yoluna başvurulması, bireysel başvuru süresini uzatmaz:

“27. Somut olayda, kesin nitelikteki İdare Mahkemesinin 20/11/2018 tarihli kararının başvurucuya 7/12/2018 tarihinde tebliğ edildiği görülmektedir. Bu nedenle 7/12/2018 tarihinde öğrenilen kesin nitelikteki karara karşı otuz günlük başvuru süresi geçtikten sonra 7/3/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunulduğu anlaşılmıştır. Başvurucunun istinaf yoluna başvurmasının bireysel başvuru süresinin belirlenmesine bir etkisi olmamıştır.”

(Anayasa Mahkemesi, B. No: 2019/8096, T. 29.12.2021 — süre aşımı nedeniyle kabul edilemez)

Kararın pratik sonucu nettir: otuz günlük bireysel başvuru süresi, kesin nitelikteki idare mahkemesi kararının tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Var olmayan bir kanun yoluna başvurmak bu süreyi durdurmaz ve bekleyen kişi süreyi kaybeder.

Bu iki eşik birlikte değerlendirildiğinde sıralama şöyledir: sınır dışı kararına karşı yedi gün içinde idare mahkemesinde iptal davası (m.53/3), idari gözetime karşı süre sınırı olmaksızın sulh ceza hâkimliği (m.57/6), gözetim sona erdikten sonra zarar için tam yargı davası ve ancak bu yollar tükendikten sonra otuz gün içinde bireysel başvuru.

Gözetim kararına karşı verilecek dilekçenin yapısı için idari gözetim kararına itiraz dilekçesi örneği yazısına bakılabilir.

İlgili yazılar: Sınır Dışı (Deport) Kararı: Sebepler ve İstisnalar · Sınır Dışı Etme Kararına İtiraz ve İptal Davası · İdari Gözetim Kararı Nedir, Nasıl İtiraz Edilir? · Tahdit Kodu Nedir, Nasıl Kaldırılır?

İtiraz dilekçesinin hangi bilgileri taşıması gerektiği ve doldurulabilir bir şablon idari gözetim kararına itiraz dilekçesi örneğinde ele alınmıştır. Vekâlet ücretini karşılayamayacak durumda olanlar için adli yardım başvurusunun şartları ve avukat tutacak parası olmayanın önündeki yollar ayrı yazılarda incelenmiştir.