Tenkis Davası ve Saklı Pay

Kısa Cevap

Tenkis davası, saklı payının karşılığını alamayan mirasçının, mirasbırakanın tasarruf edebileceği sınırı aşan kazandırmalarının indirilmesini istediği davadır (TMK m.560). Dava, kazandırmayı tümüyle ortadan kaldırmaz. Geçerli bir işlemi yalnızca saklı payı zedeleyen ölçüde geri çeker. Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eştir; oranlar sırasıyla yasal miras payının yarısı, dörtte biri ve (birlikte mirasçı olunan zümreye göre) tamamı veya dörtte üçüdür (TMK m.505, m.506). Dava, öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde açılmalıdır; ancak tenkis def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Mirasçılık, tasarruflar ve davalar arasındaki genel ilişki miras hukuku rehberinde ele alınmıştır.

Bu Durumda mısınız?

• Mirasbırakan, malvarlığının büyük kısmını vasiyetle ya da sağlığında yaptığı devirlerle bir kişiye bırakmış.
• Kendi payınıza düşenin kanunun size ayırdığı asgari payın altında kaldığını düşünüyorsunuz.
• Süreyi kaçırdığınızı sanıyor ve yapabileceğiniz bir şey kalıp kalmadığını merak ediyorsunuz.
• Vasiyet alacaklısı sizden ifa talep ediyor ve buna karşı ne ileri sürebileceğinizi bilmiyorsunuz.
• Daha önce vasiyetin iptali davası açtınız, şimdi tenkise geçmek istiyorsunuz.
• Aleyhinize tenkis davası açıldı ve hangi malın, hangi sırayla tenkis edileceğini öğrenmek istiyorsunuz.

Tenkiste sonucu belirleyen hesap ayrıntıları ve süre rejimi tekniktir. Dosyanızı bir avukatla değerlendirin.

Saklı Pay Nedir? Kimlerin Saklı Payı Vardır?

Mirasbırakan malvarlığı üzerinde sınırsız tasarruf edemez. Kanun bazı mirasçılara dokunulamaz bir asgari pay ayırır:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.505

Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir.

Bu mirasçılardan hiç biri yoksa, mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Maddenin ilk fıkrası 4 Mayıs 2007 tarihli 5650 sayılı Kanun’la değiştirilmiştir. Bugünkü listede saklı paylı mirasçılar üç gruptur: altsoy, ana-baba ve eş. Kardeşler bu listede yer almaz.

Oranlar ayrı bir maddede sayılmıştır:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.506

Saklı pay aşağıdaki oranlardan ibarettir:

1. Altsoy için yasal miras payının yarısı,

2. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,

3. (Mülga: 4/5/2007-5650/2 md.)

4. Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.

Mirasçı	Saklı pay
Altsoy (çocuk, torun)	Yasal miras payının 1/2
Ana ve baba (her biri)	Yasal miras payının 1/4
Sağ kalan eş — altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte	Yasal miras payının tamamı
Sağ kalan eş — diğer hâllerde	Yasal miras payının 3/4

Üçüncü bendin bugün boş olması dikkat çekicidir: madde metninde yalnızca “(Mülga: 4/5/2007-5650/2 md.)” ibaresi durur. Bu, 2007 öncesine ait kaynakların neden farklı bir liste verdiğini açıklar. Eski tarihli yazılara dayanıyorsanız oranları mutlaka güncel metinden doğrulayın.

Dikkat edilmesi gereken bir ayrım daha var: saklı pay, yasal miras payının kendisi değil, bir oranıdır. Örneğin altsoyun yasal miras payı 1/3 ise, saklı payı bunun yarısı, yani 1/6’dır. Mirasbırakan geri kalan kısımda serbesttir.

Tenkis Davası Nedir?

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.560

Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler. Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, sadece paylaştırma kuralları sayılır.

Buradaki mantık önemlidir: tenkis, kazandırmayı geçersiz kılmaz. Vasiyet ya da bağış hukuken geçerlidir; dava yalnızca saklı payı zedeleyen kısmı kadar onu geri çeker. Bu, muris muvazaasından temel farkıdır (aşağıda ayrı başlık).

Davayı kural olarak saklı payı zedelenen mirasçı açar. Ancak kanun bir istisna daha tanır: saklı payı zedelenen mirasçı, iflası hâlinde iflas dairesinin veya elinde aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen dava açmazsa, iflas idaresi veya bu alacaklılar alacaklarını elde etmek için gerekli oranda tenkis davası açabilir (TMK m.562).

Tasarruf Edilebilir Kısım Nasıl Hesaplanır?

Tenkisin çekirdeği bir hesaptır. Kanun önce çıkarılacakları sayar:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.507

Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır.

Hesap yapılırken, mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir.

Sonra eklenecekleri:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.508

Mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tâbi oldukları ölçüde, tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir.

Ayrıca üçüncü kişi lehine yapılan hayat sigortalarında, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir (TMK m.509).

Hukuk Genel Kurulu bu üç adımı tek bir tanımda toplar:

“…tereke; mirasbırakanın ölüm tarihine göre bırakmış olduğu tüm kıymetler ile mirasta denkleştirmeye konu iadeye tabi olarak yaptığı sağlararası, mirasçıların terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlü oldukları kazandırmalar terekenin aktifini, mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri… terekenin pasifini oluşturur… Net tereke, terekenin aktifinden pasifleri çıktıktan sonra kalan kısmı ifade etmektedir. Terekenin tasarruf edilebilir kısmı ise net terekeden saklı paylar toplamı çıkarıldıktan sonra geriye kalan değerlerdir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1827, K. 2021/625, T. 27.05.2021 — bozma, oy çokluğu)

Sırasıyla: aktif − pasif = net tereke; net tereke − saklı paylar toplamı = tasarruf edilebilir kısım. Kazandırma bu sınırı aşıyorsa aşan kısım tenkise tabidir.

Hesapta kullanılan yasal paylar için miras paylaşımı ve miras payları, denkleştirme incelemesi için mirasta denkleştirme davası yazılarına bakabilirsiniz.

Hangi Kazandırmalar Tenkise Tâbidir?

Ölüme bağlı tasarrufların yanında bazı sağlararası kazandırmalar da tenkise girer:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.565

Aşağıdaki karşılıksız kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tâbidir:

1. Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,

2. Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar,

3. Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapmış olduğu bağışlamalar,

4. Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.

Dördüncü bent bir kast unsuru arar. Yargıtay bunu ciddiye alır: bir olayda, davacının kendi dilekçesindeki ifadesi mirasbırakanın böyle bir kastı bulunmadığını ima ettiği için tenkis talebinin reddi onanmıştır (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2016/11279, K. 2019/4156, T. 26.06.2019 — onama).

İspat Yükü: Kritik Bir Ayrım

Kastın kimin tarafından ispatlanacağı, kazandırmanın türüne göre tersine döner. Hukuk Genel Kurulu:

“Murisin saklı payı zedeleme kastı ise…tanık dâhil her türlü delille kanıtlanabilir… Ancak kazandırma ölüme bağlı bir tasarrufla yapılmış ise mirasbırakanın saklı payı zedeleme kastının varlığı karine olarak kabul edildiğinden bunun aksini iddia eden tarafın kanıtlaması gerekmektedir. Sağlararası kazandırmalarda ise böyle bir karine bulunmadığından bu kastın varlığını ileri süren tarafın ispat etmesi gerekmektedir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1827, K. 2021/625, T. 27.05.2021 — bozma, oy çokluğu)

Pratik sonucu şudur: kazandırma vasiyetle yapılmışsa kast varsayılır ve yükü davalı taşır. Sağlararası bir devirle yapılmışsa yük davacıdadır. Aynı olayda hangi yolun seçildiği, davanın ağırlık merkezini değiştirir.

Tenkiste Sıra

Birden fazla kazandırma varsa hangisinin önce indirileceği kanunla belirlenmiştir:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.570

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.

Genel Kurul bu sırayı adım adım açar:

“Mirasbırakan tenkise tabi olan tek bir kazandırmada bulunmuşsa, bu kazandırma saklı payın ihlali ölçüsünde tenkis edilir. Tenkise tâbi hem ölüme bağlı kazandırma hem de sağlararası kazandırma mevcut ise saklı pay tamamlanıncaya kadar öncelikle ölüme bağlı tasarruflar tenkis edilir… Ölüme bağlı tasarruf yapılmamış veya ölüme bağlı tasarrufların tenkisi saklı paya tecavüzü ortadan kaldırmaya yetmemişse, sağlararası kazandırmaların tenkisine geçilir. Sağlararası işlemlerin kendi içindeki tenkis sırası da en yeni tarihlisinden en eski tarihlisine doğru olmak üzere belirlenir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1827, K. 2021/625, T. 27.05.2021 — bozma, oy çokluğu)

Bu sıra, tarafların dava dilekçesinde kimi hedef aldığından bağımsızdır. Yargıtay, hesap sırasında dava edilmeyen kişi veya tasarrufların tenkisi gerekeceği sonucu çıkarsa, davacının onlardaki hakkını dava etmemiş olmasının davalıyı etkilemeyeceğini belirtir (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2025/2959, K. 2025/4559, T. 23.10.2025 — bozma).

Süre: Bir Yıl, On Yıl — ve Def’i Yoluyla Süresiz

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.571

Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Üç noktayı ayırmak gerekir.

Süre ölümden önce işlemez. Genel Kurul açıktır:

“Ancak bu sürelerin işlemeye başlaması için öncelikli koşul murisin ölmesidir. Muris hayatta olduğu sürece tenkis davası açılamayacağı gibi hiçbir süre de işlemeye başlamayacaktır.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1827, K. 2021/625, T. 27.05.2021 — bozma, oy çokluğu)

Def’i her zaman ileri sürülebilir. Bu, süreyi kaçırdığını düşünenler için en önemli hükümdür:

“Tenkis talebi dava yoluyla ileri sürülebileceği gibi TMK’nın 571/son maddesi uyarınca def’i yoluyla da her zaman ileri sürülebilir. Henüz ifa edilmemiş tasarrufların yerine getirilmesine ilişkin taleplere karşı def’i yoluyla kullanılması mümkündür.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1827, K. 2021/625, T. 27.05.2021 — bozma, oy çokluğu)

Yani dava açma süresi geçmiş olsa bile, karşı taraf henüz yerine getirilmemiş bir tasarrufun ifasını talep ettiğinde tenkis bir savunma olarak ileri sürülebilir. Vasiyet alacaklısı sizden ifa istiyorsa, süre geçmiş olması sizi savunmasız bırakmaz.

Islah bir güvenlik valfidir. Vasiyetin iptali davası açıp sonradan tenkise geçmek gerekirse, süre ilk dava tarihinden korunur. Genel Kurul, tam ıslahla tenkise dönüştürülen bir davada tenkis davasının iptal davasının açıldığı tarihte açılmış sayılacağına hükmetmiştir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2019/178, K. 2022/738, T. 26.05.2022 — bozma).

Karıştırmayın: TMK m.557-559 vasiyetin iptali davasını düzenler ve süresi farklıdır. Bir yıl öğrenme, ayrıca iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl. Tenkisin mutlak süresi ise tektir (on yıl) ve davalının niyetinden bağımsızdır. İki maddede de “def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir” cümlesinin geçmesi karıştırmayı kolaylaştırır.

Bölünmez Malda Tercih Hakkı ve Sabit Tenkis Oranı

Tenkise tabi kazandırma bölünemeyen bir malsa (örneğin bir daire), kanun seçimlik bir hak tanır:

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.564/1

Değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tâbi olursa, vasiyet alacaklısı, dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.

Tercih hakkı mahkemece kullandırılır; davalı duruşmada hazır değilse meşruhatlı davetiyeyle sorulur ve süresinde kullanılmazsa hak saklı paylı mirasçıya geçer (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/2844, K. 2023/4536, T. 09.10.2023 — bozma).

Nakit ödeme seçilirse tutar nasıl belirlenir? Uygulama sabit tenkis oranı yöntemini kullanır:

“Uygulamada mirasbırakanın ölüm gününe göre bulunan tenkis oranına, sabit tenkis oranı denilmektedir… mirasbırakanın ölüm gününe göre tenkis edilecek miktarın, taşınmazın o günkü değerine oranı esas alınarak, bu oranın aynısının karar tarihine en yakın andaki taşınmazın değerine uygulanması suretiyle ödenecek miktar tespit edilir.”

(Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2025/2959, K. 2025/4559, T. 23.10.2025 — bozma)

İki aşamalıdır: ölüm günündeki değerlere göre bir oran bulunur, sonra bu oran malın güncel değerine uygulanır. Bu kararda daire, mahkemenin eski keşif değerini ÜFE ile güncellemesini yeterli görmemiş ve karar tarihine yakın yeni bir değer tespiti gerektiğine hükmetmiştir. Bölünmez malda değerlemenin hangi tarihe göre yapılacağı, 1994 tarihli bir İçtihadı Birleştirme Kararı ile çözülmüştür.

Tenkis davalarının belirsiz alacak davası olarak açılabileceği de kabul edilmişti; davacı dilekçesindeki tahmini değerle bağlı kalmıyordu (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/2844, K. 2023/4536, T. 09.10.2023 — bozma).

Bu yol yeni davalar için kapanmıştır. Belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m.107, 7589 sayılı Kanun’la yürürlükten kaldırılmıştır; kaldırılma tarihinden önce açılmış davalarda eski hüküm uygulanmaya devam eder. Yukarıdaki karar kendi döneminde verilmiştir ve derdest dosyalar bakımından anlamını korur. Değişikliğin kapsamı için 12. Yargı Paketi yazımıza bakabilirsiniz.

Tenkis mi, Muris Muvazaası mı?

Aynı olgu (mirasbırakanın malını bir kişiye devretmesi) iki farklı davaya konu olabilir ve seçim sonucu belirler:

	Tenkis (TMK m.560 vd.)	Muris muvazaası
İşlemin durumu	Geçerli, saklı payı aşan kısmı indirilir	Baştan geçersiz
Kim açabilir	Yalnız saklı paylı mirasçılar	Saklı pay sahibi olsun ya da olmasın tüm mirasçılar
Süre	1 yıl / 10 yıl (m.571); def’i süresiz	Süre yok
Talep	Kazandırmanın indirilmesi	Tapu iptali ve tescil

Bu iki talep terditli (kademeli) olarak birlikte de ileri sürülebilir: asıl talep muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil, muvazaa ispatlanamazsa tenkis. Yargıtay önüne gelen dosyalarda bu şekilde kurulmuş davalar görülmektedir (örneğin Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2024/445, K. 2024/5399, T. 02.12.2024 — dava “muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil, terditli olarak denkleştirme ve tenkis” olarak açılmıştır). Terditli kurgu, muvazaanın ispatlanamaması ihtimaline karşı süre riskini de yönetir.

Muris muvazaasının şartları, ispatı ve neden süresiz olduğu ayrı bir yazının konusudur: Mirastan Mal Kaçırma ve Muris Muvazaası.

Sık Yapılan Hatalar

• Saklı payı, miras payının kendisi sanmak. Saklı pay, yasal miras payının bir oranıdır (altsoyda yarısı, ana-babada dörtte biri); payın tamamı değil (TMK m.506).
• 2007 öncesi oran listesine dayanmak. TMK m.506’nın üçüncü bendi 4 Mayıs 2007’de mülga edilmiştir; bugünkü saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eştir (TMK m.505).
• Süre geçti diye vazgeçmek. Dava süresi dolsa bile tenkis def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.571/son; Yargıtay HGK).
• Mirasbırakan hayattayken dava açmaya çalışmak. Süre ölümle başlar; muris hayattayken dava açılamaz (Yargıtay HGK).
• Tenkis süresini vasiyetin iptali süresiyle karıştırmak. TMK m.557-559 ayrı bir kurumdur ve mutlak süresi davalının iyiniyetine göre 10/20 yıl olarak ayrışır.
• Islah imkânını atlamak. Vasiyetin iptali davası tam ıslahla tenkise dönüştürülürse süre ilk dava tarihinden korunur (Yargıtay HGK, 2022).
• İspat yükünü tek biçimde varsaymak. Ölüme bağlı tasarrufta kast karinedir; sağlararası kazandırmada ispat davacıya düşer (Yargıtay HGK).
• Tenkis sırasını taraf iradesine bağlı sanmak. Sıra kanunla belirlenmiştir ve kimin dava edildiğinden bağımsız uygulanır (TMK m.570; Yargıtay 7. HD).

Özet

• Tenkis, saklı payı zedeleyen kazandırmanın indirilmesidir; kazandırma geçerliliğini korur (TMK m.560).
• Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eştir (TMK m.505); kardeşler bu listede yer almaz. Oran listesindeki üçüncü bent 2007’de mülga edilmiştir (TMK m.506).
• Oranlar: altsoy 1/2, ana-baba her biri 1/4, eş tam veya 3/4 (TMK m.506).
• Hesap: aktif − pasif = net tereke, net tereke − saklı paylar = tasarruf edilebilir kısım (TMK m.507-509; Yargıtay HGK).
• Sıra: önce ölüme bağlı tasarruflar, sonra en yeniden en eskiye sağlararası kazandırmalar (TMK m.570).
• Süre 1 yıl / 10 yıl; ancak def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir ve süre ölümden önce işlemez (TMK m.571; Yargıtay HGK).
• İspat yükü kazandırmanın türüne göre tersine döner: ölüme bağlıda kast karine, sağlararasında davacıda (Yargıtay HGK).

İlgili yazılar: Mirastan Mal Kaçırma ve Muris Muvazaası · Evlilik Sözleşmesi ve Mal Rejimleri · Boşanmada Mal Paylaşımı