Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat) ve Mirastan Feragat

Mirasçılıktan çıkarma ile mirastan feragat, ikisi de bir mirasçıyı mirastan uzaklaştırdığı için halk dilinde sürekli karıştırılır; oysa hukuki yapıları zıttır. Mirasçılıktan çıkarma (ıskat), mirasbırakanın kanunda sayılan iki sebepten birine dayanarak saklı paylı mirasçısını ölüme bağlı bir tasarrufla tek başına mirastan uzaklaştırmasıdır (Türk Medeni Kanunu m.510). Mirastan feragat ise mirasbırakan ile mirasçısının yaptığı bir sözleşmedir; sebep aranmaz ama mirasçının rızası ve resmî şekil gerekir (TMK m.528, m.545). Bu yazı, bir çocuğunu ya da başka bir mirasçısını mirastan uzaklaştırmak isteyen mirasbırakan ile vasiyetnamede mirasçılıktan çıkarıldığını öğrenen kişi için iki kurumun şartlarını, ispat yükünü ve altsoya etkisini açıklar.

1. Mirasçılıktan Çıkarma ve Mirastan Feragat: Öne Çıkanlar

• Mirasçılıktan çıkarma yalnız iki sebeple yapılabilir: ağır bir suç ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi (TMK m.510).
• Çıkarma sebebi tasarrufta yazılmazsa veya itiraz üzerine ispatlanamazsa çıkarılan kişi saklı payını alır (TMK m.512).
• Sebebin varlığını çıkarılan kişi değil, çıkarmadan yararlanan mirasçı veya vasiyet alacaklısı ispat eder (TMK m.512).
• Çıkarılan kişinin payı, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi altsoyuna kalır (TMK m.511).
• Mirastan feragat bir sözleşmedir ve resmî memur ile iki tanık önünde, resmî vasiyetname şeklinde yapılır (TMK m.528, m.545).
• Mirastan yoksunluk ise mirasbırakanın iradesine bağlı değildir; kanundaki ağır fiillerden biri gerçekleşince doğar (TMK m.578).

2. ”Evlatlıktan Red” Hukuken Ne Anlama Gelir?

Halk arasında “evlatlıktan reddetme” denen işlemin Türk Medeni Kanununda bu adla bir karşılığı yoktur. İfadenin hangi hukuki talebe karşılık geldiği, çocuğun öz çocuk mu yoksa evlat edinilen çocuk mu olduğuna göre değişir.

Öz çocukta başvurulabilecek yol mirasçılıktan çıkarmadır. Çocuk mirasbırakanın altsoyu olarak saklı paylı mirasçıdır (TMK m.506); mirasbırakan bu payı ancak TMK m.510’daki iki sebepten biri varsa ölüme bağlı bir tasarrufla elinden alabilir. Günlük dilde “reddetme” denen işlem hukuken ıskattır ve aşağıdaki bütün şartlara tabidir: sebep kanunda sayılı olmalı, tasarrufta yazılmalı ve itiraz hâlinde çıkarmadan yararlanan tarafından ispat edilmelidir.

Evlat edinilen çocukta ise iki ayrı talep vardır: evlatlık ilişkisinin kaldırılması ve mirasçılıktan çıkarma. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması, Türk Medeni Kanununun aile hukuku kitabında düzenlenmiştir (TMK m.317-319) ve aile hukukundan doğan bu iş aile mahkemesinde görülür (Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4). Mirasçılıktan çıkarma ise miras hukukuna ilişkin bir tasarruftur; buna dayanan uyuşmazlıkta, kanunda aksine düzenleme bulunmadıkça genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2). İki talebin şartları ve görevli mahkemeleri bu yüzden ayrı ayrı değerlendirilir; bu yazı yalnız mirasçılıktan çıkarmayı ele alır.

3. Karşılaştırma Tablosu

Üç kurum da bir kişiyi mirastan uzaklaştırır; ayrıldıkları nokta kimin iradesine dayandıkları, hangi şarta bağlı oldukları ve altsoyu nasıl etkiledikleridir.

Ölçüt	Miras­çı­lık­tan çıkarma (ıskat)	Miras­tan feragat	Miras­tan yok­sun­luk
Kimin iradesi?	Miras­bı­ra­ka­nın tek taraflı tasar­rufu	Miras­bı­ra­kan ile miras­çı­nın söz­leş­mesi	Kim­se­nin iradesi aranmaz; kanun­dan doğar
Sebep	Kanun­daki iki sebep (m.510)	Sebep aranmaz	Kanun­daki dört ağır fiil (m.578)
Şekil	Ölüme bağlı tasar­ruf; sebep yazıl­malı (m.512)	Resmî vasi­yet­name şekli (m.545)	Şekil yok
Kimi hedef alır?	Yalnız saklı paylı mirasçı	Her­hangi bir mirasçı	Fiili işleyen herkes
Sonuç	Pay alamaz, tenkis davası açamaz (m.511)	Miras­çı­lık sıfa­tını kay­be­der (m.528)	Mirasçı olamaz, tasar­rufla da hak edi­ne­mez (m.578)
Altsoya etkisi	Altsoy önce ölmüş gibi mirasçı olur (m.511)	Kar­şı­lıklı fera­gatte altsoyu da bağlar; aksi karar­laş­tı­rı­la­bi­lir (m.528)	Altsoy önce ölmüş gibi mirasçı olur (m.579)
Nasıl ortadan kalkar?	Sebep ispat­la­na­mazsa saklı pay korunur; açık yanıl­mada geçer­siz (m.512)	Lehine yapılan kişi mirasçı ola­mazsa hüküm­den düşer (m.529)	Miras­bı­ra­ka­nın affıyla (m.578)

4. Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat)

Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın saklı paylı mirasçısını ölüme bağlı bir tasarrufla, yani vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle mirastan uzaklaştırmasıdır (TMK m.510). Sağlararası bir beyanla yapılamaz ve çıkarılacak kişinin rızası aranmaz.

4.1. Hangi Sebeplerle Mirasçılıktan Çıkarılır?

Kanun iki sebep sayar ve bu liste kapalıdır (TMK m.510):

1. Mirasçının mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemiş olması.
2. Mirasçının mirasbırakana veya ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemiş olması.

Maddenin lafzı iki eşik koyar: suçun ağır olması ve yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi. Kanun her suçu ya da aile görevinin her aksatılmasını çıkarma sebebi saymaz. Somut fiilin bu eşikleri aşıp aşmadığı, çıkarılan kişi itiraz ederse çıkarmadan yararlanan tarafın sunduğu delillerle değerlendirilir (TMK m.512).

Çıkarma yalnız saklı paylı mirasçıyı hedef alır. Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, saklı paylar dışında kalan kısımda zaten serbestçe tasarruf edebilir; bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir (TMK m.505). Kardeş gibi saklı payı olmayan bir mirasçıyı miras dışında bırakmak için ıskata gerek yoktur.

4.2. Çıkarma Sebebi Tasarrufta Yazılmalı mı?

Evet. Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir (TMK m.512). Vasiyetnamede yalnız “mirastan mahrumdur” yazması yetmez; hangi sebebe dayanıldığı belirtilmelidir. Sebep yazılmamışsa tasarruf tümden geçersiz olmaz, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir (TMK m.512).

4.3. Çıkarma Sebebini Kim İspat Eder?

Mirasçılıktan çıkarılan kişi itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını ispat yükü çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer (TMK m.512). Çıkarılan kişinin “bu fiili işlemedim” diye ispat yapması gerekmez; sebebin gerçekten var olduğunu, çıkarmadan pay alan taraf göstermek zorundadır.

Bu kural iki kurum arasındaki pratik farkı da belirler. Iskatın ayakta kalması, mirasbırakan öldükten sonra sebebin başkaları tarafından ispatlanmasına bağlıdır. Feragatte ise böyle bir ispat yükü doğmaz, çünkü mirasçı sözleşmenin tarafıdır; buna karşılık feragat mirasçının rızasını gerektirir.

4.4. Sebep İspatlanamazsa veya Yanılgı Varsa Ne Olur?

Kanunun üçüncü fıkrası birbirinden farklı üç durumu düzenler (TMK m.512):

1. Sebep tasarrufta hiç yazılmamışsa tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir.
2. Sebep yazılmış ama ispat edilememişse sonuç aynıdır; tasarruf saklı pay dışında yerine getirilir.
3. Mirasbırakan tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa çıkarma geçersiz olur; kişi saklı payını değil, yasal miras payının tamamını alır.

İlk iki durumda çıkarılmak istenen kişi saklı payını alır. Saklı payının karşılığını alamamışsa, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların tenkisini dava edebilir (TMK m.560). Saklı pay oranları ve tenkisin işleyişi tenkis davası ve saklı pay yazısında anlatılır.

4.5. Mirasçılıktan Çıkarılanın Çocukları Mirastan Çıkar mı?

Çıkmaz. Mirasçılıktan çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası da açamaz (TMK m.511). Ancak mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmamışsa, çıkarılanın miras payı, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır (TMK m.511). Çıkarılanın altsoyu, çıkarılanın aksine, kendi saklı payını da isteyebilir (TMK m.511). Bir kişiyi mirastan çıkarmak onun çocuklarını dışlamaz; pay bir kuşak aşağı iner.

4.6. Koruyucu Mirasçılıktan Çıkarma

Kanun ikinci bir çıkarma türü daha tanır. Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarabilir; ancak bu yarıyı çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülemesi şarttır (TMK m.513). Amaç mirasçıyı cezalandırmak değil, payın borçlu mirasçının alacaklılarına gitmesini önleyip torunlara aktarılmasını sağlamaktır.

Miras açıldığında aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya belgenin kapsadığı borç tutarı çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, çıkarılanın istemi üzerine çıkarma iptal edilir (TMK m.513).

5. Mirastan Feragat

Mirastan feragat, mirasbırakanın bir mirasçısıyla karşılıksız ya da bir karşılık sağlanarak yaptığı sözleşmedir; feragat eden mirasçılık sıfatını kaybeder (TMK m.528). Sözleşmenin tarafı mirasbırakanın kendisi olduğu için feragat ancak mirasbırakan hayattayken yapılabilir. Kanun bu sözleşmeyi ölüme bağlı tasarrufların çeşitleri arasında, olumlu miras sözleşmesinin hemen ardından düzenler (TMK m.527-528). Miras sözleşmesinin yapılması, kaldırılması ve diğer türleri miras sözleşmesi yazısında anlatılır.

5.1. Mirastan Feragat Sözleşmesinin Şekli

Miras sözleşmesinin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir: taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar (TMK m.545). Mirastan feragat sözleşmesi de bu şekilde yapılır. Aile içinde yazılıp imzalanan bir “feragatname” ya da resmî memur ve iki tanık önünde düzenlenmemiş bir belge bu şekli karşılamaz; elinizdeki belgenin hangi usulle düzenlendiği bu yüzden ayrıca incelenir.

5.2. Feragat Eden Kişinin Çocukları da Bağlanır mı?

Karşılık sağlanarak yapılan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur (TMK m.528). Kural iki yönden sınırlıdır. Birincisi taraflar sözleşmeye altsoyun bağlanmayacağını yazabilir. İkincisi kanun bu sonucu yalnız karşılıklı feragat için düzenler; karşılıksız feragatte altsoyun durumunu ayrıca söylemez.

5.3. Feragat Ne Zaman Hükümden Düşer?

Feragat sözleşmesi belli bir kişi lehine yapılmışsa ve o kişi herhangi bir sebeple mirasçı olamazsa feragat hükümden düşer (TMK m.529). Sözleşme belli bir kişi lehine yapılmamışsa en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır; onların da mirasçı olamaması hâlinde feragat yine hükümden düşer (TMK m.529).

5.4. Feragat Eden Alacaklılara Karşı Sorumlu mu?

Karşılık alarak feragat eden kişi bu karşılığı her durumda güvende sayamaz. Mirasın açılması anında tereke borçları karşılayamıyorsa ve borçlar mirasçılar tarafından da ödenmiyorsa, feragat eden ve mirasçıları alacaklılara karşı sorumlu olur (TMK m.530). Sorumluluk iki yönden sınırlıdır: yalnız ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan alınan karşılık için ve yalnız mirasın açılması anındaki zenginleşme tutarında doğar (TMK m.530). Feragat edenin aldığı karşılığın tamamından sorumlu olduğu düşüncesi bu yüzden doğru değildir.

6. Mirasçılıktan Çıkarma ile Mirastan Yoksunluk Farkı

Mirasçılıktan çıkarma mirasbırakanın iradesine bağlıdır; mirastan yoksunluk ise mirasbırakanın bir tasarruf yapmasını beklemeden kanundan doğar. Kanun dört durumu sayar: mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürmek veya öldürmeye teşebbüs etmek; onu sürekli olarak ölüme bağlı tasarruf yapamayacak hâle getirmek; aldatma, zorlama veya korkutmayla ölüme bağlı tasarruf yaptırmak, ondan döndürmek ya da bunu engellemek; mirasbırakanın yeniden yapamayacağı bir durumda tasarrufu kasten ortadan kaldırmak veya bozmak (TMK m.578). Bu kişiler mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarrufla da hak edinemez.

İki kurumun sonucu ortadan kaldıran yolu da farklıdır. Çıkarmada sebep ispatlanamazsa kişi saklı payını alır (TMK m.512); yoksunluk ise ancak mirasbırakanın affıyla ortadan kalkar (TMK m.578). Altsoya etkileri benzerdir: yoksunluk yalnız yoksun olanı etkiler ve yoksun olanın altsoyu, mirasbırakandan önce ölen kimsenin altsoyu gibi mirasçı olur (TMK m.579). Yoksunluk sebepleri, yoksunluğun tespiti davası ve ispat konusu mirastan yoksunluğun tespiti yazısında ayrıntılı anlatılır.

7. Feragat, Ret ve Iskat: Üç Kurumu Ayırmak

Halk dilinde en çok karışan üçlü, zamanlama ve iradeye göre ayrılır:

• Mirastan feragat mirasbırakan hayattayken, onunla yapılan sözleşmeyle gerçekleşir (TMK m.528).
• Mirasın reddi mirasbırakanın ölümünden sonra, mirasçının tek taraflı beyanıyla yapılır ve kural olarak üç aylık süreye bağlıdır (TMK m.606). Başvuru yolu reddi miras yazısında anlatılır.
• Mirasçılıktan çıkarma mirasçının değil, mirasbırakanın iradesiyle, ölüme bağlı tasarrufla yapılır (TMK m.510).

Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerle mirasçılarını dışlaması ise ayrı bir uyuşmazlık türüdür ve muris muvazaası yazısında ele alınır.

8. 2007 Öncesi Ölümlerde Saklı Pay

Iskat ve feragat hükümleri 4721 sayılı Kanunun yürürlüğünden bu yana değişmemiştir. Ancak ıskatın sonucu saklı pay üzerinden hesaplandığı için çevresindeki kurallar değişmiştir: TMK m.505’in birinci fıkrası 2007’de 5650 sayılı Kanunla değiştirilmiş, saklı pay oranlarını sayan m.506’nın üçüncü bendi de aynı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır (TMK m.505, m.506). Olaylara kural olarak gerçekleştikleri tarihte yürürlükte olan kanun uygulandığından (Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun m.1), 2007 öncesinde gerçekleşmiş ölümlerde saklı pay hesabının tabanı farklıdır; ıskat hükümleri aynı kalsa bile sonuç değişebilir.