Vesayet Nedir? Vasi Tayini ve Kısıtlılık

Kısa Cevap

Vesayet, kendi işlerini göremeyen veya korunmaya muhtaç kişilerin haklarının ve malvarlığının mahkemece atanan bir vasi eliyle korunmasını sağlayan hukuki kurumdur. Velayet altında bulunmayan her küçük ile kanunda sayılan sebeplerle kısıtlanan erginler vesayet altına alınır. Vesayet organları, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardan oluşur; vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK m.396, m.397).

Bu Durumda mısınız?

• Yaşlı ya da ağır hasta bir yakınınız işlerini yürütemiyor ve onun adına banka, tapu veya sağlık işlemi yapabilmek için yetki arıyorsunuz.
• Bir yakınınızın akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlanması gerekip gerekmediğini araştırıyorsunuz.
• Kendinize vasi atanmasını ya da başkasına vasi olmayı düşünüyor, şartları ve yükümlülükleri merak ediyorsunuz.
• Vasi olarak atandınız ve hangi işlemler için mahkeme izni gerektiğini bilmeniz gerekiyor.
• Daha önce konulmuş bir kısıtlamanın kaldırılmasını istiyorsunuz.
• Durumun vesayeti mi yoksa daha hafif bir tedbir olan kayyımlığı mı gerektirdiğinden emin değilsiniz.

Vesayet kişinin fiil ehliyetini doğrudan etkileyen ağır bir sonuç doğurduğundan, somut durumunuzu mutlaka bir avukatla değerlendirin.

Vesayet Nedir?

Vesayet, korunmaya muhtaç kişinin kişiliğinin ve malvarlığının, mahkeme denetimi altında görev yapan bir vasi tarafından korunmasını amaçlar. Kanun önce vesayetin organlarını belirler:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.396

Vesayet organları, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardır.

Bu organların hangi mahkemeler olduğu ise ayrı bir maddede gösterilmiştir. Uygulamada en çok karıştırılan nokta budur. Vesayet davaları aile mahkemesinde değil, sulh hukuk mahkemesinde görülür:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.397

Kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür.

Vesayet makamı, sulh hukuk mahkemesi; denetim makamı, asliye hukuk mahkemesidir.

İstisnaî olarak, vesayet altındaki kişinin menfaati haklı gösteriyorsa (özellikle bir işletmenin veya ortaklığın sürdürülmesi gerekiyorsa) vesayet bir aileye de verilebilir; bu durumda vesayet makamının yetki, görev ve sorumluluğu kurulacak aile meclisine geçer (TMK m.398). Uygulamada bu yol nadiren işletilir; kural olan kamu vesayetidir.

Kimler Vesayet Altına Alınır?

Vesayet altına alma sebepleri kanunda sınırlı sayıda düzenlenmiştir. Bunların dışında bir gerekçeyle kişinin ehliyeti kısıtlanamaz.

Küçüklük

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.404

Velâyet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır.

Görevlerini yaparlarken vesayeti gerektiren böyle bir hâlin varlığını öğrenen nüfus memurları, idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.

Buradaki ölçüt yaş değil, velayet boşluğudur. Anne babası bulunan ve velayet altındaki çocuk vesayet altına alınmaz; velayet hiç kurulmamış ya da kaldırılmışsa vesayet devreye girer.

Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.405

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır.

Görevlerini yaparlarken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.

Maddede üç alternatif ölçüt vardır ve birinin gerçekleşmesi yeterlidir: işlerini görememe, sürekli yardıma muhtaçlık veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma. Teşhis tek başına yetmez; teşhisin bu sonuçlardan birini doğurması aranır.

Savurganlık, Bağımlılık, Kötü Yaşama Tarzı ve Kötü Yönetim

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.406

Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.

Bu sebepte de salt savurganlık veya bağımlılık yetmez; bunun darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesi doğurması ve kişiyi devamlı korunmaya muhtaç hâle getirmesi gerekir.

Kendi İsteği

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.408

Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir.

Bu, uygulamada yaşlı ya da ağır hasta kişilerin kendi talebiyle işletilen en pratik yoldur. Yargıtay, istek üzerine kısıtlamada da maddi ölçütün araştırılmasını ve kişinin usulünce dinlenilmesini arar:

“Yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetmediğini kanıtlayan her ergin kısıtlanmasını isteyebilir. Böyle bir kimse dinlenilmeden isteği sebebiyle kısıtlanamaz (TMK.md.409). Mahkemece kısıtlanması istenilen, usulünce davet edilerek delilleri sorulup bu çerçevede değerlendirilerek sonucu itibariyle karar vermek gerekirken, dinlenilmeden yazılı şekilde karar verilmesi usul ve yasaya aykırıdır.”

(Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2010/3790, K. 2010/14976, T. 21.07.2010 — bozma)

Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza

Hükümlülük sebebiyle kısıtlama, bu maddeler arasında 2024’te köklü biçimde değişen tek sebeptir. Yürürlükteki metin şöyledir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.407 (2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun’la değişik)

Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır.

Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülmesi hâlinde kısıtlanabilir. Cezayı yerine getirmekle görevli makam hapis cezasının infazına başlandığını derhâl vesayet makamına bildirir.

Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler.

Bu Kanunun kayyımlığa ilişkin hükümleri niteliğine uygun düştüğü ölçüde bu madde için de uygulanır.

Bu değişikliğin arka planı ve eski olaylara hangi metnin uygulanacağı aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınmıştır.

Kısıtlama Usulü: Rapor ve Dinlenme Şartı

Kısıtlama, kişinin fiil ehliyetini doğrudan etkilediği için kanun iki güçlü usul güvencesi öngörür. Her ikisi de aynı maddededir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.409

Bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. (Değişik cümle: 2/3/2024-7499/6 md.) Resmî sağlık kurulu raporunun tanzimi için gereklilik bulunması halinde 436 ncı madde hükümleri uygulanır. Hâkim, karar vermeden önce, kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir.

Bu iki güvence farklı sebeplere bağlanmıştır ve karıştırılmamalıdır: dinlenme zorunluluğu savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim ve istek sebeplerinde geçerlidir; resmî sağlık kurulu raporu şartı ise akıl hastalığı ve akıl zayıflığı sebebine özgüdür.

Resmî Sağlık Kurulu Raporu

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamada rapor bir seçenek değil, ön şarttır. Yargıtay bu noktada istikrarlı davranır ve rapor alınmadan verilen kararı eksik inceleme sayarak bozar:

“Türk Medeni Kanununun 409. maddesi hükmü uyarınca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmi sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir.”

(Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2009/4380, K. 2009/15312, T. 09.09.2009 — bozma)

Dikkat edilmesi gereken nokta, bu kuralın iki yönde de işlediğidir: rapor alınmadan kısıtlama kararı verilmesi nasıl bozma sebebiyse, rapor alınmadan kısıtlama talebinin reddedilmesi de aynı sebeple bozulur. Yani mahkeme, raporu almadan ne “evet” ne “hayır” diyebilir. Uygulamada tek hekim raporu veya bilirkişi görüşü bu şartı karşılamaz; kanunun aradığı, tam teşekküllü bir sağlık kuruluşunun düzenlediği resmî sağlık kurulu raporudur.

Kişinin Dinlenilmesi

Rapor dışındaki sebeplerde ise kişinin bizzat dinlenilmesi zorunludur:

“Türk Medeni Kanununun 409/1. maddesine göre bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz.”

(Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2008/15327, K. 2009/1183, T. 02.02.2009 — bozma)

Bu güvence şeklî bir formalite değildir; kişiye kendi ehliyetini ilgilendiren bir yargılamada söz hakkı tanır. Yukarıda aktarılan 2010 tarihli kararda daire, kişinin yalnızca dinlenilmesini değil, usulünce davet edilip delillerinin sorulmasını da aramıştır.

Vasi Nasıl Atanır? Kimler Vasi Olabilir?

Kısıtlama kararıyla birlikte mahkeme bir vasi atar. Vasinin belirlenmesinde temel kural yeterliliktir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.413

Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar.

Gereken durumlarda, bu görevi birlikte veya vesayet makamı tarafından belirlenen yetkileri uyarınca ayrı ayrı yerine getirmek üzere birden çok vasi atanabilir.

Rızaları bulunmadıkça birden çok kimse vesayeti birlikte yürütmekle görevlendirilemez.

Kural tek vasidir; birden çok vasi atanması istisnaîdir ve gerekçe ister. Yargıtay bu dengeyi şöyle kurar:

“Kural olarak bir kişi vasi olarak tayin edilir. Ancak işlerin durumu, malların başka yerlerde olmaları veya özel sebepler dikkate alınarak her biri ayrı işleri görmek veya birlikte bütün işleri yürütmek üzere birden çok kişi de vasi olarak atanabilir. Ancak rızaları bulunmadıkça birden çok kimse vesayeti birlikte yürütmekle görevlendirilemez. (TMK.md. 413/3)”

(Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2007/20545, K. 2008/4551, T. 02.04.2008 — bozma)

Vasi seçiminde kanun ailenin içine öncelik tanır:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.414

Haklı sebepler engel olmadıkça, vesayet makamı, vesayet altına alınacak kişinin öncelikle eşini veya yakın hısımlarından birini, vasilik koşullarına sahip olmaları kaydıyla bu göreve atar. Bu atamada yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler göz önünde tutulur.

Ayrıca haklı sebepler engel olmadıkça, kısıtlananın ya da ana veya babasının gösterdiği kişi vasiliğe atanır (TMK m.415). Bu iki madde birlikte okunduğunda, uygulamada vasiliğin çoğunlukla eş veya çocuk gibi yakın bir aile üyesine verildiği görülür.

Vasiliğe atanan kişinin bu görevi kabul etmesi kural olarak zorunludur (TMK m.416). Bununla birlikte kanun, kaçınma sebeplerini ayrıca sayar:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.417

Aşağıdaki kişiler vasiliği kabul etmeyebilirler:

1. Altmış yaşını doldurmuş olanlar,

2. Bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle bu görevi güçlükle yapabilecek olanlar,

3. Dörtten çok çocuğun velisi olanlar,

4. Üzerinde vasilik görevi olanlar,

5. Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, hâkimlik ve savcılık mesleği mensupları.

Bunların yanında bazı kişiler hiç vasi olamaz:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.418

Aşağıdaki kişiler vasi olamazlar:

1. Kısıtlılar,

2. Kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler,

3. Menfaati kendisine vasi atanacak kişinin menfaati ile önemli ölçüde çatışanlar veya onunla aralarında düşmanlık bulunanlar,

4. İlgili vesayet daireleri hâkimleri.

Üçüncü bent uygulamada önemlidir: kısıtlanan kişiyle arasında miras, alacak-borç veya husumet ilişkisi bulunan bir yakın, aile içinden olsa dahi menfaat çatışması sebebiyle vasi atanamaz.

Vesayet mi, Kayyımlık mı?

Kayyım Ne Demek?

Kayyım, bir kişinin belirli bir işini görmek veya malvarlığını yönetmek üzere mahkemece atanan kişidir. Halk arasında kayyum biçiminde de yazılır; kanundaki yazım “kayyım”dır ve ikisi aynı kurumu anlatır. Vasi ile kayyım arasındaki sınırı kanun tek maddede çizer:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.403

Vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığı ile ilgili bütün menfaatlerini korumak ve hukukî işlemlerde onu temsil etmekle yükümlüdür.

Kayyım, belirli işleri görmek veya malvarlığını yönetmek için atanır.

Bu Kanunun vasi hakkındaki hükümleri, aksi belirtilmiş olmadıkça kayyım hakkında da uygulanır.

Aradaki fark iki cümlede özetlenebilir: vasinin görevi geneldir, kişinin bütün menfaatlerini kapsar ve kısıtlılık kararına bağlıdır. Kayyımın görevi sınırlıdır, yalnız atandığı iş veya malvarlığı bakımından yetkilidir. Uzun süredir haber alınamayan bir kişinin malvarlığı da bu ayrımın içine düşer; kaybolan kişi hakkında ayrıca gaiplik kararı istenebilir ve bunun mirasa, evliliğe ve sürelere ilişkin kendine özgü sonuçları vardır (bkz. Gaiplik Nedir? Şartları, Süreleri ve Sonuçları. Kayyım atanması kısıtlama kararı gerektirmez; kanun bunu açıkça vesayetin dışında bir hâl olarak düzenler:)

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.427

Vesayet altına alınması için yeterli bir sebep bulunmamakla beraber, bir kişi malvarlığını kendi başına yönetmek veya bunun için temsilci atamak gücünden yoksunsa,

Not: Buradaki kayyım, medeni hukuktaki koruma kurumudur. Basında sık geçen “şirkete kayyım atanması” (TMSF veya ceza yargılaması kapsamındaki kayyımlık) ayrı bir rejimdir; ayrıntısı için şirkete kayyum atanması yazımıza bakabilirsiniz.

En sık karıştırılan ayrım budur. Kayyımlık, vesayetin eşiği altındaki durumlar için öngörülmüş daha hafif bir tedbirdir. Vesayet kişinin fiil ehliyetini genel olarak etkilerken, kayyım yalnızca belirli işleri görmek ya da malvarlığını yönetmek üzere atanır. Hukuk Genel Kurulu bu tipolojiyi açıkça ortaya koyar:

“4721 sayılı TMK’da kayyımlık; temsil kayyımlığı (TMK m. 426), yönetim kayyımlığı (TMK m. 427) ve isteğe bağlı kayyımlık (TMK m. 428) olmak üzere üç türde düzenlenmiştir. Bu düzenlemelerin hukuki sonuçları birbirinden farklı olup, aynı Kanun’un 403. maddesine göre kayyımın, belirli işleri görmek ya da mal varlığını yönetmek için atanacağı hüküm altına alınmıştır.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2772, K. 2020/937, T. 24.11.2020 — bozma)

Aynı kararda Genel Kurul, yönetim kayyımlığının tam olarak hangi boşluğu doldurduğunu gösterir:

“TMK’nın 427. maddesinde yönetim kayyımlığı düzenlenmiştir. Anılan maddeye göre, bir kimse uzun süreden beri bulunamaz ve oturduğu yer de bilinemezse bu kişinin mallarının yönetimi için yönetim kayyımı atanır. Yönetim kayyımı atanmasını gerektiren diğer hâller ise maddede ‘2. Vesayet altına alınması için yeterli bir sebep bulunmamakla beraber, bir kişi malvarlığını kendi başına yönetmek veya bunun için temsilci atamak gücünden yoksunsa, …’ şeklinde sayılmıştır.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2772, K. 2020/937, T. 24.11.2020 — bozma)

Karar bağlayıcı nitelikte olmamakla birlikte (bağlayıcı içtihat yalnızca içtihadı birleştirme kararlarıdır), Genel Kurul kararları yerleşik ve güçlü içtihat sayılır. Buradan çıkan pratik ölçüt nettir: kişi vesayeti gerektirecek durumda değilse ama malvarlığını kendi başına yönetemiyorsa, doğru yol vesayet değil yönetim kayyımlığıdır. Ayrıca ivedi bir işini görebilecek durumda olmayan ya da yasal temsilcisiyle menfaati çatışan kişiler için temsil kayyımı atanır (TMK m.426).

Bu ayrımın önemi pratiktir: gereksiz yere vesayet talep edilmesi, kişinin ehliyetini gereğinden geniş biçimde sınırlandırır ve mahkemece reddedilebilir.

Vasinin Yetkileri ve İzin Gereken İşler

Vasi, vesayet altındaki kişinin her işlemini tek başına yapamaz. Kanun on dört hâlde vesayet makamının iznini şart koşar:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.462

Aşağıdaki hâllerde vesayet makamının izni gereklidir:

1. Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başka bir aynî hak kurulması,

2. Olağan yönetim ve işletme ihtiyaçları dışında kalan taşınır veya diğer hak ve değerlerin alımı, satımı, devri ve rehnedilmesi,

3. Olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri,

4. Ödünç verme ve alma,

5. Kambiyo taahhüdü altına girme,

6. Bir yıl veya daha uzun süreli ürün ve üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmeleri yapılması,

7. Vesayet altındaki kişinin bir sanat veya meslekle uğraşması,

8. Acele hâllerde vasinin geçici önlemler alma yetkisi saklı kalmak üzere, dava açma, sulh olma, tahkim ve konkordato yapılması,

9. Mal rejimi sözleşmeleri, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri sözleşmeleri yapılması,

10. Borç ödemeden aciz beyanı,

11. Vesayet altındaki kişi hakkında hayat sigortası yapılması,

12. Çıraklık sözleşmesi yapılması,

13. Vesayet altındaki kişinin bir eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi,

14. Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinin değiştirilmesi.

Bu liste uygulamada en çok gözden kaçan noktadır. Özellikle taşınmaz satışı (1. bent), dava açma ve sulh olma (8. bent) ve kısıtlının bir bakım kurumuna yerleştirilmesi (13. bent) izne tabidir. İzin alınmadan yapılan işlem, vesayet altındaki kişiyi bağlamama riski taşır.

Vesayet Nasıl Kaldırılır?

Kısıtlama kalıcı bir damga değildir; sebep ortadan kalktığında vesayet kaldırılır. Kanun burada, kısıtlama koyarken aradığı güvenceyi simetrik biçimde kaldırma aşamasında da arar:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.474

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı yüzünden kısıtlanmış olan kişi üzerindeki vesayetin kaldırılmasına, ancak kısıtlama sebebinin ortadan kalkmış olduğunun resmî sağlık kurulu raporu ile belirlenmesi hâlinde karar verilebilir.

Yargıtay bu simetriyi açıkça uygular; rapor alınmadan verilen kaldırma kararı da bozulur:

“Türk Medeni Kanunu 474.madde uyarınca, kısıtlama nedeninin ortadan kalkmış olduğu resmi sağlık kurulu raporu ile belirlenmeden yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırıdır.”

(Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2007/18496, K. 2008/2068, T. 21.02.2008 — bozma)

Kendi isteğiyle kısıtlanmış kişide ise rapor şartı aranmaz; kaldırma, kısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkmasına bağlıdır (TMK m.476). Hükümlülük sebebiyle kısıtlamada ise vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun biçimde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar (TMK m.471).

Hangi Tarihteki Kanun Uygulanır?

Vesayet hükümlerinin bir bölümü 2024’te değişmiştir ve bu, eski olaylar bakımından hangi metnin uygulanacağı sorusunu doğurur. Türk hukukunda kural, uyuşmazlığa bugünkü değil olay anındaki metnin uygulanmasıdır.

Değişen maddeler ve arka planı şöyledir:

Madde	Durum	Dayanak
TMK m.407 (hükümlülükte kısıtlama)	Kısmen iptal + yeniden düzenleme	AYM E. 2022/105, K. 2023/54 (22.03.2023, yürürlük 23.03.2024) · 7499 sayılı Kanun m.5 (02.03.2024)
TMK m.409 (rapor ve dinlenme)	Bir cümle bakımından kısmen iptal + değişiklik	AYM E. 2020/30, K. 2023/12 (25.01.2023, yürürlük 27.03.2024) · 7499 sayılı Kanun m.6 (02.03.2024)
TMK m.471 (hükümlülerde sona erme)	İptal edilip yeniden düzenlendi	AYM E. 2022/105, K. 2023/54 · 7499 sayılı Kanun m.8 (02.03.2024)
TMK m.404, 405, 406, 408, 413-418, 462, 474, 476	Değişiklik veya iptal kaydı yok	—

Burada dikkat çekici bir zamanlama vardır: Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararlarının yürürlüğe girişi ertelenmiş, yasa koyucu bu tarih gelmeden önce 02.03.2024’te ilgili hükümleri 7499 sayılı Kanun’la yeniden düzenlemiştir. Yani iptal fiilen yürürlüğe girdiğinde, iptal edilen lafız çoğu yönden zaten değiştirilmiş durumdaydı.

Pratik sonucu şudur: 2024 öncesine ait bir olayda (örneğin 2020’de infaza başlanmış bir hükümlünün kısıtlanması ya da o tarihte verilmiş bir kısıtlama kararına itiraz) yukarıdaki güncel metinler doğrudan uygulanmaz; o tarihte yürürlükte olan lafız esas alınır. Böyle bir dosyanız varsa, ilgili maddenin olay tarihindeki metnini ayrıca teyit ettirmeniz gerekir.

Buna karşılık kısıtlama usulünün çekirdeği değişmemiştir: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebileceği kuralı, hem eski hem yeni metinde aynıdır ve iptal bu cümleyi hedeflememiştir. Bu nedenle yukarıda aktarılan raporla ilgili Yargıtay kararları bugün de geçerliliğini korur.

Sık Yapılan Hatalar

• Vesayet davasını aile mahkemesinde açmak. Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir (TMK m.397). Boşanma, velayet ve nafaka aile mahkemesinde görülür; kısıtlama ve vasi atanması görülmez.
• Tek hekim raporuyla kısıtlama beklemek. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamada kanun resmî sağlık kurulu raporu arar (TMK m.409/2); tek hekim raporu veya uzman görüşü yetmez ve karar bozulur (Yargıtay 2. HD).
• Her durumda vesayet talep etmek. Kişi vesayeti gerektirecek durumda değil ama malvarlığını yönetemiyorsa doğru yol yönetim kayyımlığıdır (TMK m.427; Yargıtay HGK). Gereksiz vesayet talebi ehliyeti aşırı sınırlar ve reddedilebilir.
• Vasinin her işlemi tek başına yapabileceğini sanmak. Taşınmaz satışı, dava açma, sulh olma ve bakım kurumuna yerleştirme dâhil on dört hâlde vesayet makamının izni şarttır (TMK m.462).
• Menfaat çatışmasını göz ardı etmek. Kısıtlanan kişiyle arasında önemli menfaat çatışması veya düşmanlık bulunan yakın, aile üyesi olsa dahi vasi olamaz (TMK m.418/3).
• Kısıtlamayı kalıcı sanmak. Sebep ortadan kalktığında vesayet kaldırılır; akıl hastalığı/zayıflığında bunun için yine resmî sağlık kurulu raporu gerekir (TMK m.474; Yargıtay 2. HD).
• 2024 öncesi olaya bugünkü metni uygulamak. TMK m.407, 409 ve 471 2024’te değişti; eski olayda o tarihteki lafız esastır.

Özet

• Vesayet, korunmaya muhtaç kişinin hak ve malvarlığının vasi eliyle korunmasıdır; vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir (TMK m.396, m.397).
• Kısıtlama sebepleri sınırlı sayıdadır: küçüklük (m.404), akıl hastalığı/zayıflığı (m.405), savurganlık ve bağımlılık (m.406), hükümlülük (m.407) ve kişinin kendi isteği (m.408).
• Akıl hastalığı/zayıflığında resmî sağlık kurulu raporu, diğer sebeplerde kişinin dinlenilmesi zorunludur (TMK m.409; Yargıtay 2. HD). Rapor iki yönde de aranır.
• Vasi kural olarak tek kişidir ve öncelikle eş veya yakın hısım atanır (TMK m.413, m.414); menfaat çatışması bulunanlar vasi olamaz (m.418).
• Kayyımlık vesayetin altında bir tedbirdir; vesayeti gerektirecek sebep yoksa ama kişi malvarlığını yönetemiyorsa yönetim kayyımı atanır (TMK m.427; Yargıtay HGK).
• Vasi, on dört hâlde vesayet makamından izin almak zorundadır (TMK m.462).
• TMK m.407, 409 ve 471 2024’te değişmiştir; eski olaylarda olay tarihindeki metin uygulanır.

İlgili yazılar: Velayet Davası · Boşanma Davası Nasıl Açılır? · Nafaka Nedir? · Boşanmada Mal Paylaşımı