İçindekiler 8
Kısa Cevap
Asli kusur, Karayolları Trafik Kanunu m.84’te tek tek sayılan on iki hareketten birini yapmaktır. Liste kapalıdır: kırmızı ışıkta geçme, arkadan çarpma, şeride tecavüz etme, kavşakta geçiş önceliğine uymama gibi hâller buradadır.
Tali kusur ise kanunda da yönetmelikte de tanımlanmamıştır. Bilirkişi raporlarında ve kaza tespit tutanaklarında, asli kusur listesine girmeyen ama kazaya katkısı olan ihlalleri anlatmak için kullanılan bir uygulama terimidir.
Bu ayrım bir etikettir, oran değildir. Kanun asli kusura sabit bir yüzde bağlamaz; oran her dosyada ayrıca belirlenir.
Kanunun Saydığı On İki Hâl
2918 sayılı KTK m.84 — Trafik kazalarında sürücü kusurlarının tespiti ve asli kusur sayılan haller:
“Araç sürücüleri trafik kazalarında; a) Kırmızı ışıklı trafik işaretinde veya yetkili memurun dur işaretinde geçme, b) Taşıt giremez trafik işareti bulunan karayoluna veya bölünmüş karayolunda karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit, rampa ve bağlantı yollarına girme, c) İkiden fazla şeritli taşıt yollarında, karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit veya yol bölümüne girme, d) Arkadan çarpma, e) Geçme yasağı olan yerlerde geçme, f) Doğrultu değiştirme manevralarını yanlış yapma, g) Şeride tecavüz etme, h) Kavşaklarda geçiş önceliğine uymama, i) Kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymama, j) Manevraları düzenleyen genel şartlara uymama, k) Yerleşim birimleri dışındaki karayolunun taşıt yolu üzerinde, zorunlu haller dışında park etme veya duraklama ve her durumda gerekli tedbirleri almama, l) Park için ayrılmış yerlerde veya taşıt yolu dışında kurallara uygun olarak park edilmiş araçlara çarpma, Hallerinde asli kusurlu sayılırlar.”
Aynı liste, Karayolları Trafik Yönetmeliği m.157’de bentler numaralandırılarak tekrarlanır. Yönetmelik ayrıca terimi açık biçimde eşitler ve bu sürücülerin “asli (esas) kusurlu” sayılacağını yazar. Arama sonuçlarında karşılaşılan “esas kusur” ifadesi ayrı bir kavram değildir.
Sürücülerin madde numarasıyla sorduğu ihlaller listeye şu noktalardan bağlanır:
| Aranan ihlal | Dayanak | m.84’teki karşılığı |
|---|---|---|
| Kırmızı ışıkta geçme | m.47/1-b | (a) bendi |
| Trafik levhasına uymama | m.47/1-c | yalnız (b) ve (e) bentlerindeki özel hâllerde |
| Takip mesafesini korumama | m.52/1-c | (d) bendi, arkadan çarpma gerçekleştiyse |
| Kavşakta geçiş önceliği | m.57 | (h) bendi |
Tabloda görülen ayrım şudur: m.84 ihlal edilen maddeye göre değil, yapılan harekete göre yazılmıştır. Bir kural ihlali tek başına asli kusur doğurmaz; o ihlalin m.84’te sayılan hareketlerden birine karşılık gelmesi gerekir. Levhaya uymamak her hâlde asli kusur sayılmaz: liste yalnız taşıt giremez işaretli yola girmeyi ve geçme yasağı olan yerde geçmeyi kapsar. Bunların dışındaki levha ihlalleri idari para cezasını gerektirir, kendiliğinden asli kusur doğurmaz.
Tali Kusurun Dayanağı Nedir?
Burada dürüst bir sınır var. Ne Karayolları Trafik Kanunu ne de Yönetmelik “tali kusur” terimini tanımlar. Yönetmelik yalnızca kusurun nasıl belirleneceğini düzenler:
Karayolları Trafik Yönetmeliği m.157 — Trafik Kazalarında Asli Kusur Sayılan Haller ve Sürücü Kusurlarının Tespiti
“Adli mevzuat ve yargılama hükümleri saklı kalmak üzere, trafik kazalarına karışanların kusur durumları; 2918 sayılı Kanun ve bu Yönetmelikte belirtilen kurallar, şartlar, hak ve yükümlülükler ile asli kusur sayılan haller dikkate alınarak belirlenir.”
Yani mevzuat iki kategori kurmaz. Tek bir kapalı liste kurar, listeye girmeyen her katkıyı genel kusur değerlendirmesine bırakır. “Tali kusur”, bu ikinci grubu adlandırmak için uygulamada yerleşmiş bir kısaltmadır. Kaza tespit tutanağında ya da bilirkişi raporunda bu ibareyi görmek, karşınızdaki kişinin daha az sorumlu olduğunu kanun gereği göstermez; yalnızca yaptığı hareketin m.84 listesinde bulunmadığını gösterir.
Asli Kusurlu Sayılmamanın Yolu
Yönetmelik, kanunda bulunmayan bir istisna içerir. Liste kendiliğinden işleyen bir kural değildir:
“Ancak, sürücülerin veya yayaların kural dışı hareketleri veya taşıtların teknik arızaları bir başka sürücüyü tehlikeye düşürmüş ve bu sürücü, oluşması muhtemel bir kazayı önlemek, can ve mal güvenliğini korumak amacı ile Karayolları Trafik Kanununun öngördüğü temel kurallardan birini ihlal etmeye mecbur kalmış ve bütün tedbirlere rağmen bir kazaya neden olmuşsa, asli kusurlu sayılamaz.”
Bu hüküm, “arkadan çarpan her zaman asli kusurludur” biçimindeki yaygın kabulün karşısında durur. Önündeki aracın kural dışı hareketi ya da bir teknik arıza nedeniyle tehlikeye düşen ve kazayı önlemek için kural ihlal etmek zorunda kalan sürücü, bütün tedbirleri almışsa asli kusurlu sayılamaz. Hükmün üç koşulu birlikte arandığına dikkat edilmelidir: tehlikeye düşürülmüş olmak, ihlale mecbur kalmak ve bütün tedbirlere rağmen kazanın gerçekleşmesi.
Etiketin Doğrudan Sonucu: Sürücü Belgesi
Asli kusur ile tali kusur ayrımının somut bir sonucu, sürücü belgesine ilişkin yaptırımda görülür. Kanun burada etiketi doğrudan hükme bağlar:
2918 sayılı KTK m.118 — Ceza puanı uygulaması ve sürücü belgelerinin geri alınması:
“Ölümle sonuçlanan trafik kazalarına asli kusurlu olarak sebebiyet veren sürücülerin sürücü belgeleri ise 1 yıl süre ile geri alınır.”
Hüküm yalnızca asli kusurlu sürücüyü kapsar. Ölümlü bir kazada tali kusurlu sayılan sürücü bu bir yıllık geri alma yaptırımına bu fıkra uyarınca tabi değildir. Etiketin bir orana çevrilmeden önce bile sonuç doğurduğu nokta burasıdır.
”Asli Kusur Yüzde Kaç?” Sorusunun Cevabı
Mevzuatta asli kusura karşılık gelen bir yüzde yoktur. Etiketi orana çeviren şey bilirkişi incelemesidir ve Yargıtay bu incelemenin niteliğini denetler. Bir dosyada, kusur oranını sayısal olarak vermeyen bir raporla yetinilmesi bozma sebebi sayılmıştır:
“el piyasa rayiç değeri ile sovtaj değerinin tesbiti ve sovtaj değerinin mahsubu ile bakiye zararın ve tazminat miktarının tespiti ile kusur oranının sayısal olarak tespiti hususlarında ayrıntılı, açıklamalı, denetime elverişli, çelişkileri giderici bir rapor alınarak sonucuna göre karar verilmesi gerekirken eksik inceleme ile yazılı olduğu biçimde hüküm kurulması doğru değildir.”
(Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2014/11962, K. 2014/9794, T. 23.06.2014 — bozma)
O dosyada kaza tespit tutanağı bir tarafı tam kusurlu saymış, ceza dosyasındaki Adli Tıp raporu ise asli ve tali ayrımı yapmakla birlikte sayısal değer vermemişti. Mahkeme sayısal değer taşımayan raporla yetinip tali kusuru hesaba katmadan hüküm kurunca karar bozulmuştur.
Buradan çıkan pratik sonuç şudur: dosyanızdaki rapor yalnızca “asli” ve “tali” diyorsa, oran belirlenmiş sayılmaz. Sayısal ve denetime elverişli bir rapor istenmesi gerekir.
Uygulamada asli kusur için %75 gibi yerleşik bir oran dolaştığı görülür. Bu tür sayılar tek tek dosyalardaki bilirkişi tespitlerinden gelir; kanunda ya da yönetmelikte karşılığı yoktur. Bir dosyada belirlenen oranı kendi dosyanıza taşımak, aynı hareketin her olayda aynı ağırlıkta değerlendirileceğini varsaymak olur.
Aynı Kazada Üç Farklı Kusur Tespiti
Bir trafik kazasında kusur birden çok yerde değerlendirilir: kaza tespit tutanağında, hukuk davasındaki bilirkişi raporunda ve varsa ceza dosyasında. Bunların birbirini tutmaması mümkündür ve hangisinin bağlayıcı olduğu kanunla belirlenmiştir.
6098 sayılı TBK m.74 — Ceza hukuku ile ilişkisinde
“Hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığı, ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı hakkında karar verirken, ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı gibi, ceza hâkimi tarafından verilen beraat kararıyla da bağlı değildir. Aynı şekilde, ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da, hukuk hâkimini bağlamaz.”
Yargıtay, bu kuralı 2024 tarihli bir kararında yeniden ifade etmiştir:
“6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 74. maddesi gereğince; hukuk hakimi, ceza mahkemesince belirlenmiş ve kesinleşmiş olan maddi olgu ile bağlı ise de; kusurun bulunup bulunmadığı ve oranına ilişkin ceza mahkemesi kararı ile bağlı olmadığı gibi, kusura ilişkin saptamaya dayanan beraat kararı ile de bağlı değildir.”
(Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2023/12590, K. 2024/3667, T. 24.04.2024 — onama)
Ayrım şuraya oturur: kazanın nasıl gerçekleştiğine ilişkin maddi olgu tespiti hukuk hâkimini bağlar, buna karşılık kusurun varlığı ve oranı bağlamaz. Bu nedenle kaza tespit tutanağında ya da ceza dosyasında yer alan asli veya tali kusur nitelemesi, tazminat uyuşmazlığındaki kusur değerlendirmesini kendiliğinden belirlemez. Etiketler dosyadan dosyaya farklı çıkabilir ve hukuk hâkimi kendi incelemesini yaptırır.
Maddi olgu ile kusur değerlendirmesi arasındaki bu ayrım, kaza tespit tutanağına itiraz yolunun neden ayrı bir iptal davası olmadığını da açıklar. Ayrıntı için kaza tespit tutanağına itiraz ve kusur oranının tartışılması yazısına bakabilirsiniz.
Kusur Oranı Tazminatı Nasıl Etkiler?
Asli ve tali ayrımı kendi başına bir tazminat sonucu doğurmaz; sonucu doğuran, orana dönüştürülmüş kusurdur. Zarar görenin kendi kusuru varsa bu, tazminattan indirim sebebi olarak ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirmenin dayanağı trafik mevzuatı değil, müterafik kusur ve tazminattan indirim kurallarıdır.
Tazminatın hesabı, sigortaya ön başvuru şartı ve zamanaşımı gibi konular için trafik kazası tazminat davası yazısı ayrıntı taşır. Kusur oranının tazminat tutarına yaklaşık etkisini yaralanmalı trafik kazası tazminat hesaplama aracımızla görebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Asli kusur nedir?
Karayolları Trafik Kanunu m.84'te sayılan on iki hareketten birini yapan sürücünün kusurudur. Kırmızı ışıkta geçme, arkadan çarpma, şeride tecavüz etme ve kavşakta geçiş önceliğine uymama bu listede yer alır. Listede sayılan bir hareketi yapan sürücü asli kusurlu sayılır.
Tali kusur nedir?
Kanunda ve yönetmelikte tanımı bulunmayan bir uygulama terimidir. Asli kusur sayılan on iki hâlin dışında kalan, kazaya katkısı bulunan kural ihlallerini anlatmak için kullanılır. Dayanağı doğrudan bir madde değil, kusur tespitinin genel esaslarıdır.
Asli kusur yüzde kaçtır?
Kanun asli kusur için sabit bir yüzde belirlemez. Oran her dosyada bilirkişi incelemesiyle ayrı belirlenir. Yargıtay, kusur oranının sayısal olarak tespit edilmesini ve raporun denetime elverişli olmasını aramaktadır; yalnızca asli ve tali denilmesiyle yetinilemez.
Arkadan çarpan sürücü her zaman asli kusurlu mudur?
Kural olarak evet, çünkü arkadan çarpma m.84'te sayılan hâllerden biridir. Ancak Karayolları Trafik Yönetmeliği m.157, bir sürücünün başkasının kural dışı hareketi veya teknik arıza nedeniyle tehlikeye düşüp kuralı ihlal etmek zorunda kalması hâlinde asli kusurlu sayılamayacağını düzenler.
Asli kusur ile esas kusur aynı şey mi?
Aynıdır. Karayolları Trafik Yönetmeliği m.157 bu sürücülerin "asli (esas) kusurlu" sayılacağını yazar. İki terim aynı hukuki durumu anlatır.
Tali yoldan çıkmak tali kusur mu demek?
Hayır. Tali yol, anayola bağlanan yan yol anlamına gelir. Tali yoldan anayola çıkan sürücü, m.57 uyarınca anayoldan gelen araçlara geçiş hakkı vermek zorundadır ve bu yükümlülüğü ihlal ederse kavşakta geçiş önceliğine uymamış olur. Bu ise m.84'te asli kusur sayılan hâllerdendir.
İki sürücü de asli kusur sayılan bir hareket yaparsa ne olur?
Kanun bu durumu ayrıca düzenler. m.84'ün son fıkrasına göre, hareketlerden biri kazaya karışan sürücülerden birden fazlası tarafından yapılmışsa kusur oranı yönetmelikte belirtilen esaslara göre tespit edilir. Etiket tek başına sonucu belirlemez.
Ceza dosyasındaki kusur tespiti tazminat davasını bağlar mı?
Kusur bakımından bağlamaz. Türk Borçlar Kanunu m.74'e göre hâkim, ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle ve beraat kararıyla bağlı olmadığı gibi, ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz.
Asli kusurlu olmanın ehliyete etkisi var mı?
Ölümlü kazalarda vardır. Karayolları Trafik Kanunu m.118'e göre ölümle sonuçlanan trafik kazalarına asli kusurlu olarak sebebiyet veren sürücülerin sürücü belgeleri bir yıl süreyle geri alınır. Bu fıkra tali kusurlu sürücüyü kapsamaz.
Kaza tespit tutanağındaki asli kusur ibaresi kesin midir?
Kesin değildir. Tutanak bir delildir ve kusur oranı asıl uyuşmazlıkta bilirkişi incelemesiyle yeniden tartışılabilir. Yargıtay, tutanak ile bilirkişi raporunun çeliştiği dosyalarda çelişkiyi giderici yeni rapor alınmasını aramıştır.