Tevdi Mahalli Tayini: Şartları, Görevli Mahkeme ve Usul

Tevdi mahalli tayini, alacaklı borcun ifasını kabul etmediğinde borçlunun teslim edeceği şeyi bırakacağı yerin hâkim tarafından belirlenmesidir. Tevdi mahalli tayininin şartı alacaklının temerrüdüdür; borçlu, hâkimin belirlediği yere tevdi ederek, hasar ve giderler alacaklıya ait olmak üzere borcundan kurtulabilir (Türk Borçlar Kanunu m.107). Kira ilişkisinde en sık karşılaşılan iki durum, kiraya verenin kira bedelini almaktan kaçınması ve tahliyede anahtarı teslim almamasıdır; anahtar tarafı anahtar teslim tutanağı yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Tevdi mahalli tayini bir çekişmesiz yargı işidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.382/2-d-3). Görevli mahkeme kural olarak sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383), yer bakımından ifa yerindeki hâkim tevdi yerini belirler (TBK m.107) ve karara karşı kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna gidilebilir (HMK m.387).

1. Tevdi Mahalli Tayini Nedir?

Tevdi mahalli tayini, borçlunun ifa etmek istediği hâlde alacaklının kabul etmediği edimi bırakacağı yerin mahkemeden istenmesidir. Kanun bu hakkı alacaklının temerrüdüne bağlar: alacaklı temerrüde düşerse borçlu teslim edeceği şeyi tevdi ederek borcundan kurtulabilir; tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler (TBK m.107).

Tevdinin sonucu borçludan alacaklıya geçen bir risk ve masraf dağılımıdır. Kanuna göre tevdi, hasar ve giderler alacaklıya ait olmak üzere yapılır (TBK m.107). Tevdi edilemeyecek şeyin satılması da aynı çekişmesiz yargı bendinde düzenlenmiştir (HMK m.382/2-d-3).

2. Tevdi Mahalli Tayininin Şartı: Alacaklının Temerrüdü

Tevdi mahalli tayini ancak alacaklı temerrüde düşmüşse istenebilir. Yapma veya verme edimi gereği gibi kendisine önerilen alacaklı, haklı bir sebep olmaksızın onu kabul etmez ya da borçlunun ifa edebilmesi için kendisinin yapması gereken hazırlık fiillerinden kaçınırsa temerrüde düşer (TBK m.106). Alacaklı müteselsil borçlulardan birine karşı temerrüde düşerse diğerlerine karşı da temerrüde düşmüş olur (TBK m.106).

Bu tanımdaki üç unsur ayrı ayrı belgelenmelidir: edimin gereği gibi önerilmesi, alacaklının kabul etmemesi ve kabul etmemenin haklı bir sebebe dayanmaması. Borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kısmen ifayı reddedebilir (TBK m.84); bu nedenle eksik tutarın reddedilmesi alacaklı temerrüdü doğurmaz.

Tevdi hakkı alacaklının kimliğinden doğan belirsizlikte de kullanılabilir. Borçlunun kusuru olmaksızın, alacağın kime ait olduğunda veya alacaklının kimliğinde duraksama sebebiyle ya da alacaklıdan kaynaklanan diğer kişisel bir sebeple borç alacaklıya veya temsilcisine ifa edilemezse borçlu, alacaklının temerrüdünde olduğu gibi tevdi hakkını kullanabilir (TBK m.111).

2.1. Tevdi Mahalli Tayini Kirada: Kiraya Veren Kirayı Kabul Etmezse

Tevdi mahalli tayini kira ilişkisinde, kiraya veren kira bedelini almaktan kaçındığında kiracının kullanabileceği yoldur. Kiracı kira bedelini ödemekle yükümlüdür (TBK m.313) ve aksine sözleşme ve yerel âdet yoksa kira bedelini her ayın sonunda ve en geç kira süresinin bitiminde öder (TBK m.314). Bu bedel gereği gibi önerildiği hâlde kiraya veren haklı bir sebep olmaksızın almaktan kaçınırsa alacaklı temerrüdü doğar (TBK m.106) ve kiracı bedeli hâkimin belirleyeceği yere tevdi edebilir (TBK m.107).

Kiracı açısından önemi, ödenmeyen kiraya bağlanan fesih ve tahliye yollarıdır. Kiraya veren, tesliminden sonra muaccel olan kira bedelini ödemeyen kiracıya yazılı olarak süre verip bu sürede de ödenmezse sözleşmeyi feshedeceğini bildirebilir; bu süre konut ve çatılı işyeri kiralarında en az otuz gündür (TBK m.315). Tevdi, borçlunun borcundan kurtulmasını sağlayan işlem olduğundan (TBK m.107) kiracının kira bedelini ödeme iradesini ve kiraya verenin kabulden kaçınmasını belgeleyen kayıttır. Ödenmeyen kiranın hangi yollarla takip edildiği kira ödemeyen kiracı yazımızda anlatılmıştır.

2.2. Tevdi Mahalli Tayini ve Anahtar Teslimi

Tevdi mahalli tayini, tahliyede kiraya verenin anahtarı teslim almaması durumunda da gündeme gelir. Kiracı kiralananı ne durumda teslim almışsa kira sözleşmesinin bitiminde o durumda geri vermekle yükümlüdür (TBK m.334). Anahtar bir para borcu değil belirli bir şeyin teslimidir; bu yüzden ifa yeri para borçlarına ilişkin kurala göre değil, parça borçlarına ilişkin kurala göre belirlenir (TBK m.89). Anahtar tesliminin ispatı, tutanak ve bildirim adımları anahtar teslim tutanağı yazımızdadır.

3. Tevdi Mahalli Tayininde Görevli Mahkeme: Sulh Hukuk Mahkemesi

Tevdi mahalli tayininde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu tevdi mahalli belirlenmesini borçlar hukukundaki çekişmesiz yargı işleri arasında sayar (HMK m.382/2-d-3) ve çekişmesiz yargı işlerinde görevi sulh hukuk mahkemesine verir (HMK m.383).

Çekişmesiz yargı, ilgililer arasında uyuşmazlık olmayan hâller, ilgililerin ileri sürebileceği bir hakkının bulunmadığı hâller veya hâkimin resen harekete geçtiği hâller ölçütlerinden birine veya birkaçına göre bu yargıya giren işlerdir (HMK m.382/1). Tevdi mahalli belirlenmesi bu işlerden biri olarak kanunda adıyla sayıldığı için ayrıca bu ölçütlerle nitelendirilmesine gerek yoktur (HMK m.382/2-d-3). Mahkeme dosya türleri ve değişik iş kaydı hukuk değişik iş dosyası yazımızda açıklanmıştır.

3.1. Tevdi Mahalli Tayininde Taraflar Tacirse

Tevdi mahalli tayininde tarafların tacir olması, görev sorusunu kanun metninden tek başına çözülemeyen bir soruya dönüştürür. HMK m.383 sulh hukuk mahkemesini “aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece” görevli kılar. Türk Ticaret Kanunu ise her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan çekişmesiz yargı işlerini ticari nitelikte çekişmesiz yargı işi sayar (TTK m.4/1) ve asliye ticaret mahkemesini ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevli kılar (TTK m.5/1).

Konut kirasında TTK m.4/1’in ilk koşulu, yani işin her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olması, çoğu zaman gerçekleşmez ve HMK m.383’teki genel kural uygulanır. İki şirket arasındaki işyeri kirası veya ticari satım gibi hâllerde ise başvuru yapılacak mahkeme, bu iki hükmün ilişkisi somut olay üzerinden değerlendirilerek seçilmelidir. Asliye ticaret mahkemesi ile diğer hukuk mahkemeleri arasındaki ilişki görev ilişkisidir ve göreve ilişkin usul hükümleri uygulanır (TTK m.5/3).

4. Tevdi Mahalli Tayininde Yetkili Mahkeme: İfa Yeri

Tevdi mahalli tayininde yetkili mahkeme, borcun ifa yerindeki mahkemedir. Türk Borçlar Kanunu tevdi yerini ifa yerindeki hâkimin belirleyeceğini açıkça söyler (TBK m.107). Çekişmesiz yargının genel yetki kuralı, talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesidir; ancak bu kural kanunda aksine hüküm bulunmadıkça uygulanır (HMK m.384). TBK m.107 tevdi için yeri ayrıca gösterdiğinden başvurudan önce ifa yeri belirlenmelidir.

4.1. Tevdi Mahalli Tayininde İfa Yeri Nasıl Belirlenir?

Tevdi mahalli tayininde ifa yeri önce tarafların açık veya örtülü iradesine göre belirlenir. Aksine bir anlaşma yoksa para borçları alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borçları sözleşmenin kurulduğu sırada borç konusunun bulunduğu yerde, bunların dışındaki bütün borçlar doğumları sırasında borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir (TBK m.89).

Bu sıralamanın kira ilişkisindeki sonucu iki ayrı yerdir. Kira bedeli para borcu olduğundan, sözleşmede başka yer kararlaştırılmamışsa ifa yeri kiraya verenin ödeme zamanındaki yerleşim yeridir (TBK m.89). Anahtar ise belirli bir şeyin teslimi olduğundan parça borcu kuralına tabidir (TBK m.89). Aynı kira ilişkisinde kira bedeli ve anahtar için ifa yeri bu nedenle farklı çıkabilir.

Kiraya veren sözleşmeden sonra taşınmışsa ayrı bir kural devreye girer. Alacaklının yerleşim yerinde ifası gereken borcun doğumundan sonra alacaklının yerleşim yerini değiştirmesi ifayı önemli ölçüde güçleştirmişse borç, alacaklının önceki yerleşim yerinde ifa edilebilir (TBK m.89).

5. Tevdi Mahalli Tayininde Yargılama Usulü ve İstinaf

Tevdi mahalli tayininde, niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve aksine bir hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesi geçerlidir (HMK m.385). Mahkeme yalnız tarafların sunduğu delillerle bağlı olmasa da alacaklının temerrüde düştüğünü gösteren belgelerin (ödeme teklifinin yazılı kaydı, ihtarname, yazışma, tutanak) dilekçeyle birlikte sunulması, TBK m.106’daki unsurların baştan ortaya konmasını sağlar.

Tevdi mahalli tayini kararına karşı hukuki yararı bulunan ilgililer, özel kanuni düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabilir (HMK m.387). Sürenin başlangıcı tebliğ değil kararın öğrenilmesidir; başvuru hakkı yalnız talepte bulunana değil hukuki yararı bulunan her ilgiliye tanınmıştır.

Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde çekişmesiz yargı kararları maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez (HMK m.388). Tevdi yerinin belirlenmesi, alacaklının temerrüde düşüp düşmediği konusunda sonradan çıkabilecek bir uyuşmazlığı bu nedenle kendiliğinden bitirmez.

6. Tevdi Mahalli Tayininden Sonra: Borçtan Kurtulma, Geri Alma ve Satış

Tevdi mahalli tayini kararından sonra borçlu, teslim edeceği şeyi kararda gösterilen yere tevdi eder ve bu tevdiyle borcundan kurtulabilir; hasar ve giderler alacaklıya aittir (TBK m.107). Kendi seçtiği bir yere bırakmak bu sonucu doğurmaz, çünkü kanun tevdi yerini hâkimin belirlemesine bağlamıştır (TBK m.107). Ticari mallar ise hâkim kararı olmadan da bir ardiyeye tevdi edilebilir (TBK m.107).

Tevdi edilen şey her zaman tevdi yerinde kalmak zorunda değildir. Alacaklı tevdi edilen şeyi kabul ettiğini açıklamamışsa ve tevdi bir rehnin ortadan kalkması sonucunu doğurmamışsa borçlu onu geri alabilir; geri alındığı anda alacak bütün yan haklarıyla birlikte varlığını sürdürür (TBK m.109).

Bazı şeyler tevdiye uygun değildir. Şeyin niteliği veya işin özelliği tevdiye uygun düşmüyorsa, şey bozulabiliyorsa ya da bakımı, korunması veya tevdii önemli bir gider gerektiriyorsa borçlu, alacaklıya önceden ihtarda bulunmak koşuluyla hâkimin izniyle onu açık artırmayla sattırıp bedelini tevdi edebilir (TBK m.108). Şey borsada kayıtlıysa, piyasa fiyatı varsa veya değeri yapılacak gidere oranla azsa satışın açık artırmayla yapılması zorunlu değildir ve hâkim önceden ihtar koşulunu aramaksızın satışa izin verebilir (TBK m.108). Borcun konusu bir şeyin teslimini gerektirmiyorsa tevdi söz konusu olmaz; bu durumda borçlu, borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönebilir (TBK m.110).

7. Tevdi Mahalli Tayini ile Karıştırılan Yollar

Tevdi mahalli tayini; alacaklısı belirsiz borcun tevdii, kiraya verenin hesabına ödeme, icra dairesine ödeme ve kiracıya yöneltilen temerrüt ihtarından farklı işlemlerdir. Aşağıdaki tablo bu yolları kim tarafından, hangi durumda ve hangi dayanakla kullanıldıkları bakımından ayırır.

Yol	Ne zaman kul­la­nı­lır	Kim baş­vu­rur / nereye	Dayanak
Tevdi mahalli tayini	Ala­caklı gereği gibi öne­ri­len edimi haklı sebep olmak­sı­zın kabul etmiyor	Borçlu; ifa yerin­deki sulh hukuk mah­ke­mesi	TBK m.106, m.107; HMK m.382/2-d-3, m.383
Ala­cak­lısı ihti­laflı borcun mah­ke­meye tevdii	Ala­ca­ğın kime ait olduğu veya ala­cak­lı­nın kimliği belir­siz	Borçlu; mahkeme	TBK m.111; HMK m.382/2-d-4
Kiraya verenin hesa­bına ödeme	Kiraya veren ödemeyi kabul ediyor	Kiracı; kiraya verenin banka veya PTT hesabı	Gelir Vergisi Genel Tebliği Seri No: 328 m.2/1
İcra dai­re­sine ödeme	Baş­la­mış bir icra takibi var	Borçlu; icra dairesi adına açılan banka hesabı	İcra ve İflas Kanunu m.9
Temer­rüt ihtarı	Kiracı muaccel kirayı öde­mi­yor	Kiraya veren; kira­cıya yazılı bil­di­rim	TBK m.315; TBK m.352/2

Tevdi mahalli tayini ile alacaklısı ihtilaflı borcun tevdii. İki yol aynı fıkranın ayrı bentleridir (HMK m.382/2-d-3 ve d-4). Birincisinde alacaklı bellidir ama edimi kabul etmemektedir (TBK m.106). İkincisinde sorun alacaklının kimliğindedir; örneğin alacağın kime ait olduğunda duraksama vardır (TBK m.111).

Tevdi mahalli tayini ile kiraya verenin hesabına ödeme. Konut ve işyeri kiralarında kira tahsilat ve ödemelerinin banka veya PTT tarafından düzenlenen belgelerle tevsiki zorunludur (Gelir Vergisi Genel Tebliği Seri No: 328 m.2/1). Bu, kiraya verenin ödemeyi kabul ettiği olağan ilişkiye ait bir vergi belgelendirme kuralıdır; tevdi ise yerini hâkimin belirlediği bir yere yapılır (TBK m.107). Aynı Tebliğ, kira bedeline ilişkin mahkeme ve icra yoluyla yapılan tahsilat ve ödemeleri tevsik zorunluluğunun dışında tutar (Tebliğ m.2/3); Tebliğ bu fıkrada tevdiyi adıyla anmaz. Elden ödemenin vergi sonuçları kirayı elden ödemenin cezası yazımızdadır.

Tevdi mahalli tayini ile icra dairesine ödeme. İcra ve iflas dairelerine yapılacak her türlü nakdî ödeme, Adalet Bakanlığınca uygun görülen bankalarda icra ve iflas dairesi adına açılan hesaba yapılır (İcra ve İflas Kanunu m.9). Bu ödeme başlamış bir takibe aittir; tevdi mahalli tayini ise takip olmadan, alacaklının temerrüdüne dayanılarak sulh hukuk mahkemesinden istenir (TBK m.107; HMK m.383).

Tevdi mahalli tayini ile temerrüt ihtarına karşı savunma. TBK m.315’teki fesih bildirimi, kiracının muaccel kira bedelini ifa etmemesine bağlıdır. TBK m.352/2 ise kira bedelini ödemediği için kiracıya yazılı olarak iki haklı ihtarda bulunulmasını ve kiraya verenin dava yoluyla sözleşmeyi sona erdirmesini düzenler; bu dava, kira süresinin ve bir yıldan uzun süreli kiralarda ihtarların yapıldığı kira yılının bitiminden başlayarak bir ay içinde açılır (TBK m.352/2). Kiraya verenin ödemeyi kabul etmemesi ile kiracının ödememesi farklı olgulardır; kiracının tevdi kaydı, bu iki yolda kabulden kaçınmanın belgesi olarak kullanılabilir. Fesih ve tahliye yollarının karşılaştırması kira sözleşmesinin feshi yazımızdadır.

8. Tevdi Mahalli Tayini Başvurusu Adım Adım

Tevdi mahalli tayini başvurusu, alacaklının temerrüdünü belgelemekle başlar ve kararda gösterilen yere tevdiyle tamamlanır. Aşağıdaki sıra, yukarıdaki madde dayanaklarını işlem sırasına koyar.

1. Edimi gereği gibi önerin ve kaydedin. Alacaklı temerrüdü, gereği gibi önerilen edimin haklı sebep olmaksızın kabul edilmemesine bağlıdır (TBK m.106). Kira bedelinde tutarın tam olması önemlidir; borcun tamamı belli ve muaccelse kısmi ödeme reddedilebilir (TBK m.84).
2. İfa yerini belirleyin. Önce sözleşmeye bakılır; hüküm yoksa kira bedelinde alacaklının yerleşim yeri, anahtarda parça borcu kuralı uygulanır (TBK m.89).
3. Görevli mahkemeyi belirleyin. Kural sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383); iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili işte TTK m.4/1 ve m.5/1 ayrıca değerlendirilir.
4. Talebi ifa yerindeki mahkemeye verin. Tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler (TBK m.107).
5. Teslim edilecek şeyin niteliğini açıklayın. Tevdiye uygun olmayan veya bozulabilen şeylerde hâkimin izniyle satış istenebilir (TBK m.108).
6. Kararda gösterilen yere tevdi edin. Borçtan kurtulma sonucu bu yere yapılan tevdiye bağlıdır (TBK m.107).
7. Kararı öğrendiğiniz tarihi kaydedin. İstinaf süresi öğrenmeden itibaren iki haftadır (HMK m.387).