Acentelik Sözleşmesi ve Denkleştirme Talebi

Kısa Cevap

Acente, TTK m.102 uyarınca bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölgede sürekli olarak bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlemlerde aracılık eden veya bunları müvekkili adına yapan bağımsız bir tacir yardımcısıdır. Sözleşme sona erdiğinde acente, TTK m.122’deki üç şartı (önemli menfaat, ücret kaybı, hakkaniyet) birlikte taşıyorsa ve kendi kusuruyla feshe sebep olmamışsa, son beş yıllık ortalama yıllık komisyonunu aşmayan bir denkleştirme (portföy) tazminatı isteyebilir.

Bu Durumda mısınız?

• Yıllardır bir firmanın acenteliğini yürütüyorsunuz; sözleşme feshedildi ve kazandırdığınız müşterilerden firma hâlâ gelir elde ediyor.
• Sigorta acentesisiniz; sözleşme bittikten sonra da portföyünüzdeki müşteriler üzerinden şirkete prim geliri girmeye devam ediyor.
• Müvekkil firma sözleşmeyi “hedef tutturulamadı” gerekçesiyle feshetti; bu feshin haklı olup olmadığını sorguluyorsunuz.
• Bir markanın tek satıcısı ya da bayisisiniz; sözleşme sona erdiğinde denkleştirme isteyip isteyemeyeceğinizi merak ediyorsunuz.
• Acentelikten ayrıldınız; hak ettiğiniz komisyonlar ödenmedi veya müvekkil hapis hakkınızı tanımıyor.

Bu senaryoların her birinde uygulanacak şart ve süre farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Acentelik Sözleşmesi Nedir? (m.102)

TTK m.102 uyarınca acente, ticari mümessil, ticari vekil veya işletme çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konumu olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölgede sürekli olarak bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık eden veya bunları müvekkili (tacir) adına yapan kişidir. Tanımın kendisi şöyledir:

“Ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kimseye acente denir.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.102/1)

Tanımdan dört unsur çıkar: (1) bağımsızlık — acente işletmeye bağlı (işçi/temsilci) değildir, kendi işletmesini yönetir; (2) süreklilik — tek seferlik bir işlem değil, kalıcı bir ilişki kurulur; (3) belirli yer veya bölge ile sınırlı faaliyet; (4) iki tip acentelik — sözleşmelerde yalnız aracılık eden acente ile bunları doğrudan müvekkili adına akdeden (sözleşme yapan) acente. Kanun bu ayrımı boşluk doldurma kuralında da sürdürür:

“Bu Kısımda hüküm bulunmayan hâllerde aracılık eden acentelere Türk Borçlar Kanununun simsarlık sözleşmesi hükümleri, sözleşme yapan acentelere komisyon hükümleri ve bunlarda da hüküm bulunmayan hâllerde vekâlet hükümleri uygulanır.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.102/2)

Acentenin kendisi de genellikle bir ticari işletme yürüterek bu faaliyeti sürdürdüğünden tacir sıfatını taşır; bu sıfatın genel sonuçları için tacir kimdir ve tacir olmanın sonuçları yazımıza bakabilirsiniz.

Dayandığı Kanun Maddeleri

Acentelik ilişkisi TTK’nın “Acentelik” başlıklı yedinci kısmında, m.102 ilâ m.123 arasında düzenlenir. Öne çıkan hükümlerden biri de tekel (inhisar) kuralıdır:

“Yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça, müvekkil, aynı zamanda ve aynı yer veya bölge içinde aynı ticaret dalı ile ilgili olarak birden fazla acente atayamayacağı gibi, acente de aynı yer veya bölgede, birbirleriyle rekabette bulunan birden çok ticari işletme hesabına acentelik yapamaz.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.104/1)

Bu maddeler grubunun iskeleti şöyledir: m.102-104 tanım ve uygulama alanı, m.105-108 acentenin temsil yetkisi, m.109-112 haber verme ve önlem yükümlülükleri, m.113-118 ücret rejimi, m.119 hapis hakkı, m.120 müvekkilin borçları, m.121 sona erme, m.122 denkleştirme istemi. Acentelik sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar TTK m.4/1-a uyarınca mutlak ticari dava sayılır ve TTK m.5 gereği asliye ticaret mahkemesi tarafından görülür.

Acentenin Hak ve Borçları

Acentenin en temel hakkı ücrettir. TTK m.113, ücrete hak kazanılan hâlleri hem sözleşme sürerken hem de sona erdikten sonra ayrı ayrı düzenler:

“Acente, acentelik ilişkisinin devamı süresince kendi çabasıyla veya aynı nitelikteki işlemler için kazandırdığı üçüncü kişilerle kurulan işlemler için ücret isteyebilir. Bu ücret hakkı, üçüncü fıkra uyarınca önceki acenteye ait olduğu hâlde ve ölçüde doğmaz. (2) Acenteye belli bir bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, acente, acentelik ilişkisinin devamı süresince bu bölgedeki veya çevredeki müşterilerle kendi katkısı olmadan kurulan işlemler için de ücret isteyebilir. Birinci fıkranın ikinci cümlesi burada da uygulanır. (3) Acentelik ilişkisinin bitmesinden sonra kurulan işlemler için acente; a) İşleme aracılık etmişse veya işlemin yapılmasının kendi çabasına bağlanabileceği ölçüde işlemi hazırlamış ve işlem de acentelik ilişkisinin bitmesinden sonra uygun bir süre içinde kurulmuşsa, b) Birinci veya ikinci fıkraların birinci cümleleri uyarınca ücret istenebilecek bir işleme ilişkin olarak üçüncü kişinin icabı, acentelik ilişkisinin sona ermesinden önce acenteye veya müvekkile ulaşmışsa, ücret isteyebilir.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.113/1-3)

Ücretin ne zaman muaccel olacağı ayrı bir düzenlemeye bağlanmıştır (m.114-116); tarafların bunu acente aleyhine değiştiren şartları geçersizdir (m.116/3). Acentenin bir diğer güçlü hakkı, alacağını güvence altına alan hapis hakkıdır:

“Acente, müvekkilindeki bütün alacakları ödeninceye kadar, acentelik sözleşmesi dolayısıyla alıp da gerek kendi elinde gerek özel bir sebebe dayanarak zilyet olmakta devam eden bir üçüncü kişinin elinde bulunan taşınırlar ve kıymetli evrak ile herhangi bir eşyayı temsil eden senet aracılığıyla kullanabildiği mallar üzerinde hapis hakkına sahiptir.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.119/1)

Karşılığında müvekkilin de kanundan doğan borçları vardır — mal belgelerini vermek, iş hacmindeki düşüşü önceden bildirmek, işleri kabul edip etmediğini uygun sürede açıklamak ve hak edilen ücreti ödemek:

“Müvekkil, acenteye; a) Mallarla ilgili belgeleri vermek, b) Acentelik sözleşmesinin yerine getirilmesi için gerekli olan hususları ve özellikle iş hacminin acentenin normalde bekleyebileceğinden önemli surette düşük olabileceğini bildirmek, c) Acentenin yaptığı işleri kabul edip etmediğini ya da yerine getirilmediğini uygun bir süre içinde bildirmek, d) Acentenin istemeye hak kazandığı ücreti ödemek, e) Ücret, avans ve olağanüstü giderler hakkında 20 nci madde hükümlerine göre faiz ödemek, zorundadır. (2) Bu maddeye aykırı şartlar, acentenin aleyhine olduğu ölçüde, geçersizdir.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.120)

Sözleşmenin Sona Ermesi

TTK m.121, acentelik sözleşmesinin feshini süre ve sebep bakımından ayrı ayrı düzenler:

“Belirsiz bir süre için yapılmış olan acentelik sözleşmesini, taraflardan her biri üç ay önceden ihbarda bulunmak şartıyla feshedebilir. Sözleşme belirli bir süre için yapılmış olsa bile haklı sebeplerden dolayı her zaman fesih olunabilir.”

“Haklı bir sebep olmadan veya üç aylık ihbar süresine uymaksızın sözleşmeyi fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması sebebiyle diğer tarafın uğradığı zararı tazmin etmek zorundadır.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.121/1-2, 4)

“Haklı sebep” burada belirleyicidir: hem üç aylık ihbar süresine uyulmadan yapılan fesih hem de haksız fesih tazminat doğurur; buna karşılık kusurlu tarafın (özellikle acentenin) kendi davranışıyla yol açtığı haklı fesih, aşağıdaki denkleştirme talebini de bloke eder. Hukuk Genel Kurulu, bir acentenin sözleşmeye aykırı davranışlarının müvekkil için ilişkiyi çekilmez hâle getirip getirmediğini incelediği bir uyuşmazlıkta, feshin haklılığını tazminat hakkının önkoşulu olarak değerlendirmiştir:

“Direnme yoluyla Hukuk Genel Kurulu önüne gelen uyuşmazlık; taraflar arasındaki acentelik sözleşmesinin haklı sebeple feshedilip edilmediği ve buradan varılacak sonuca göre davacının yaptığı hayat sigortalarından ileri yönelik dönüşüm komisyonu alacağı (portföy tazminatı) talep edip edemeyeceği noktasında toplanmaktadır.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/116, K. 2018/1794, T. 27.11.2018 — direnme kararının onanması)

Somut olayda acentenin taahhütname sonrasında da müşteri şikâyetine yol açan davranışlarını sürdürdüğü tespit edildiğinden, Genel Kurul feshin müvekkil yönünden haklı olduğu sonucuna varmış ve acentenin denkleştirme talebini bu gerekçeyle reddeden yerel mahkeme kararını onamıştır. Kararın fesih tarihi (2006) itibarıyla somut olaya TTK m.122 değil, o tarihte yürürlükte olan mülga 6762 sayılı Kanunun m.134 hükmü uygulanmıştır; ancak Genel Kurul her iki düzenlemenin de aynı ilkeye dayandığını vurgulamıştır:

“Görüldüğü gibi tazminat talep edebilme hakkı hem yürürlükteki mevzuat hem de mülga mevzuatta ancak fesihte kusurlu bulunmayan acente veya haleflerine tanınmıştır. Başka deyişle, mevzuatta sözleşmenin feshine kusurlu davranışlarıyla neden olan acentenin tazminat adı altında komisyon alacağını tahsil edebileceğine ilişkin bir düzenleme mevcut değildir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/116, K. 2018/1794, T. 27.11.2018 — direnme kararının onanması)

Denkleştirme (Portföy) Talebi — TTK m.122

Acentelik hukukunun en çok dava konusu olan hükmü, sözleşme bittikten sonraki denkleştirme (portföy) talebidir. Madde metni şöyledir:

“Sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra; a) Müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra da önemli menfaatler elde ediyorsa, b) Acente, sözleşme ilişkisinin sona ermesinin sonucu olarak, onun tarafından işletmeye kazandırılmış müşterilerle yapılmış veya kısa bir süre içinde yapılacak olan işler dolayısıyla sözleşme ilişkisi devam etmiş olsaydı elde edeceği ücret isteme hakkını kaybediyorsa ve c) Somut olayın özellik ve şartları değerlendirildiğinde, ödenmesi hakkaniyete uygun düşüyorsa, acente müvekkilden uygun bir tazminat isteyebilir. (2) Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz. Sözleşme ilişkisi daha kısa bir süre devam etmişse, faaliyetin devamı sırasındaki ortalama esas alınır. (3) Müvekkilin, feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan, acente sözleşmeyi feshetmişse veya acentenin kusuru sebebiyle sözleşme müvekkil tarafından haklı sebeplerle feshedilmişse, acente denkleştirme isteminde bulunamaz. (4) Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez. Denkleştirme istem hakkının sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir. (5) Bu hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe, tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanır.”

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.122)

Kavramın ne anlama geldiğini Hukuk Genel Kurulu şöyle özetlemiştir:

“Genel olarak portföy tazminatı, acentelik sözleşmesi sona erdikten sonra, bu ilişkinin devamı boyunca acentenin kişisel gayretiyle yarattığı müşteri çevresinden müvekkilinin hâlen yararlanması, acentenin ise yararlanmaması nedeniyle uğradığı kaybın karşılığıdır.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/116, K. 2018/1794, T. 27.11.2018 — direnme kararının onanması)

Şartlar dört kalemde toplanır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, doktrine de atıfla bunları şöyle sıralamıştır:

“Acentenin portföy tazminatı talep edebilmesi için dört koşulun gerçekleşmesi gerekir: 1-Acentelik sözleşmesinin denkleştirme talep edecek şekilde sona ermiş olması, 2-Acentelik sözleşmesi sona erdikten sonra müvekkilin, acentenin çabasıyla oluşturulan yeni müşteri çevresinden önemli menfaatler elde etmeye devam etmesi, 3-Sözleşmenin sona ermiş olması nedeniyle acentenin, müvekkiline devrettiği yeni müşteri çevresinden gelir elde etme imkanını kaybetmiş olması, 4-Acenteye denkleştirme ödenmesinin hakkaniyete uygun (hakkaniyetin bir gereği) olması ( Özge AYAN, Acentenin Denkleştirme Talep Hakkı, Seçkin Yayınları, Ankara 2008, s. 146 vd; Arslan KAYA, Ticaret Kanunu Şerhi- Birinci Kitap Ticari İşletme- Yedinci Kısım-Acentelik, 2. Basım, İstanbul 2016, s.247 vd). Bu açıklamaya göre, mahkemece öncelikle bu dört koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği tespit edilmelidir. Bundan sonra, koşulları varsa alacağın hesaplanmasına geçilmelidir.”

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, E. 2020/686, K. 2023/359, T. 02.03.2023 — istinaf, ilk derece kararının kaldırılması ve yeniden görülmek üzere gönderilmesi)

Tavan, otomatik ödenecek bir tutar değildir. Uygulamada en çok karıştırılan nokta budur: mahkemeler önce hakkaniyet denetimi yapıp somut alacağı hesaplar, TTK m.122/2’deki beş yıllık ortalama yalnızca bu hesabı sınırlayan bir üst sınır olarak devreye girer. Aynı Daire hesaplama sırasını üç aşamada açıklar:

“Bundan sonra hesaplama üç aşamada yapılır: Birinci aşamada, acentenin kendi çabasıyla kazandırdığı yeni müşteri çevresinden müvekkilin elde ettiği/ elde etmesi muhtemel menfaatler/gelirler hesaplanır. Daha sonra, acentenin yeni müşteri çevresiyle işlem yapamayacak olması nedeniyle uğradığı gelir kaybı hesaplanır. Bu kayıp, acentelik sözleşmesi devam etseydi, acentenin temel edimleri karşılığında elde edeceği ücret (provizyon) gelirleridir.”

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, E. 2020/686, K. 2023/359, T. 02.03.2023 — istinaf, ilk derece kararının kaldırılması ve yeniden görülmek üzere gönderilmesi)

Bu ham alacaktan, peşin ödeme nedeniyle faiz indirimi yapılır. İkinci aşamada hakkaniyet denetimi uygulanır; somut olayın özelliklerine göre tutar artırılabilir veya azaltılabilir. Üçüncü aşamada ise bulunan tutar TTK m.122/2’deki beş yıllık ortalama üst sınırıyla karşılaştırılır; sınırı aşıyorsa bu sınıra indirilerek hükmedilir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi de sigorta acenteliği bağlamında aynı yaklaşımı benimsemiş ve tavanın mahkemece re’sen uygulanacak tek kriter olmadığını, hakkaniyet unsurlarının ayrıca tartılması gerektiğini vurgulamıştır:

“Sigorta acentesi, hakkaniyet gerektirdiği takdirde ve oranda denkleştirme talep edebilir. Bu koşul, somut durumun tüm özellikleri dikkate alınarak denkleştirme ödemesinin adil bir sonuç olup olmayacağının belirlenmesini ifade eder. Denkleştirme isteminin sınırları; sözleşmeden kaynaklanan menfaatler, sözleşmenin tarafları arasındaki risk paylaşımı, acentelik sözleşmesinin süresi, acentenin gelir miktarı, sözleşmeden kaynaklanan yükümlülükleri yerine getirmek için harcanan emek ve zaman, sözleşme dışı kazanç ve kayıplar, tarafların mal varlığı ve gelir ilişkileri, kişisel durum (Yaşlılık, sağlık durumu, çalışma yeteneği), işin önemi, acentenin tek firma-çok firma acentesi olması, markanın etkisi (unvanın), rekabet yasağının ihlal edilmesi, sözleşmenin sona erme nedeni ve varsa kusur oranları gibi hususlar göz önüne alınıp çizilir.”

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2019/2876, K. 2020/3326, T. 30.06.2020 — bozma)

Bu ölçütler arasında sayılan rekabet yasağının ihlali, acentelik ilişkisine özgü sözleşmesel bir yükümlülüğe dayanır; iş sözleşmesiyle çalışan işçinin TBK m.444-447’de düzenlenen ve yazılı şekil ile iki yıllık süre sınırına tabi olan rekabet yasağı sözleşmesinden farklıdır. Acentenin öğrendiği bilgileri koruma borcu bakımından ise ticari sır yazımıza bakabilirsiniz.

Aynı kararda Daire, ilk derece ve bölge adliye mahkemesinin bu hakkaniyet tartımını atlayıp doğrudan beş yıllık ortalamaya (tavana) hükmetmesini bozma sebebi saymış ve tavanın TTK m.122’deki yerini açıkça hatırlatmıştır:

“TTK 122 m. uyarınca, acentenin talep edebileceği denkleştirme tazminatı miktarı, son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı tüm ödemelerin (komisyon, prim vs.) yıllık ortalamasını aşamaz. Beş yıldan daha az süren acentelik ilişkilerinde talep edilebilecek denkleştirme tazminatında azami miktar, faaliyet gösterilen sürenin yıllık ortalamasıdır.”

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2019/2876, K. 2020/3326, T. 30.06.2020 — bozma)

“Önemli menfaat” şartı somut verilerle ispatlanmalıdır. Yukarıdaki dört koşuldan ikincisi olan “müvekkilin, acentenin kazandırdığı yeni müşteri çevresinden fesihten sonra da önemli menfaat elde etmeye devam etmesi”, soyut iddiayla değil somut verilerle ortaya konmalıdır: fesihten sonra devam eden işlem hacmi, yenilenen sözleşme/poliçe sayısı ve tutarı gibi. Bu veriler cüzi kaldığında mahkemeler önemli menfaat şartının gerçekleşmediğine ve denkleştirme talebinin reddine karar verebilmektedir.

Sigorta acenteleri için ayrıca 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.23/16’da TTK m.122’ye paralel, benzer şartlar içeren özel bir düzenleme bulunduğunu da belirtmek gerekir; yukarıdaki üç sigorta acenteliği kararında mahkemeler çoğu zaman iki düzenlemeyi bir arada değerlendirmiştir. İstinaf ve ilk derece kararları Yargıtay içtihadı gibi bağlayıcı emsal oluşturmaz, ancak mahkemelerin denkleştirme hesabında izlediği güncel eğilimi göstermeleri bakımından önemlidir.

Acente, Tek Satıcı ve Simsar Farkı

Uygulamada en sık karıştırılan ayrım, acente ile tek satıcı (bayi) arasındadır; ikisi de sürekli bir dağıtım ilişkisi kurar ama hukuki nitelikleri farklıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi bu farkı somut bir uyuşmazlıkta şöyle açıklamıştır:

“Önemle belirtmek gerekir ki, acenteyle bayilik sözleşmeleri arasındaki en belirgin fark, acentede, acente işlemleri müvekkili bulunduğu tacir yada şirket adına yapmaktadır. Yine imzaladığı sözleşmeleri ve yaptığı işlemleri aracılık sıfatıyla ve müvekkili adına yapmaktadır. Bayilik sözleşmelerinde ise; bayi kendi nam ve hesabına işlem yapmakta, yine kazancı da kendine ait olmaktadır. Bayilik sözleşmeleri, sürekli çerçeve sözleşmeleri, bu sözleşme ile taraflardan biri (bayi) diğer tarafın (üretici yada sağlayıcı) mallarını kendi adına ve kendi hesabına dağıtmayı üstlenir ve bu suretle üreticinin dağıtım ve örgütlenmesine dahil olur. Bir dağıtım sözleşmesinin bayilik sözleşmesi olarak kabul edilebilmesi için dağıtıcı lehine münhasır satış hakkının verilmesi zorunlu değildir. Tek satıcılık sözleşmelerinde ise, tek satıcıya kendisine ayrılan bölgede münhasır satış hakkı verilmektedir.”

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44. Hukuk Dairesi, E. 2020/306, K. 2021/404, T. 08.04.2021 — istinaf isteminin esastan reddi)

Bu farka rağmen kanun koyucu, denkleştirme talebini yalnızca acenteyle sınırlı tutmamış, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık gibi tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerine de kıyasen uygulanmasını öngörmüştür (TTK m.122/5, yukarıda tam metniyle alıntılandı). Tek satıcılık ve benzeri dağıtım modellerinin kendi ayrıntılı rejimi için bayilik, tek satıcılık ve distribütörlük sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Simsarla fark ise süreklilik eksenindedir. TTK m.102/2, acenteliğe ilişkin boşlukları önce simsarlık (aracılık eden acente için), sonra komisyon (sözleşme yapan acente için), en sonda da vekâlet hükümleriyle doldurur. Bu yollamanın kendisi, acente ile simsarın TTK sisteminde ayrı ama akraba kurumlar olduğunu gösterir.

Kavram	Kimin adına/hesabına işlem yapar	Kazancı	Denkleştirme (TTK m.122)
Acente	Müvekkili (tacir) adına ve hesabına, sürekli	Ücret/komisyon	Doğrudan uygulanır (m.122/1-4)
Tek satıcı / bayi	Kendi adına ve kendi hesabına	Alım-satım farkı (kâr marjı)	Hakkaniyete aykırı düşmedikçe kıyasen uygulanır (m.122/5)
Simsar	Aracılık eder, süreklilik esas değildir	Ücret (TBK simsarlık hükümleri)	Acentelik ilişkisi yoksa TTK m.122 kapsamına girmez

Sık Yapılan Hatalar

• Denkleştirme tavanını otomatik alacak sanmak. TTK m.122/2’deki beş yıllık ortalama bir üst sınırdır; önce hakkaniyet denetiminden geçirilen somut alacak hesaplanır, tavan yalnızca bunu aşan kısmı keser.
• “Önemli menfaat” şartını iddia düzeyinde bırakmak. Fesih sonrası düzenlenen işlem sayısı, tutarı ve süresi somut verilerle (poliçe/sipariş kayıtları, ticari defterler) ispatlanmalıdır; aksi hâlde talep, 2026 tarihli örnekte olduğu gibi, reddedilebilir.
• Kendi kusuruyla feshe sebep olan acentenin denkleştirme isteyebileceğini sanmak. TTK m.122/3 bunu açıkça engeller; hem güncel hem eski düzenleme döneminde Yargıtay bu kuralı istikrarla uygulamıştır.
• Bir yıllık hak düşürücü süreyi kaçırmak. TTK m.122/4 uyarınca denkleştirme istemi, sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir.
• Tek satıcılık/bayilik ilişkisini otomatik olarak acentelik sanmak. İki kurum arasındaki temel ayrım, işlemlerin kimin adına ve hesabına yapıldığıdır; bu belirlenmeden hangi hükmün (TTK m.122/1-4 mi, kıyasen m.122/5 mi) uygulanacağı tespit edilemez.
• İhbar süresine uymadan fesih yapmak. Belirsiz süreli sözleşmelerde üç aylık ihbar süresi (TTK m.121/1) atlanırsa, haklı sebep bulunsa dahi süreye uyulmamasından doğan zarar tazmin edilir.

Özet

• Acente, TTK m.102 uyarınca bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer/bölgede sürekli olarak müvekkilinin işlemlerinde aracılık eden veya bunları onun adına yapan bağımsız bir tacir yardımcısıdır.
• Acentenin başlıca hakları ücret (m.113-116) ve hapis hakkı (m.119); müvekkilin başlıca borçları ise belge verme, bilgilendirme ve ücret ödemedir (m.120).
• Belirsiz süreli sözleşme üç ay önceden ihbarla, belirli süreli sözleşme ise haklı sebeple her zaman feshedilebilir (m.121); süreye veya haklı sebebe uymayan taraf tazminatla yükümlüdür.
• Denkleştirme (portföy) talebi (TTK m.122) üç şartı birlikte arar: müvekkilin önemli menfaat elde etmeye devam etmesi, acentenin ücret kaybı ve hakkaniyet; tavan son beş yılın ortalama yıllık komisyonudur ve otomatik uygulanmaz.
• Kendi kusuruyla feshe sebep olan acente denkleştirme isteyemez (m.122/3); istem bir yıllık hak düşürücü süreye tabidir (m.122/4) ve hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılığa da kıyasen uygulanır (m.122/5).
• Acente, işlemleri müvekkili adına ve hesabına yapar; tek satıcı/bayi ise kendi adına ve hesabına işlem yapıp kazancını alım-satım farkından elde eder. Bu fark, hangi rejimin uygulanacağını belirler.