İçindekiler 12
Kısa Cevap
Görevden uzaklaştırma (halk arasındaki adıyla açığa alınma) bir disiplin cezası değil, kanunun açık ifadesiyle ihtiyati bir tedbirdir. Görevi başında kalmasında sakınca görülen memur hakkında, soruşturmanın herhangi bir safhasında alınabilir. Tedbir süresince memura aylığının üçte ikisi ödenir. Disiplin kovuşturması nedeniyle alınmışsa en çok 3 ay sürebilir; ceza kovuşturması nedeniyle alınmışsa yetkili amir durumu her iki ayda bir incelemek zorundadır. Tedbiri izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır.
Bu Durumda mısınız?
- Size görevden uzaklaştırma kararı tebliğ edildi ve ne anlama geldiğini bilmiyorsunuz.
- Açığa alınalı aylar oldu, hakkınızda hâlâ bir karar verilmedi.
- Maaşınızın üçte biri kesiliyor, geri alıp alamayacağınızı merak ediyorsunuz.
- Ceza davasından beraat ettiniz, göreve dönüş talebiniz cevapsız kaldı.
- Tedbirin haksız olduğunu düşünüyor, dava açmayı değerlendiriyorsunuz.
Tedbir mi, Ceza mı? — Ayrımın Sonuçları
Kanunun tanımı tereddüde yer bırakmaz:
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.137 — Görevden uzaklaştırma
Görevden uzaklaştırma, Devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek Devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir. Görevden uzaklaştırma tedbiri, soruşturmanın herhangi bir safhasında da alınabilir.
Bu nitelendirmenin dört somut sonucu vardır:
- Disiplin cezası listesinde yer almaz. m.125’te sayılan beş ceza (uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması, memurluktan çıkarma) arasında görevden uzaklaştırma yoktur.
- Tekerrüre esas alınmaz. Ceza olmadığı için m.125’in tekerrür hükmü uygulanmaz.
- Özlük dosyasından silinme rejimine tabi değildir. m.133 disiplin cezalarını düzenler.
- Suçluluk tespiti içermez. Tedbir, hizmetin selameti için alınır; kusurun sabit olduğu anlamına gelmez.
Buna karşılık tedbir, memurun gelirini ve kariyerini fiilen etkilediği için kesin ve yürütülmesi zorunlu bir idari işlemdir ve iptal davasına konu olur.
Kim Karar Verebilir?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.138 — Yetkililer
Görevden uzaklaştırmaya yetkililer şunlardır. a) Atamaya yetkili amirler; b) Bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri; c) İllerde valiler; ç) İlçelerde kaymakamlar (İlçe idare şube başkanları hakkında valinin muvafakati şarttır.) Valiler ve kaymakamlar tarafından alınan görevden uzaklaştırma tedbiri, memurun kurumuna derhal bildirilir.
Liste sınırlıdır. Bu sayılanlar dışındaki bir makamın aldığı görevden uzaklaştırma kararı yetki yönünden sakattır ve iptal sebebidir. Yetki bakımından bir başka konu, müfettiş tarafından alınan tedbirin sonradan kaldırılmasında yetkinin kimde olduğudur: müfettişlerce görevden uzaklaştırılanlar hakkında tedbiri kaldırma yetkisi atamaya yetkili amirdedir (m.142).
Ayrıca tedbir yalnızca disiplin süreciyle sınırlı değildir:
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.140 — Ceza kovuşturması sırasında görevden uzaklaştırma
Haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan Devlet memurları da 138 inci maddedeki yetkililer tarafından görevden uzaklaştırılabilirler.
10 İş Günü Kuralı ve Amirin Sorumluluğu
Bu, uygulamada en az bilinen ama en güçlü güvencelerden biridir:
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.139 — Görevden uzaklaştıran amirin sorumluluğu
Görevinden uzaklaştırılan Devlet memurları hakkında görevden uzaklaştırmayı izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır. Memuru görevden uzaklaştırdıktan sonra memur hakkında derhal soruşturmaya başlamıyan, keyfi olarak veya garaz veya kini dolayısiyle bu tasarrufu yaptığı, yaptırılan soruşturma sonunda anlaşılan amirler, hukuki, mali ve cezai sorumluluğa tabidirler.
İki ayrı yükümlülük vardır: 10 iş günü içinde soruşturmaya başlama ve tedbiri keyfî ya da garaz/kin saikiyle almama. İkincisinin yaptırımı hafif değildir. Amirin hukuki, mali ve cezai sorumluluğu doğar. Aynı sorumluluk, tedbiri kaldırması gerekirken kaldırmayan görevli için de öngörülmüştür (m.142 son cümle).
Açığa alındığı hâlde hakkında haftalarca hiçbir soruşturma işlemi yapılmayan bir memur için bu, hem iptal davasında hem de tam yargı (tazminat) davasında öne sürülebilecek somut bir dayanaktır.
Maaş: Üçte İki Kuralı
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.141 — Hak ve yükümlülük
Görevden uzaklaştırılan ve görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir. Bu gibiler bu Kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler.
Kesilen üçte bir kalıcı değildir. m.143’te sayılan hâller gerçekleştiğinde kesinti geri ödenir ve süre kariyer bakımından da telafi edilir: görevden uzakta geçirilen süre derecedeki kademe ilerlemesinde, bu sürenin derece yükselmesi için gerekli en az bekleme süresini aşan kısmı ise üst dereceye yükselme hâlinde kademe ilerlemesi yapılmak suretiyle değerlendirilir.
Danıştay Kararı: Üçte İki Maaş Bildirim Yerine Geçmez
Maaşın üçte iki oranında ödenmesi, memura görevden uzaklaştırma kararı tebliğ edildiği anlamına gelmez. Danıştayın incelediği olayda tutukluluğu sona eren kamu görevlisi, üçte iki maaş ödenmeye devam ettiği için görevden uzaklaştırıldığını düşündüğünü ileri sürmüştür. Daire çoğunluğu bu savunmayı kabul etmemiştir:
657 sayılı Kanun’un yukarıda aktarılan 141. maddesinde görevden uzaklaştırma ve tutukluluk hallerinde memurlara maaşının üçte ikisinin ödeneceği hükme bağlandığından, davacının “üçte iki maaş ödendiğinden görevden uzaklaştırıldığını sandığı” yolundaki iddiasına itibar edilemeyeceği, kendisine yazılı olarak görevden uzaklaştırıldığına ilişkin bildirim yapılmadığı sürece görevine gitmesi gerektiğini bilmek zorunda olduğu açıktır.
(Danıştay 12. Daire, E. 2021/8069, K. 2025/2716, T. 26.05.2025 — BOZULMASINA)
Karar oyçokluğuyla verilmiştir. Çoğunluk gerekçesinin pratik sonucu şudur: tutukluluğun veya gözaltının sona ermesinden sonra yalnız bordrodaki ödeme oranına güvenilmemeli; görevden uzaklaştırma işleminin varlığı ve yazılı bildirimi kurumdan teyit edilmelidir.
Süre: 3 Ay ve “Her İki Ayda Bir”
Bu noktada iki ayrı rejim vardır ve sıkça karıştırılır.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.145 — Süre
Görevden uzaklaştırma; bir disiplin kovuşturması icabından olduğu takdirde en çok 3 ay devam edebilir. Bu süre sonunda hakkında bir karar verilmediği takdirde memur görevine başlatılır. Bir ceza kovuşturması icabından olduğu takdirde görevinden uzaklaştırmaya yetkili amir (Müfettişlerin görevinden uzaklaştırdıkları memurlar hakkında atamaya yetkili amir) ilgilinin durumunu her iki ayda bir inceliyerek görevine dönüp dönmemesi hakkında bir karar verir ve ilgiliye de yazı ile tebliğ eder.
| Tedbirin sebebi | Süre rejimi |
|---|---|
| Disiplin kovuşturması | En çok 3 ay; süre sonunda karar yoksa memur göreve başlatılır |
| Ceza kovuşturması | Üst sınır yok; yetkili amir her iki ayda bir inceler ve kararını yazı ile tebliğ eder |
İki ayrıntı özellikle önemlidir:
- Disiplin kanadında 3 ay uzatılabilir bir süre değildir. Kanun, sürenin sonunda karar verilmemişse memurun göreve başlatılacağını söyler. Bu nedenle “tedbir her üç ayda bir yenilenir” biçimindeki yaygın anlatım, disiplin kovuşturması bakımından kanun metniyle örtüşmez.
- Ceza kanadında inceleme periyodu iki aydır, üç ay değil. Ve bu inceleme sessiz kalınarak yapılamaz: sonucun ilgiliye yazı ile tebliğ edilmesi kanunî bir zorunluluktur. İki aylık incelemenin hiç yapılmadığı veya sonucunun tebliğ edilmediği durumlar, tedbirin devamına karşı açılacak davada doğrudan kullanılabilir.
Tedbir Ne Zaman Kalkar?
İki ayrı hüküm devrededir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.142 — Tedbirin kaldırılması
Soruşturma sonunda disiplin yüzünden memurluktan çıkarma veya cezai bir işlem uygulanmasına lüzum kalmıyan Devlet memurları için alınmış olan görevden uzaklaştırma tedbiri, 138 inci maddedeki yetkililerce (Müfettişler tarafından görevden uzaklaştırılanlar hakkında atamaya yetkili amirlerce) derhal kaldırılır.
Bazı hâllerde ise göreve iade takdire bağlı değil, zorunludur:
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.143 — Göreve tekrar başlatılması zorunlu olan haller
Soruşturma veya yargılama sonunda yetkili mercilerce: a) Haklarında memurluktan çıkarmadan başka bir disiplin cezası verilenler; b) Yargılamanın men’ine veya beraatine karar verilenler; c) Hükümden evvel haklarındaki kovuşturma genel af ile kaldırılanlar; ç) Görevlerine ve memurluklarına ilişkin olsun veya olmasın memurluğa engel olmıyacak bir ceza ile hükümlü olup cezası ertelenenler; Bu kararların kesinleşmesi üzerine haklarındaki görevden uzaklaştırma tedbiri kaldırılır.
Buradaki (a) bendi dikkat çekicidir: memura memurluktan çıkarma dışında bir ceza verilmişse (örneğin kınama veya aylıktan kesme) tedbirin kaldırılması zorunludur. Yani “ceza aldı, açıkta kalsın” denilemez. Kararların kesinleşmesi şartına da dikkat edilmelidir.
Dava Yolu
Görevden uzaklaştırma icrai bir idari işlemdir; iptali istenebilir. Dava açma süresi genel kurala tabidir: işlemin yazılı bildiriminden itibaren 60 gün (2577 sayılı İYUK m.7). Tedbirin sürmesi memurun gelirini azalttığı için yürütmenin durdurulması talebi de pratikte önemlidir; süreç ve şartlar için: Yürütmenin Durdurulması Nedir? Şartları ve Süreç.
Tedbirin hukuka aykırı olduğu yargı kararıyla saptanırsa, kesilen aylıklar ve doğan diğer zararlar için tam yargı davası gündeme gelebilir.
Denetimde en çok kullanılan başlıklar şunlardır: yetki (m.138 listesi dışında bir makam), sebep (görevi başında kalmasında somut bir sakınca gösterilmemesi), usul (10 iş günü içinde soruşturmaya başlanmaması), süre (3 ayın aşılması ya da iki aylık incelemenin yapılmaması/tebliğ edilmemesi) ve ölçülülük.
Sık Yapılan Hatalar
- Tedbiri ceza sanmak. Görevden uzaklaştırma m.125’teki cezalardan biri değildir; ihtiyati tedbirdir (m.137).
- “Üç ayda bir uzatılır” sanmak. Disiplin kanadında süre en çok 3 aydır ve sonunda karar yoksa memur göreve başlatılır (m.145).
- Ceza kanadındaki inceleme periyodunu üç ay sanmak. Kanun her iki ayda bir der ve sonucun yazı ile tebliğini arar (m.145).
- 10 iş günü kuralını bilmemek. Tedbiri izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır (m.139).
- Beraat sonrası göreve iadeyi talep etmemek. Kararın kesinleşmesi üzerine tedbir kaldırılır; kesilen üçte bir de ödenir (m.141, m.143).
- 60 günlük dava süresini kaçırmak. Tedbir devam ederken “nasılsa kalkar” beklentisi hak kaybına yol açar.
Özet
- Görevden uzaklaştırma ihtiyati tedbirdir, disiplin cezası değildir (m.137).
- Yetkililer sınırlı sayıdadır: atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, valiler, kaymakamlar (m.138).
- Tedbiri izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır; aksi hâlde amirin hukuki, mali ve cezai sorumluluğu doğar (m.139).
- Tedbir süresince aylığın üçte ikisi ödenir; m.143 hâllerinde kesilen üçte bir geri ödenir (m.141).
- Disiplin kanadında en çok 3 ay; ceza kanadında her iki ayda bir inceleme + yazılı tebliğ (m.145).
- Memurluktan çıkarma dışında ceza verilenler ile beraat/men-i muhakeme hâllerinde tedbirin kaldırılması zorunludur (m.143).
İlgili yazılar: Memur Disiplin Cezaları: 657’ye Göre 5 Ceza Türü ve Sonuçları · İdari Soruşturma Nedir? Aşamaları, Savunma ve Zamanaşımı · Yürütmenin Durdurulması Nedir? Şartları ve Süreç · Tam Yargı Davası Nedir? İdareden Tazminat ve Süre · İdari Davada Dava Açma Süresi: 60 Gün Kuralı
Sıkça Sorulan Sorular
Görevden uzaklaştırma nedir?
Halk arasında açığa alınma denilen bu işlem, kamu hizmetinin gerektirdiği hâllerde görevi başında kalmasında sakınca görülen Devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir (657 sayılı Kanun m.137). Bir disiplin cezası değildir; soruşturmanın herhangi bir safhasında da alınabilir.
Görevden uzaklaştırma disiplin cezası mıdır?
Hayır. Kanun bunu açıkça "ihtiyati bir tedbir" olarak tanımlar (657 sayılı Kanun m.137). Disiplin cezaları m.125'te sayılan beş cezadır ve görevden uzaklaştırma bunların arasında yer almaz. Tedbir olması, ceza gibi tekerrüre esas alınmaması ve özlük dosyasından silinme rejimine tabi olmaması sonucunu doğurur.
Kim görevden uzaklaştırma kararı verebilir?
Atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, illerde valiler, ilçelerde kaymakamlar (ilçe idare şube başkanları hakkında valinin muvafakati şarttır). Vali ve kaymakamların aldığı tedbir memurun kurumuna derhal bildirilir (657 sayılı Kanun m.138).
Açığa alınan memur maaş alır mı?
Evet. Görevden uzaklaştırılan ve görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir; sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler (657 sayılı Kanun m.141).
Kesilen üçte bir maaş geri ödenir mi?
Evet, m.143'te sayılan durumların gerçekleşmesi hâlinde. Memurluktan çıkarmadan başka bir disiplin cezası verilenler, yargılamanın men'ine veya beraatine karar verilenler gibi hâllerde kesilen üçte bir kendilerine ödenir ve görevden uzakta geçen süre kademe ilerlemesinde değerlendirilir (657 sayılı Kanun m.141).
Görevden uzaklaştırma en fazla ne kadar sürer?
Disiplin kovuşturması nedeniyle alınmışsa en çok 3 ay devam edebilir; bu süre sonunda karar verilmemişse memur göreve başlatılır. Ceza kovuşturması nedeniyle alınmışsa yetkili amir ilgilinin durumunu her iki ayda bir inceleyerek göreve dönüp dönmeyeceğine karar verir ve yazı ile tebliğ eder (657 sayılı Kanun m.145).
Açığa alındım ama soruşturma başlamadı, ne olur?
Görevden uzaklaştırmayı izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır. Derhal soruşturmaya başlamayan, keyfî olarak veya garaz ya da kin dolayısıyla bu tasarrufu yaptığı anlaşılan amirler hukuki, mali ve cezai sorumluluğa tabidir (657 sayılı Kanun m.139).
Beraat edersem göreve dönmem zorunlu mu?
Evet. Yargılamanın men'ine veya beraatine karar verilenler hakkındaki görevden uzaklaştırma tedbiri, bu kararların kesinleşmesi üzerine kaldırılır (657 sayılı Kanun m.143). Aynı zorunluluk, memurluktan çıkarmadan başka bir disiplin cezası verilenler için de geçerlidir.
Görevden uzaklaştırma kararına dava açabilir miyim?
Evet. Görevden uzaklaştırma kesin ve yürütülmesi zorunlu bir idari işlemdir; iptal davasına konu olur. Dava açma süresi genel kurala tabidir - tebliğden itibaren 60 gün (2577 sayılı İYUK m.7). Yürütmenin durdurulması da istenebilir.
Ceza kovuşturması nedeniyle de açığa alınabilir miyim?
Evet. Haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan Devlet memurları da m.138'deki yetkililer tarafından görevden uzaklaştırılabilir (657 sayılı Kanun m.140). Bu hâlde 3 aylık üst sınır değil, iki ayda bir inceleme rejimi uygulanır.
İlgili çalışma alanı: İdare Hukuku
← Tüm makaleler