Kazai Rüşt Nedir? Ergin Kılınma Kararı ve Şartları

Kısa Cevap

Kazai rüşt, bir küçüğün mahkeme kararıyla ergin kılınmasıdır. Kanundaki adı ergin kılınmadır. Üç şart birlikte aranır: küçüğün on beş yaşını doldurmuş olması, kendi isteği ve velisinin rızası. Şartlar tamamsa mahkeme ergin kılınmaya karar verebilir — bu bir zorunluluk değil, takdir yetkisidir. Karar verilirse kişi kural olarak tam fiil ehliyetine kavuşur ve velayet sona erer.

Bu Durumda mısınız?

• On beş yaşını doldurdunuz ve kendi adınıza işlem yapabilmek için mahkemeye başvurmayı düşünüyorsunuz.
• Çocuğunuz çalışıyor ya da kendi işini kurmak istiyor, hukuki işlemleri kendisinin yapabilmesini istiyorsunuz.
• Miras yoluyla mal edinen bir küçüğün malvarlığını kendisinin yönetmesi gündeme geldi.
• “Kazai rüşt” ile “ergin kılınma” aynı şey mi diye araştırıyorsunuz.

Talep, sonuçları geri alınması güç bir ehliyet değişikliği doğurur; başvurmadan önce bir avukata danışmanız yerinde olur.

Kazai Rüşt Nedir?

Kurum, kanunda tek bir cümlede düzenlenmiştir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.12

Onbeş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

“Kazai” yargısal, “rüşt” ise erginlik demektir; kazai rüşt, yargı kararıyla kazanılan erginliktir. Kanunun kendi terimi ergin kılınmadır ve iki ifade aynı kurumu anlatır.

Üç Şart

Madde metni kısa olduğu için şartlar da nettir; üçü birlikte aranır.

Şart	Açıklama
On beş yaşın doldurulması	Kesin bir alt sınırdır. Daha küçük yaştakiler için bu yol kapalıdır.
Küçüğün kendi isteği	Talep küçüğün iradesine dayanmalıdır; yalnız veli istemiyle olmaz.
Velinin rızası	Kanun rızayı açıkça arar. Rıza eksikse maddedeki şartlar tamamlanmamış olur.

Dördüncü bir unsur da maddenin fiilindedir: kanun “ergin kılınır” değil “ergin kılınabilir” demektedir. Yani üç şartın birlikte bulunması mahkemeyi bağlamaz; şartlar başvuruyu mümkün kılar, karar mahkemenin takdirindedir. (Maddenin lafzı bu takdirin hangi ölçüte göre kullanılacağını göstermez; bu yazıda takdir ölçütüne ilişkin bir iddia kurulmamıştır.)

Erginliğin Üç Yolu

Ergin kılınma, erginliğe ulaşmanın tek yolu değildir. Kanun genel kuralı ayrı bir maddede koyar:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.11

Erginlik onsekiz yaşın doldurulmasıyla başlar. Evlenme kişiyi ergin kılar.

Buradan üç yol çıkar:

1. Yaş — on sekiz yaşın doldurulması. Kendiliğinden gerçekleşir, karar gerekmez.
2. Evlenme — kanun gereği erginlik doğurur, ayrıca mahkeme kararı aranmaz.
3. Mahkeme kararı — kazai rüşt; yalnız bu yol karar gerektirir.

Görevli Mahkeme: Sulh Hukuk

Konu kişinin ehliyetiyle ilgili olduğu için aile mahkemesi sanılır; oysa kanun ergin kılınmayı kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayar:

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.382

a) Kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işleri: 1) Ergin kılınma.

Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme ise ayrı bir maddede belirlenmiştir:

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.383

(1) Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir.

Yargıtay, sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri arasında çıkan bir görev uyuşmazlığını tam bu gerekçeyle çözmüştür:

“Bu değerlendirmelere göre, 6100 sayılı HMK’nın 382/2-a-1 maddesinde ergin kılınma (kazai rüşt) kararı verilmesine ilişkin davanın çekişmesiz yargıya ilişkin olduğu düzenlenmiş ve aynı Kanunun 383. maddesinde de, çekişmesiz yargıda aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğu belirlenmiştir.”

(Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, E. 2015/1179, K. 2015/1829, T. 20.03.2015 — yargı yeri belirlenmesi)

Aynı kararda dairenin belirttiği bir ayrıntı da işin niteliğini gösterir: ergin kılınma talebinde hasım yer almaz, çünkü davacılarla herhangi bir kişi ya da kurum arasında uyuşmazlık yoktur.

Peki hangi yerdeki sulh hukuk mahkemesi? Görev sorusu cevaplandıktan sonra sıra yetkiye gelir ve çekişmesiz yargının kendi yetki kuralı vardır:

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.384 — Çekişmesiz yargı işlerinde yetki

Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, çekişmesiz yargı işleri için talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Kural, genel yetki kuralından (davalının yerleşim yeri) ayrılır: burada belirleyici olan talepte bulunanın ya da ilgililerden birinin oturduğu yerdir. Hasım bulunmayan bir işte zaten “davalının yerleşim yeri” ölçütü işleyemez.

Küçük Vesayet Altındaysa: İki Kademeli İzin

Maddenin aradığı rıza velinin rızasıdır. Peki küçüğün velisi yoksa ve kendisi vesayet altındaysa? Bu hâlde işleyen mekanizma bambaşkadır ve uygulamada en çok gözden kaçan noktalardan biridir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.463 — Denetim makamından izin

Aşağıdaki hâllerde vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da izni gereklidir:

Maddenin saydığı hâller arasında altıncı sırada açıkça “Küçüğün ergin kılınması” yer alır. Yani vesayet altındaki bir küçüğün ergin kılınması tek bir iznin değil, art arda iki iznin konusudur. Bu iki makam farklı mahkemelerdir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.397

Vesayet makamı, sulh hukuk mahkemesi; denetim makamı, asliye hukuk mahkemesidir.

Sonuç şu tabloya oturur:

Küçüğün durumu	Aranan irade	Karar mercii
Velayet altında	Küçüğün isteği + velinin rızası (TMK m.12)	Sulh hukuk mahkemesi
Vesayet altında	Vesayet makamının izni, ardından denetim makamının izni (TMK m.463/6)	Sulh hukuk ve asliye hukuk

TMK m.463 izin rejimini kurar; iznin hangi ölçütlere göre verileceğini bu madde göstermez. Bu yazıda, iki makamın izni değerlendirirken uygulayacağı ölçütlere ilişkin bir iddia kurulmamıştır.

Sonucu: Tam Fiil Ehliyeti

Ergin kılınmanın asıl sonucu, kişinin kendi işlemleriyle hukuki sonuç doğurabilir hâle gelmesidir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.10

Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır.

Karar öncesinde küçük, ayırt etme gücü olsa bile sınırlı ehliyetsiz konumdadır; kural olarak yasal temsilcisinin rızası olmadan borç altına giremez. Karardan sonra bu sınırlama kalkar. Ehliyet kademelerinin tamamı için fiil ehliyeti yazımıza bakabilirsiniz.

Erginlikle birlikte velayet de sona erer; küçüğün kişiliği ve malvarlığı üzerindeki veli yetkileri ortadan kalkar.

Neyi Değiştirmez?

Bu ayrımlar uygulamada sıkça karıştırılır:

• Evlenme yaşını değiştirmez. Evlenme ehliyeti kendi kurallarına tabidir; ergin kılınma kararı evlenme yaşını öne çekmez.
• Ceza sorumluluğunu değiştirmez. Ceza hukukundaki yaş grupları Türk Ceza Kanunu’nda düzenlenir ve medeni hukuktaki erginlikten bağımsızdır.
• Sonradan korunma ihtiyacını karşılamaz. Ergin kılınan kişi ileride korunmaya muhtaç hâle gelirse gündeme gelecek kurum kararın geri alınması değil, kısıtlama ve vesayettir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yalnız veli isteğiyle başvurmak. Küçüğün kendi isteği kanuni şarttır.
• Şartlar tamamsa kararın kesin olduğunu sanmak. Kanun takdir yetkisi tanır.
• On beş yaş sınırını esnetmeye çalışmak. Alt sınır kesindir.
• Ergin kılınmayı evlenme izniyle karıştırmak. İkisi ayrı kurumlar, ayrı sonuçlar.
• Kazai rüşt ile ergin kılınmayı farklı iki kurum sanmak. Aynı kurumun iki adıdır.

Özet

• Kazai rüşt = ergin kılınma; küçüğün mahkeme kararıyla erginlik kazanmasıdır (TMK m.12).
• Üç şart birlikte aranır: 15 yaş + küçüğün isteği + velinin rızası.
• Kanun “ergin kılınabilir” der — karar mahkemenin takdirindedir.
• Sonuç, kural olarak tam fiil ehliyeti ve velayetin sona ermesidir (TMK m.10).
• Görevli mahkeme sulh hukuktur, aile mahkemesi değil — talep kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işlerindendir (HMK m.382/2-a, m.383). Yetki ise talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesindedir (HMK m.384).
• Küçük vesayet altındaysa rejim değişir: ergin kılınma, vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da iznine bağlıdır (TMK m.463/6); yani sulh hukuk ve asliye hukuk, iki kademe (TMK m.397).
• Erginliğe ayrıca yaş ve evlenme yoluyla da ulaşılır (TMK m.11).
• Ergin kılınma evlenme yaşını ve ceza sorumluluğunu değiştirmez.

İlgili yazılar: Fiil Ehliyeti · Vesayet · Velayet Davası · Gaiplik