Miras Sözleşmesi Nedir? Şekli, Türleri ve Bağlayıcılığı

Kısa Cevap

Miras sözleşmesi, mirasbırakanın mirasçısı veya üçüncü bir kişiyle yaptığı iki taraflı bir ölüme bağlı tasarruftur. Vasiyetnameden ayrıldığı nokta bağlayıcılığıdır: mirasbırakan vasiyetnameden her zaman dönebilirken, miras sözleşmesi kural olarak ancak tarafların yazılı anlaşmasıyla ortadan kaldırılabilir. Geçerliliği resmî vasiyetname şekline bağlıdır: taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalarlar (TMK m.545). Yapabilmek için ergin olmak, ayırt etme gücüne sahip olmak ve kısıtlı bulunmamak gerekir (TMK m.503). Vasiyetnamedeki on beş yaş eşiğinden farklıdır. İki türü vardır: kazandırma yükümlülüğü doğuran olumlu miras sözleşmesi (m.527) ve mirastan feragat sözleşmesi (m.528).

Bu Durumda mısınız?

• Malvarlığınızın ölümünüzden sonraki akıbetini, sonradan tek taraflı değiştirilemeyecek biçimde güvence altına almak istiyorsunuz.
• Size bakan bir yakınınıza karşılık vermek istiyor, ancak vasiyetnamenin her an değiştirilebilir olmasından çekiniyorsunuz.
• Mirasbırakanla yaptığınız sözleşmeye rağmen malın başkasına devredildiğini öğrendiniz.
• Bir mirasçının miras hakkından feragat etmesini istiyorsunuz.
• Elinizde noterde yapılmış bir belge var ancak bunun vasiyetname mi miras sözleşmesi mi olduğundan emin değilsiniz.
• Mirasbırakanın yaptığı miras sözleşmesinin saklı payınızı ihlal ettiğini düşünüyorsunuz.

Bu başlıklar dosyaya özgü olgulara göre değişir; somut durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Miras Sözleşmesi Nedir?

Türk hukukunda ölümden sonra hüküm doğuracak irade açıklamalarının biçimi sınırlı sayıdadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu çerçeveyi ve iki tasarruf tipinin ayrımını şöyle kurar:

Ölüme bağlı tasarrufların şekli bakımından kanun koyucu iki farklı şekil şartı öngörmüştür. Bunlardan ilki miras bırakanın tek taraflı yaptığı ve her zaman dönebileceği vasiyetname (4721 sayılı Kanun md. 531-544), diğeri ise iki taraflı ve bağlayıcı özelliği olan miras sözleşmesidir (4721 sayılı Kanun md. 545-549). […] Ölüme bağlı tasarrufların şekli konusunda sınırlı sayı ilkesi söz konusu olduğundan yalnızca vasiyetname ve miras sözleşmeleri şekli anlamda ölüme bağlı tasarruf niteliği taşır.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/656, K. 2024/469, T. 25.09.2024 — bozma)

Buradan çıkan iki sonuç önemlidir. Birincisi, miras sözleşmesi tek taraflı bir beyan değildir; adı üstünde bir sözleşmedir ve karşı tarafın katılımını gerektirir. Bu, uygulamada sık karşılaşılan bir yanlış anlamanın düzeltilmesidir: miras sözleşmesini mirasbırakanın tek başına yaptığı, karşı tarafın onayı aranmayan bir işlem olarak tarif etmek, aslında vasiyetnameyi tarif etmektir. İkincisi, bu iki biçim dışındaki hiçbir işlem şekli anlamda ölüme bağlı tasarruf sayılmaz.

Olumlu miras sözleşmesinin içeriğini kanun şöyle belirler:

Mirasbırakan, miras sözleşmesiyle mirasını veya belirli malını sözleşme yaptığı kimseye ya da üçüncü bir kişiye bırakma yükümlülüğü altına girebilir.

Mirasbırakan, malvarlığında eskisi gibi serbestçe tasarruf edebilir; ancak, miras sözleşmesindeki yükümlülüğü ile bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflarına veya bağışlamalarına itiraz edilebilir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.527 — Olumlu miras sözleşmesi)

Maddenin ikinci fıkrası pratikte en çok sorulan noktayı cevaplar: miras sözleşmesi yapan kişi malını satabilir, kullanabilir, elden çıkarabilir. Sözleşme onun sağlararası tasarruf serbestisini dondurmaz. Sınır iki yerdedir: sözleşmedeki yükümlülükle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflar ve bağışlamalar itiraza açıktır. Yani karşılıklı bir satış serbestken, aynı malın karşılıksız olarak bir başkasına bağışlanması sözleşmenin dolanılması olarak tartışılabilir.

İki Türü: Olumlu ve Olumsuz

Olumlu miras sözleşmesinde mirasbırakan bir kazandırma yükümlülüğü altına girer: mirasçı atar veya belirli bir mal bırakır (m.527).

Olumsuz miras sözleşmesi, mirastan feragat sözleşmesidir. Burada yön terstir: mirasçı, hakkından vazgeçer.

Mirasbırakan, bir mirasçısı ile karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir.

Feragat eden, mirasçılık sıfatını kaybeder.

Bir karşılık sağlanarak mirastan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.528 — Mirastan feragat sözleşmesi)

Üçüncü fıkra kritik bir ayrım taşır: feragat ivazlı (bir karşılık sağlanarak) yapılmışsa, aksi kararlaştırılmadıkça feragat edenin altsoyunu da bağlar. Karşılıksız feragatte ise bu genişleme yoktur. Feragatin kapsamı, hükümden düşmesi (m.529) ve tereke alacaklılarına karşı sorumluluk (m.530) ile mirasçılıktan çıkarmadan farkı ayrı bir yazının konusudur: mirasçılıktan çıkarma (ıskat) ve mirastan feragat.

Feragat “hep ya hiç” değildir: kısmi feragat mümkündür

Kanun metni tam feragati düzenler; uygulamada ise mirasçının hakkının yalnız bir bölümünden vazgeçmesi sık görülür. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi bu hükümlerin emredici olmadığını ve tarafların sözleşme konusunun kapsamını serbestçe belirleyebileceğini kabul eder:

Ancak bu hükümler, emredici nitelikte olmadığından sözleşmenin tarafları, sözleşme konusunun kapsamını serbestçe belirleyebileceği için mirastan kısmi feragat de mümkündür. Gelecekte mirasçı olmaya ilişkin haklı beklentinin tamamından değil, belirli bir kısmından vazgeçilmişse, mirastan kısmen feragat edilmiştir.

(Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2024/860, K. 2024/4724, T. 22.10.2024 — bozma)

Aynı kararda ikinci bir nokta daha vardır: tek bir sözleşme, taraflarına göre farklı nitelik taşıyabilir. Feragat eden bakımından mirastan feragat sözleşmesi iken, lehine feragat edilen üçüncü kişi bakımından TMK m.527’deki olumlu miras sözleşmesi sayılabilir. Bunun pratik sonucu şudur: sözleşmede taraf olarak görünmeyen üçüncü kişinin de davada taraf sıfatı doğabilir.

Şekil: Resmî Vasiyetname Şeklinde

Miras sözleşmesinin geçerliliği sıkı bir şekil şartına bağlıdır ve bu şart hem tasarrufun kurulmasına hem de ispatına hizmet eder:

Miras sözleşmesinin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir.

Sözleşmenin tarafları, arzularını resmî memura aynı zamanda bildirirler ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalarlar.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.545 — Şekli)

Maddenin ikinci fıkrasındaki “aynı zamanda” ibaresi tesadüfi değildir: tarafların iradelerini resmî memura eşzamanlı olarak bildirmeleri, işlemin sözleşme niteliğini biçim düzeyinde de güvenceye alır. Vasiyetnamede böyle bir eşzamanlılık gereği yoktur, çünkü orada tek bir irade vardır.

Şekle uyulmamasının yaptırımı hafif değildir. Kanun, ölüme bağlı tasarrufun iptal sebeplerini sınırlı sayıda sayar ve şekle aykırılığı bunların arasına koyar:

Aşağıdaki sebeplerle ölüme bağlı bir tasarrufun iptali için dava açılabilir:

1. Tasarruf mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa,
2. Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa,
3. Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka veya ahlâka aykırı ise,
4. Tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.557 — İptal sebepleri)

Peki “resmî memur” kimdir? Kanun bunu resmî vasiyetnameye ilişkin maddede tanımlar ve liste noterle sınırlı değildir:

Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir.

Resmî memur, sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.532 — Resmî vasiyetnamenin düzenlenmesi)

Uygulamada bu işlem ağırlıklı olarak noterde yapılır, ancak sulh hâkimi önünde düzenlenmesi de mümkündür. Buna karşılık adi yazılı olarak, tanıksız ya da tarafların ayrı zamanlarda beyanda bulunduğu bir metin, içeriği ne kadar açık olursa olsun miras sözleşmesi olarak ayakta kalmaz.

Kim Yapabilir? Vasiyetnameden Ayrılan Yaş Eşiği

Ölüme bağlı tasarrufun türüne göre aranan ehliyet farklıdır ve bu fark uygulamada sıkça gözden kaçar:

Miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.503 — Miras sözleşmesinde tasarruf ehliyeti)

Vasiyetnamede ise eşik daha düşüktür:

Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.502 — Vasiyette tasarruf ehliyeti)

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu farkı açıkça vurgular:

Dolayısıyla vasiyetname yapabilmek için miras sözleşmesinin (4721 sayılı Kanun md. 503) aksine miras bırakanın tam fiil ehliyetine sahip olması gerekmez.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/656, K. 2024/469, T. 25.09.2024 — bozma)

Aradaki fark tek cümleyle şudur: miras sözleşmesinde erginlik aranır, vasiyetnamede aranmaz. On altı yaşındaki bir kişi geçerli bir vasiyetname yapabilirken, geçerli bir miras sözleşmesi yapamaz.

Vasiyetnameden Farkı: Bağlayıcılık

Bu iki kurumu ayıran asıl eksen şekil değil, geri dönülebilirliktir. Vasiyetnamede mirasbırakan hiçbir gerekçe göstermeden fikir değiştirebilir:

Mirasbırakan, vasiyetname için kanunda öngörülen şekillerden birine uymak suretiyle yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir.

Vasiyetnamenin tamamından veya bir kısmından dönülebilir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.542 — Yeni vasiyetname ile dönme)

Miras sözleşmesinde ise kapı büyük ölçüde kapalıdır:

Miras sözleşmesi, tarafların yazılı anlaşmasıyla her zaman ortadan kaldırılabilir.

Miras sözleşmesiyle mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişinin, mirasbırakana karşı miras sözleşmesinin yapılmasından sonra mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışta bulunduğu ortaya çıkarsa; mirasbırakan, miras sözleşmesini tek taraflı olarak ortadan kaldırabilir.

Tek taraflı ortadan kaldırma, vasiyetnameler için kanunda öngörülen şekillerden biriyle yapılır.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.546 — Sözleşme veya vasiyetname ile ortadan kaldırma)

Maddeyi dikkatle okumak gerekir. Birinci fıkradaki “her zaman” ibaresi tek taraflı dönme hakkını değil, tarafların anlaşarak sözleşmeyi kaldırmasının zamansal serbestisini anlatır. Tek taraflı kaldırma yalnızca ikinci fıkradaki dar kapıdan geçer: karşı taraf, sözleşmenin yapılmasından sonra mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan bir davranışta bulunmuş olmalıdır. Sözleşmeden önceki davranışlar bu kapıyı açmaz.

	Vasiyetname	Miras sözleşmesi
Taraf sayısı	Tek taraflı	İki taraflı
Ehliyet	Ayırt etme gücü + 15 yaş (m.502)	Ayırt etme gücü + ergin + kısıtlı değil (m.503)
Şekil	El yazılı, resmî veya sözlü	Yalnız resmî vasiyetname şekli (m.545)
Dönme	Her zaman, tek taraflı (m.542)	Kural olarak yalnız yazılı anlaşmayla (m.546)
Tek taraflı kaldırma	Serbest	Yalnız çıkarma sebebi doğarsa (m.546/2)

Vasiyetnamenin kendi rejimi (şekilleri, zorunlu unsurları, iptali ve açılması) için vasiyetname nasıl yazılır yazımıza bakabilirsiniz.

Nasıl Sona Erer?

Yazılı anlaşma dışında üç yol daha vardır.

Sözleşmeden dönme. Miras sözleşmesi sağlararası edimler de içeriyorsa (örneğin karşı tarafın bakım veya ödeme borcu), bu edimler yerine getirilmezse:

Miras sözleşmesi gereğince sağlararası edimleri isteme hakkı bulunan taraf, bu edimlerin sözleşmeye uygun olarak yerine getirilmemesi veya güvenceye bağlanmaması hâlinde borçlar hukuku kuralları uyarınca sözleşmeden dönebilir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.547 — Sözleşmeden dönme yolu ile)

Lehtarın önce ölmesi. Kazandırmanın muhatabı mirasbırakandan önce ölürse sözleşme kendiliğinden ortadan kalkar; önce ölen kişinin mirasçıları, aksi kararlaştırılmadıkça, elde edilen ölüm tarihindeki zenginleşmeyi geri isteyebilirler (m.548).

İptal davası. Yukarıda anılan m.557’deki sınırlı sayıdaki sebeplerle tasarrufun iptali istenebilir.

Saklı Pay ve Tenkis

Miras sözleşmesi saklı paylı mirasçıların haklarını ortadan kaldırmaz. Kanun bu dengeyi kurarken sözleşmenin geçerliliğini korur ama kazandırmayı tenkise açık bırakır:

Miras sözleşmesi veya vasiyetnameyle yapılan ölüme bağlı kazandırmalar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmın sonradan daralması yüzünden hükümsüz olmaz; sadece tenkis edilebilir.

(4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.549 — Tasarruf edilebilir kısmın daralması)

Yani sözleşme ayakta kalır, kazandırma ise saklı payı aşan ölçüde indirilir. Saklı pay oranları ve tenkis davasının işleyişi için miras hukuku ve miras paylaşımı ve miras payları yazılarına bakabilirsiniz.

Karıştırılan Yakın Kurumlar

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi. Ayrı bir sözleşme tipidir ancak şekil bakımından miras sözleşmesine bağlanmıştır:

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, mirasçı atanmasını içermese bile, miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmaz.

Sözleşme, Devletçe tanınmış bir bakım kurumu tarafından yetkili makamların belirlediği koşullara uyularak yapılmışsa, geçerliliği için yazılı şekil yeterlidir.

(6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.612 — Şekli)

Bu sözleşmenin kendi rejimi, bakım borçlusunun yükümlülükleri, feshi ve mirasçıların muris muvazaası itirazı için ölünceye kadar bakma sözleşmesi yazısına bakabilirsiniz.

Miras taksim sözleşmesi. Bambaşka bir işlemdir. Miras sözleşmesi mirasbırakanın sağlığında yaptığı bir ölüme bağlı tasarrufken, taksim sözleşmesi mirasbırakanın ölümünden sonra mirasçıların terekeyi aralarında paylaşmak üzere yaptıkları sözleşmedir (TMK m.676) ve yazılı şekil yeterlidir. Ayrıntısı için miras taksim sözleşmesi yazısına bakınız; aynı yazı miras payının devri (m.677) ve açılmamış miras üzerinde sözleşme (m.678) ayrımlarını da ele alır.

Mirasçılıktan çıkarma. Bu bir sözleşme değil, mirasbırakanın tek taraflı ölüme bağlı tasarrufudur. Feragatle karıştırılmamalıdır; ayrımı mirasçılıktan çıkarma ve mirastan feragat yazısı yapar.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Amacınızın bağlayıcılık olup olmadığına karar verin. Fikir değiştirme ihtimaliniz varsa vasiyetname, güvence vermek istiyorsanız miras sözleşmesi uygundur.
2. Ehliyet koşullarını kontrol edin: ergin olmak, ayırt etme gücü ve kısıtlı bulunmamak (m.503).
3. İşlemi notere yaptırın; adi yazılı metin geçersizdir.
4. Tarafların aynı zamanda hazır bulunmasını ve iki tanığın işlemde yer almasını sağlayın (m.545).
5. Sözleşmede sağlararası edim varsa (bakım, ödeme), bunları ve güvencesini açıkça yazın; m.547 dönme hakkı buna dayanır.
6. Saklı paylı mirasçıların varlığını hesaba katın; tasarruf saklı payı aşarsa tenkise tabi olur (m.549).
7. Karşı taraf mirasbırakandan önce ölürse sözleşmenin kendiliğinden düşeceğini (m.548) göz önünde bulundurun; isterseniz aksini kararlaştırın.

Sık Yapılan Hatalar

Miras sözleşmesini tek taraflı bir işlem sanmak. Sözleşme iki taraflıdır; karşı tarafın katılımı olmadan kurulmaz. Tek taraflı olan vasiyetnamedir.

“Her zaman ortadan kaldırılabilir” ifadesini tek taraflı dönme hakkı okumak. m.546/1 tarafların anlaşarak kaldırmasını düzenler; tek taraflı kaldırma yalnızca m.546/2’deki dar hâlde mümkündür.

Adi yazılı sözleşme yapmak. Resmî vasiyetname şekli geçerlilik şartıdır; şekle aykırılık iptal sebebidir (m.557/4).

Tanıkları ihmal etmek. Resmî memurun yanı sıra iki tanığın önünde imza gerekir.

On beş yaş eşiğini miras sözleşmesine taşımak. On beş yaş vasiyetname içindir; miras sözleşmesinde erginlik aranır.

Sözleşme sonrası malı satamayacağını sanmak. Mirasbırakan malvarlığında serbestçe tasarruf edebilir; sınır, yükümlülükle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflar ve bağışlamalardır.

Saklı payı yok saydığını düşünmek. Sözleşme geçerli kalır ancak kazandırma tenkis edilebilir (m.549).

Miras sözleşmesi ile miras taksim sözleşmesini karıştırmak. Biri mirasbırakanın sağlığında, diğeri ölümünden sonra mirasçılar arasında yapılır.

Özet

• Miras sözleşmesi, mirasbırakanın mirasçısı veya üçüncü kişiyle yaptığı iki taraflı ölüme bağlı tasarruftur (TMK m.527).
• Ölüme bağlı tasarrufta sınırlı sayı ilkesi geçerlidir: yalnızca vasiyetname ve miras sözleşmesi bu niteliği taşır.
• Geçerliliği resmî vasiyetname şekline bağlıdır; taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve iki tanık önünde imzalarlar (m.545).
• Şekle aykırılık iptal sebebidir (m.557/4); iptal sebepleri sınırlı sayıdadır.
• Ehliyet için erginlik aranır (m.503); vasiyetnamedeki on beş yaş eşiği burada geçerli değildir (m.502).
• Vasiyetnameden her zaman dönülebilir (m.542); miras sözleşmesi kural olarak yalnız tarafların yazılı anlaşmasıyla kaldırılabilir (m.546).
• Tek taraflı kaldırma yalnızca karşı tarafın sözleşmeden sonra mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışı hâlinde mümkündür.
• Mirasbırakan malvarlığında serbestçe tasarruf edebilir; yükümlülükle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruf ve bağışlamalara itiraz edilebilir (m.527/2).
• Mirastan feragat olumsuz miras sözleşmesidir; ivazlı feragat aksi kararlaştırılmadıkça altsoyu da bağlar (m.528).
• Sağlararası edimler yerine getirilmezse sözleşmeden dönülebilir (m.547); lehtar önce ölürse sözleşme kendiliğinden kalkar (m.548).
• Kazandırma saklı payı aşarsa sözleşme geçersiz olmaz, tenkis edilir (m.549).

İlgili yazılar: Miras Hukuku Nedir? · Vasiyetname Nasıl Yazılır? · Miras Taksim Sözleşmesi · Mirasçılıktan Çıkarma ve Mirastan Feragat · Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi