Hisse Devir Sözleşmesi: Limited ve Anonim Şirkette Pay Devri

Kısa Cevap

Hisse devir sözleşmesi, şirket ortağının payını başkasına devretmesini sağlayan sözleşmedir ve şekli şirket türüne göre kökten değişir. Limited şirkette devir yazılı yapılmalı, imzalar noterce onanmalı ve kural olarak genel kurul onayı alınmalıdır. Genel kurul, şirket sözleşmesinde aksi yazılmamışsa sebep göstermeksizin reddedebilir. Anonim şirkette ise nama yazılı paylar kural olarak serbestçe devredilir; şirket ancak sınırlı hâllerde onayı reddedebilir.

Bu Durumda mısınız?

• Limited şirketteki payınızı satmak istiyorsunuz ve nasıl yapılacağını soruyorsunuz.
• Bir şirkete ortak olacaksınız ve devrin geçerli olup olmayacağından emin değilsiniz.
• Devir için genel kurul onayı alınamadı ve sözleşmenin akıbetini merak ediyorsunuz.
• Anonim şirkette payınızı devrettiniz ama şirket pay defterine kaydetmiyor.
• Devraldığınız payla birlikte hangi borçların geldiğini bilmek istiyorsunuz.

Bu soruların cevabı şirket türüne ve şirket sözleşmesine göre değişir; bir avukata danışın.

Limited Şirkette Pay Devri — Üç Aşamalı Rejim

Limited şirket, sermaye şirketi olmakla birlikte kişisel unsurları güçlü bir yapıdır. Kanun bu nedenle devri üç aşamalı bir süzgeçten geçirir.

6102 sayılı TTK m.595 — Devir

Esas sermaye payının devri ve devir borcunu doğuran işlemler yazılı şekilde yapılır ve tarafların imzaları noterce onanır. Ayrıca devir sözleşmesinde, ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri; rekabet yasağı ağırlaştırılmış veya tüm ortakları kapsayacak biçimde genişletilmiş ise, bu husus, önerilmeye muhatap olma, önalım, geri alım ve alım hakları ile sözleşme cezasına ilişkin koşullara da belirtilir.

Birinci aşama — şekil. Devir yazılı olmalı ve imzalar noterce onanmalıdır. Bu bir geçerlilik şartıdır: adi yazılı devir sözleşmesi hüküm doğurmaz. Dikkat edilecek nokta, şeklin yalnız devrin kendisine değil “devir borcunu doğuran işlemlere” de uygulanmasıdır; yani devir vaadi veya ön sözleşme de aynı şekle tabidir.

Madde ayrıca sözleşmede belirtilmesi gereken hususları sayar: ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri, ağırlaştırılmış rekabet yasağı, önerilmeye muhatap olma, önalım, geri alım ve alım hakları ile sözleşme cezası koşulları. Bu kalemler devralanın üstleneceği yükleri belirlediğinden, sözleşmeye yazılmamaları ileride ciddi ihtilaf doğurur.

İkinci aşama — genel kurul onayı.

Şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse, esas sermaye payının devri için, ortaklar genel kurulunun onayı şarttır. Devir bu onayla geçerli olur.

Cümlenin son kısmı belirleyicidir: devir bu onayla geçerli olur. Yani noterde imzalanmış bir devir sözleşmesi tek başına payı geçirmez; onay alınana kadar devir askıdadır.

Üçüncü aşama — reddedilebilirlik.

Şirket sözleşmesinde başka türlü düzenlenmemişse, ortaklar genel kurulu sebep göstermeksizin onayı reddedebilir.

Bu, limited şirket hukukunun en sert kurallarından biridir: genel kurul gerekçe göstermek zorunda değildir. Devralan taraf için pratik sonuç şudur. Bedeli ödemeden önce onayın alınmış olması, ya da bedelin onaya bağlı olarak ödeneceğinin sözleşmede kararlaştırılması gerekir.

Son olarak kanun daha da ileri gider:

Şirket sözleşmesiyle sermaye payının devri yasaklanabilir.

Devir tamamen yasaklanmış olabilir. Bu nedenle her devir işleminden önce şirket sözleşmesi okunmalıdır.

Onay Verilmezse: Üç Aylık Süre ve Çıkma Hakkı

Maddenin en çok atlanan kısmı, onay alınamadığında ne olacağını düzenleyen son üç fıkrasıdır. Bunlar hem devralan hem devreden için sonuç doğurur.

Sessizlik onay sayılır. Genel kurulun reddetmemesi, süresiz bir belirsizlik anlamına gelmez:

“Başvurudan itibaren üç ay içinde genel kurul reddetmediği takdirde onayı vermiş sayılır.”

(6102 sayılı Kanun m.595)

Yani onay istemi genel kurula götürüldükten sonra üç ay içinde ret kararı çıkmazsa onay verilmiş sayılır. Devralan için pratik sonuç şudur: başvurunun tarihini belgelemek gerekir, çünkü sürenin başlangıcı başvurudur.

Devreden kilitlenmez. Devir yasaklanmışsa veya genel kurul onayı reddetmişse ortağın elinde ayrı bir yol kalır:

“Şirket sözleşmesi devri yasaklamış veya genel kurul onay vermeyi reddetmişse, ortağın haklı sebeple şirketten çıkma hakkı saklı kalır.”

(6102 sayılı Kanun m.595)

Bu fıkra, devir yasağının ortağı şirkette süresiz tutmasını engeller: payını satamayan ortak, haklı sebep varsa çıkma yoluna gidebilir. Bu yolun şartları ve usulü için bkz. limited şirkette ortaklıktan çıkma ve çıkarılma.

Teminat verilmezse ret için hüküm aranmaz. Bir de şirket sözleşmesinde hüküm bulunmasa dahi reddi mümkün kılan özel bir hâl vardır:

“Şirket sözleşmesinde ek ödeme veya yan edim yükümlülükleri öngörüldüğü takdirde, devralanın ödeme gücü şüpheli görüldüğü için ondan istenen teminat verilmemişse, genel kurul şirket sözleşmesinde hüküm bulunmasa bile, onayı reddedebilir.”

(6102 sayılı Kanun m.595)

Bu hüküm ek ödeme veya yan edim yükümlülüğü öngörülen şirketlerde işler: devralanın ödeme gücü şüpheliyse ve istenen teminat verilmemişse, genel kurul şirket sözleşmesinde ayrıca hüküm olmasa bile onayı reddedebilir.

Dayandığı Kanun Maddeleri

Konu	Dayanak
Limited şirkette pay devri, noter onayı, genel kurul	TTK m.595
Anonim şirkette nama yazılı pay devri ilkesi	TTK m.490
Anonim şirkette onayın reddi sebepleri	TTK m.493
Ticari dava niteliği	TTK m.4
Görevli mahkeme	TTK m.5

Anonim Şirkette Pay Devri — Serbestlik Esas

Anonim şirket, sermayenin ön planda olduğu bir yapıdır ve kanun devri kural olarak serbest bırakır:

6102 sayılı TTK m.490 — Nama yazılı payların ve pay senetlerinin devrinde ilke

Kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe, nama yazılı paylar, herhangi bir sınırlandırmaya bağlı olmaksızın devredilebilirler.

Devrin teknik yapılışı da farklıdır:

Hukuki işlemle devir, ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılabilir.

Yani pay senedi bastırılmışsa devir, ciro + zilyetliğin devri ile gerçekleşir; noter onayı aranmaz. Limited şirketle arasındaki fark burada çok belirgindir.

Anonim Şirket Devri Ne Zaman Reddedebilir?

Serbestlik mutlak değildir; esas sözleşmeye devir sınırlamaları (bağlam) konulmuş olabilir. Kanun, şirketin onayı reddedebileceği hâlleri sınırlı biçimde düzenler:

6102 sayılı TTK m.493 — Red sebepleri

Şirket, esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebi ileri sürerek veya devredene, paylarını, başvurma anındaki gerçek değeriyle, kendi veya diğer pay sahipleri ya da üçüncü kişiler hesabına almayı önererek, onay istemini reddedebilir.

Bu hüküm iki yol tanır: ya esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebep ileri sürülecek, ya da şirket payları gerçek değeriyle satın almayı önerecektir (kaçış hükmü). İkinci yol, pay sahibinin payını paraya çevirme imkânını korur.

“Önemli sebep” kavramı tanımsız bırakılmamıştır:

Pay sahipleri çevresinin bileşimine ilişkin esas sözleşme hükümleri, şirketin işletme konusu veya işletmenin ekonomik bağımsızlığı yönünden onayın reddini haklı gösteriyorsa, önemli sebep oluşturur.

Üçüncü bir red imkânı daha vardır:

Bundan başka, devralan, payları kendi adına ve hesabına aldığını açıkça beyan etmezse şirket, devrin pay defterine kaydını reddedebilir.

Bu hüküm, gizli temsil yoluyla pay sahipliği yapısının değiştirilmesini önlemeye yöneliktir. Devralan, payları kendi adına ve hesabına aldığını beyan etmelidir.

Limited ve Anonim Şirket Karşılaştırması

Ölçüt	Limited şirket	Anonim şirket (nama yazılı pay)
Şekil	Yazılı + noter onaylı imza	Ciro + zilyetliğin devri
Kural	Onaya tabi	Serbest devir
Onay mercii	Ortaklar genel kurulu	Yönetim kurulu (esas sözleşmede bağlam varsa)
Red	Sebep göstermeksizin reddedilebilir	Sınırlı sebeplerle (TTK m.493)
Devrin tamamen yasaklanması	Mümkün (şirket sözleşmesiyle)	Kanuni sınırlar içinde bağlam kurulabilir
Devir borcunu doğuran işlem	Aynı şekle tabi	Genel hükümler

Bu tablo, uygulamadaki en yaygın hatayı da açıklar: limited şirket payı için anonim şirket refleksiyle adi yazılı sözleşme yapmak. Böyle bir devir geçersizdir.

Devir Öncesi İncelenmesi Gerekenler

Hisse devrinde asıl risk sözleşmenin metninde değil, devralınan şirketin durumundadır. Devir öncesi asgari kontrol listesi:

1. Şirket sözleşmesi. Devir yasağı, bağlam hükümleri, önalım ve alım hakları var mı?
2. Ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri. TTK m.595/1 bunların devir sözleşmesinde belirtilmesini arar; devralan bu yükleri üstlenir.
3. Mali durum. Vergi ve sosyal güvenlik borçları, teminatlar, kefaletler.
4. Devam eden davalar ve icra takipleri. Devralınacak payın üzerinde haciz bulunup bulunmadığı ayrıca denetlenmelidir; ortağın kişisel borcu için pay haczi mümkündür ve haciz istek üzerine pay defterine işlenir (bkz. limited şirkette hisse haczi).
5. Ortaklar arası sözleşmeler. Pay sahipleri sözleşmesi varsa devralanı da bağlayıp bağlamayacağı.
6. Rekabet yasağı kayıtları. Ağırlaştırılmış veya tüm ortaklara genişletilmiş rekabet yasağı devir sözleşmesinde belirtilmelidir.

Devirden önce doğmuş şirket borçları kural olarak şirkete aittir ve ortağın sorumluluğu sınırlıdır; ancak kamu alacakları bakımından özel düzenlemeler bulunduğundan, devir öncesi mali inceleme ihmal edilmemelidir.

Devrin ortaklık ilişkisini sona erdirmenin tek yolu olmadığını da not etmek gerekir: haklı sebeple ortaklıktan çıkma veya çıkarılma ayrı bir usule tabidir (bkz. limited şirkette ortaklıktan çıkma ve çıkarılma. Şirket türlerinin genel karşılaştırması için bkz. limited şirket ve anonim şirket).

Devirden Sonra: Tescil ve Devredenin Sorumluluğu

Devir sözleşmesinin imzalanması ve onayın alınması, ayrılan ortak açısından işin sonu değildir. İki kalem devirden sonra da işlemeye devam eder.

Birincisi tescildir. Başvuru yükümlüsü önce şirkettir:

“Esas sermaye paylarının geçişlerinin tescil edilmesi için, şirket müdürleri tarafından ticaret siciline başvurulur.”

(6102 sayılı Kanun m.598)

Şirket bunu yapmazsa kanun ayrılan ortağa doğrudan bir yol tanır:

6102 sayılı TTK m.598 — Tescil

(2) Başvurunun otuz gün içinde yapılmaması hâlinde, ayrılan ortak, adının bu paylarla ilgili olarak silinmesi için ticaret siciline başvurabilir. Bunun üzerine sicil müdürü, şirkete, iktisap edenin adının bildirilmesi için süre verir.

Aynı maddenin üçüncü fıkrası sicil kaydına güvenen iyiniyetli kişinin güveninin korunacağını belirtir. Kaydınız silinmediği sürece dışa karşı hâlâ ortak görünürsünüz. Bu nedenle otuz günlük süre takip edilmelidir.

İkincisi kamu borçlarıdır. 6183 sayılı Kanun m.35 uyarınca payı devreden ve devralan kişiler, devir öncesine ait kamu alacaklarının ödenmesinden müteselsilen sorumlu tutulur ve madde bu sorumluluk için süre sınırı öngörmez. Devir sözleşmesine konulan “önceki borçlar devredene aittir” türü kayıtlar taraflar arasında rücu ilişkisi kurabilir; kamu idaresine karşı kanundan doğan sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Ayrıca ortağın şirket borcuna verdiği şahsi kefalet, ortaklık sıfatına bağlı olmadığından devirle sona ermez. Devirden sonra ayakta kalan sorumluluk kalemlerinin tamamı için bkz. şirket ortaklığından ayrılma sonrası sorumluluk; kamu borcu kolunun ayrıntısı için bkz. şirket vergi borcundan ortak ve müdürün sorumluluğu.

Görevli Mahkeme: Taraflar Tacir Olmasa Bile Ticari Dava

Bu başlık pratikte hak kaybettiren bir yanılgı barındırır. Pay devri uyuşmazlığının tarafları çoğu zaman tacir değildir — devreden ve devralan gerçek kişilerdir. Buradan “öyleyse asliye hukuk mahkemesi görevlidir” sonucuna varmak yanlıştır.

Kanunun ölçütü iki ayaklıdır ve ikinci ayak tacir sıfatından bağımsızdır:

“Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ve çekişmesiz yargı işleri ile tarafların tacir olup olmadıklarına bakılmaksızın;”

(6102 sayılı Kanun m.4)

Fıkranın devamındaki (a) bendi “Bu Kanunda” öngörülen hususları sayar; limited şirkette pay devri de TTK m.595’te düzenlendiğinden bu bendin kapsamındadır. Görev ise buna bağlanır:

6102 sayılı TTK m.5 — Ticari davaların görüleceği mahkemeler

Aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevlidir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, tam da tarafların tacir olmadığı gerekçesiyle görevsizlik kararı veren ve bu kararda direnen yerel mahkemenin hükmünü bozarken sonucu şöyle bağlamıştır:

“Bu itibarla, 6102 sayılı TTK’nun 595. maddesindeki düzenlemeye tabi limited şirketin pay devrinden kaynaklanan eldeki davada görevli mahkeme; aynı Kanun’un 4. ve 5. maddesi uyarınca uyuşmazlık ticari dava niteliğinde olduğundan asliye ticaret mahkemesidir.”

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/1491, K. 2015/1353, T. 15.05.2015 — direnme kararının bozulmasına, oy birliği)

Pratik sonuç: pay devrinin geçersizliği, onayın reddi, pay defterine kayıt ve devir bedelinin tahsili taleplerinin tamamı asliye ticaret mahkemesinde görülür. Dava değeri de tarafların tacir olup olmaması da bu görev kuralını değiştirmez. Görev bir dava şartıdır; yanlış mahkemede açılan dava usulden reddedilmez, görevsizlik kararıyla dosya görevli mahkemeye gönderilir. Sürecin ayrıntısı için bkz. asliye ticaret mahkemesi.

Sık Yapılan Hatalar

• Limited şirket payını adi yazılı sözleşmeyle devretmek. Noter onayı geçerlilik şartıdır (TTK m.595/1).
• Genel kurul onayını beklemeden bedeli ödemek. Onay alınmazsa devir geçerli olmaz; genel kurul sebep göstermek zorunda değildir.
• Şirket sözleşmesini okumamak. Devir tamamen yasaklanmış olabilir (TTK m.595/4).
• Ek ödeme ve yan edim yükümlülüklerini sözleşmeye yazmamak. Devralan beklenmedik yüklerle karşılaşır.
• Devir vaadini şekle uygun yapmamak. Şekil, “devir borcunu doğuran işlemleri” de kapsar.
• Anonim şirkette beyan yükümlülüğünü atlamak. Devralan payları kendi adına ve hesabına aldığını beyan etmezse kayıt reddedilebilir (TTK m.493/3).
• Onay başvurusunun tarihini belgelememek. Üç aylık zımnî onay süresi başvurudan işler (TTK m.595/7); başvuru tarihi ispatlanamazsa süre de ileri sürülemez.
• Devir yasağı karşısında çaresiz kalmak. Devir yasaklanmış veya onay reddedilmişse ortağın haklı sebeple çıkma hakkı saklıdır (TTK m.595/5).
• “Taraflar tacir değil, asliye hukuk görevli” sanmak. TTK m.4/1, tacir sıfatına bakılmaksızın bu Kanunda öngörülen hususlardan doğan davaları ticari dava sayar; görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir.

Özet

• Limited şirkette devir yazılı + noter onaylı olmalıdır; bu bir geçerlilik şartıdır (TTK m.595/1).
• Şirket sözleşmesinde aksi yoksa genel kurul onayı şarttır ve devir bu onayla geçerli olur (TTK m.595/2).
• Genel kurul, aksi düzenlenmemişse sebep göstermeksizin reddedebilir (TTK m.595/3); devir tamamen yasaklanmış da olabilir (m.595/4).
• Başvurudan itibaren üç ay içinde ret kararı çıkmazsa onay verilmiş sayılır (TTK m.595/7).
• Devir yasaklanmış veya onay reddedilmişse ortağın haklı sebeple çıkma hakkı saklıdır (TTK m.595/5); ek ödeme/yan edim öngörülen şirkette teminat verilmezse genel kurul sözleşmede hüküm olmasa bile reddedebilir (m.595/6).
• Anonim şirkette nama yazılı paylar kural olarak serbestçe devredilir; devir ciro + zilyetliğin devri ile yapılır (TTK m.490).
• Anonim şirket, önemli sebep ileri sürerek veya payları gerçek değeriyle almayı önererek onayı reddedebilir (TTK m.493).
• Tescil otuz gün içinde yapılmazsa ayrılan ortak sicile kendisi başvurabilir (TTK m.598/2).
• Payı devreden ve devralan, devir öncesine ait kamu alacaklarından müteselsilen sorumludur (6183 sayılı Kanun m.35); şahsi kefalet ise devirle sona ermez.
• Uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.5); Yargıtay, taraflar tacir olmasa da pay devrinden doğan davanın ticari dava olduğunu ve görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi olduğunu belirtmiştir (HGK E. 2014/1491, K. 2015/1353).