Hukuk Değişik İş Dosyası Ne Demek? D. İş Nedir?

Kısa Cevap

Hukuk değişik iş dosyası, bir hukuk mahkemesinde açılan ama esas kaydına girmeyen taleplerin işlendiği dosyadır. Yönetmelik uyarınca değişik işler kaydı, diğer kayıtlarda tutulması gerekmeyen ihtiyati tedbir ve delil tespiti gibi karar ve işlemler için tutulur. Uygulamada dosya numarası D. İş kısaltmasıyla gösterilir. En önemli sonucu şudur: değişik iş dava değildir ve esas hakkında hüküm kurulmaz.

Bu Durumda mısınız?

• UYAP’ta adınıza bir dosya gördünüz; numarasında “D. İş” yazıyor ve bunun dava olup olmadığını anlamaya çalışıyorsunuz.
• İhtiyati tedbir veya ihtiyati haciz talebinde bulundunuz; dosyanın neden esas numarası almadığını merak ediyorsunuz.
• Delil tespiti yaptırdınız ve bu dosyanın açacağınız davayla ilişkisini çözmek istiyorsunuz.
• Hakkınızda bir geçici koruma kararı verildi; buna karşı ne yapabileceğinizi araştırıyorsunuz.
• Ceza tarafında bir “değişik iş” kaydı gördünüz ve hukuk mahkemesindekiyle aynı şey olup olmadığını bilmiyorsunuz.

Değişik iş dosyaları çoğu zaman kısa sürelere bağlı geçici korumalarla ilgilidir; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Değişik İşler Kaydı Nedir?

Mahkeme kalemlerinde tutulan kayıtlar yönetmelikle belirlenmiştir ve her kaydın kendi işlevi vardır. Hukuk mahkemeleri bakımından esas kaydı ile değişik işler kaydı birbirinden ayrı kayıtlardır:

Hukuk mahkemelerinde ilgisine göre; a) Esas kaydı, b) Karar kaydı, c) İstinaf kaydı, ç) Temyiz kaydı, d) İstinabe kaydı, e) Değişik işler kaydı, f) Duruşma günleri kaydı, g) Keşif günleri kaydı

(Bölge Adliye ve Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Cumhuriyet Başsavcılıkları İdarî ve Yazı İşleri Hizmetlerinin Yürütülmesine Dair Yönetmelik m.171)

Değişik işler kaydının içeriği ise doğrudan tanımlanmıştır:

Yukarıda sayılan kayıtlarda tutulması gerekmeyen ihtiyatî tedbir, delil tespiti gibi karar ve işlemlerin tutulduğu kayıttır.

(Bölge Adliye ve Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Cumhuriyet Başsavcılıkları İdarî ve Yazı İşleri Hizmetlerinin Yürütülmesine Dair Yönetmelik m.177)

Buradaki gibi sözcüğü önemlidir: sayım sınırlı değildir, örnekleyicidir. Ortak ölçüt, işlemin başka bir kayda girmemesi ve esasa ilişkin bir hüküm doğurmamasıdır.

Kayıtta hangi bilgilerin tutulacağı da belirlenmiştir: sıra numarası, talep tarihi, talep eden ile varsa karşı tarafın kimlik bilgileri, talep konusu, karar numarası, kararın özeti ve tarihi (m.177/2). Bu nedenle bir değişik iş dosyasında talep konusu alanına bakmak, dosyanın ne hakkında olduğunu anlamanın en hızlı yoludur.

Esas Dosyası ile Farkı

İki kayıt arasındaki fark yalnızca numaralandırma değildir; hukuki sonuç farkıdır.

	Esas dosyası (E.)	Değişik iş dosyası (D. İş)
Kayıt	Esas kaydı	Değişik işler kaydı
Niteliği	Dava	Dava değil; tek bir talep
Sonucu	Uyuşmazlığın esası hakkında hüküm	Talep hakkında karar; esasa girilmez
Tipik konu	Alacak, tazminat, tahliye, tespit davaları	İhtiyati tedbir, delil tespiti, ihtiyati haciz
Sonrası	Kanun yolları (istinaf, temyiz)	Kendi kuralına göre itiraz; çoğu kez ayrıca esas dava açılması gerekir

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: değişik iş dosyanızın bulunması, hakkınızda dava açıldığı anlamına gelmez. Tersine, bir geçici koruma kararı alındıysa çoğu zaman esas hakkındaki davanın henüz açılmamış olduğunu gösterir. Dava açmanın kendi usulü için dava nasıl açılır yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi Talepler Değişik İş Olarak Açılır?

Yönetmelikte örnek olarak sayılan iki kurum, uygulamadaki ağırlığı da yansıtır:

• İhtiyati tedbir — dava konusu şey hakkında, yargılama sonuçlanana kadar geçici koruma sağlar. Şartları, itiraz yolu ve süreleri için ihtiyati tedbir nedir yazımıza bakabilirsiniz.
• Delil tespiti — kaybolma veya değişme riski taşıyan delilin, dava açılmadan önce mahkeme eliyle saptanmasıdır: delil tespiti nedir.

Uygulamada bunlara para alacakları bakımından ihtiyati haciz talepleri de eklenir; bu kurum İcra ve İflas Kanununda düzenlenmiştir ve kendi şart ve sürelerine tabidir: ihtiyati haciz nedir.

Üçünün ortak noktası, esas uyuşmazlığı çözmemeleridir. Bu nedenle geçici koruma kararı alındıktan sonra, kanunun öngördüğü süre içinde esas hakkında dava açılması gerekir; aksi hâlde koruma kendiliğinden ortadan kalkar. Bu süre kaçırıldığında alınan tedbir veya haciz boşa gider.

Dosya Tipine Göre Süreler Farklıdır

En sık yapılan hata, bu üç kurumu tek bir süre kuralına bağlamaktır. Oysa süreler ayrı kanunlarda ve farklı uzunluklarda düzenlenmiştir:

6100 sayılı HMK m.397 — Tedbiri tamamlayan işlemler

İhtiyati tedbir kararı dava açılmasından önce verilmişse, tedbir talep eden, bu kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak ve dava açtığına ilişkin evrakı, kararı uygulayan memura ibrazla dosyaya koydurtmak ve karşılığında bir belge almak zorundadır. Aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.

İhtiyati hacizde ise süre daha kısadır ve başlangıcı da farklıdır:

2004 sayılı İcra ve İflâs Kanunu m.264 — Tedbirleri tamamlayan merasim

Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan evvel ihtiyati haciz yaptırmış olan alacaklı; haczin tatbikinden, haciz gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde ya takip talebinde (Haciz veya iflas) bulunmaya veya dava açmaya mecburdur.

Delil tespitinde ise böyle bir hak düşürücü süre yoktur; kanun bunun yerine dosyanın akıbetini düzenler:

6100 sayılı HMK m.405 — Tutanak ve diğer belgeler

Delil tespiti dosyası, asıl dava dosyasının eki sayılır ve onunla birleştirilir. Asıl davanın taraflarından her biri, iddia veya savunmasını ispat için bu tutanak ve raporlara dayanabilir.

Yani delil tespiti (D. İş) dosyanız, dava açtığınızda kendiliğinden ölmez; esas dosyanın eki olur ve her iki taraf da ondan yararlanabilir. Buna karşılık ihtiyati tedbirde iki hafta, ihtiyati hacizde yedi gün içinde harekete geçilmezse koruma ortadan kalkar.

Delil Tespiti Raporu Davada Bağlayıcı mıdır?

Değişik iş dosyasında alınan bilirkişi raporunun asıl davada hazır delil sayılacağı yaygın bir beklentidir. Yargıtay bunu kabul etmez: karşı tarafın kabul etmediği, tek taraflı yaptırılmış bir tespit raporuna dayanılarak hüküm kurulamaz.

“Davalı tarafça açıkça veya örtülü olarak kabul edilmiş olmadıkça çözümü özel veya teknik bir bilgiyi gerektiren konularda davacı tarafça tek taraflı olarak yaptırılan delil tespiti sonucu düzenlenen tespit bilirkişi raporu benimsenerek hüküm verilemez. Bu gibi hallerde mahkemece ayrıca bilirkişi incelemesi yaptırılması zorunludur.”

(Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2013/16811, K. 2014/1689, T. 06.02.2014 — bozma)

Bunun iki pratik sonucu vardır. Delil tespiti yaptıran taraf iseniz: tespit dosyası delili dondurur, uyuşmazlığı çözmez. Esas davada yeniden bilirkişi incelemesi yapılacağını hesaba katın. Karşı taraf iseniz: tespit raporuna açıkça itiraz etmek önemlidir; itiraz edilmeyen bir rapor örtülü kabul olarak değerlendirilebilir ve o zaman rapora dayanılarak karar verilebilir.

Bir de haberiniz olmadan yapılan tespit hâli vardır ve onun kendi süresi işler:

6100 sayılı HMK m.403 — Acele hâllerde tespit

Talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk bulunan hâllerde, karşı tarafa tebligat yapılmaksızın da delil tespiti yapılabilir. Tespitin yapılmasından sonra, tespit dilekçesi, tespit kararı, tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği mahkemece kendiliğinden diğer tarafa tebliğ olunur. Karşı taraf tebliğden itibaren bir hafta içinde delil tespiti kararına itiraz edebilir.

Buradaki bir haftayı acele hâle özgü sanmayın. Olağan (acele olmayan) delil tespitinde de kanun bir haftalık bir pencere öngörür ve bunu kararın içeriğine yazdırır:

6100 sayılı HMK m.402/3 — Talebin kabulü ve kararın tebliği

Tespit talebi mahkemece haklı bulunursa karar, dilekçeyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir. Kararda ayrıca, delil tespitinin nasıl ve ne zaman yapılacağı, tespitin icrası esnasında karşı tarafın da hazır bulunabileceği, varsa itiraz ve ilave soruların bir hafta içinde bildirilmesi gerektiği belirtilir.

⇒ Yani elinize bir D. İş tebligatı ulaştığında sorulacak soru “acele hâlde mi yapılmış?” değil, kararın kendisinde hangi sürenin yazdığıdır: acele hâlde tespit yapılmışsa tebliğden itibaren bir hafta içinde karara itiraz edilir (m.403); olağan tespitte ise kararda itiraz ve ilave sorularınızı bir hafta içinde bildirmeniz gerektiği yazar (m.402/3). İkisinde de beklemeye vaktiniz yoktur; ayrıntı için bkz. Delil Tespiti Nedir? Dava Öncesi Delil Nasıl Korunur?.

Duruşma Yapılır mı?

Talebin niteliğine göre değişir. Bazı taleplerde mahkeme, karşı tarafı dinlemeden dosya üzerinden karar verebilir; delil tespiti gibi işlemlerde ise keşif veya bilirkişi incelemesi gerekebilir. Nitekim yönetmelik, duruşma ve keşif günleri kaydında esas numarasının yanında değişik iş numarasına da sütun ayırmıştır (m.50); yani değişik iş dosyalarında da duruşma ve keşif günü verilebildiği kabul edilmektedir. Keşfin ne olduğu için keşif ne demek, bilirkişi incelemesi için bilirkişi ne demek yazımıza bakabilirsiniz.

Ceza Tarafında “Değişik İş” Aynı Şey mi?

Hayır. Terim aynı, içerik farklıdır. Ceza dairelerinde tutulan değişik işler kaydı şöyle tanımlanmıştır:

Diğer kayıtlara işlenmesi gerekmeyen adlî kontrol, tutuklama, elkoyma, arama ve itirazın incelenmesi gibi karar ve işlemlerin tutulduğu kayıttır.

(Bölge Adliye ve Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Cumhuriyet Başsavcılıkları İdarî ve Yazı İşleri Hizmetlerinin Yürütülmesine Dair Yönetmelik m.39)

Sulh ceza hakimlikleri bakımından kapsam daha da geniştir; idari yaptırım kararlarına karşı yapılan başvurular ile arama, elkoyma, gözlem altına alma ve iletişimin tespiti gibi koruma tedbirleri bu kayda işlenir (m.156). Dolayısıyla “D. İş” gördüğünüzde önce dosyanın hukuk mu ceza mahkemesinde mi olduğuna bakmak gerekir. Adli kontrol için adli kontrol nedir, idari para cezasına itiraz için idari para cezasına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde de aynı mantıkla bir değişik işler kaydı tutulur; orada da kayıt, diğer kayıtlara işlenmesi gerekmeyen ihtiyati tedbir ve delil tespiti gibi karar ve işlemler içindir (m.55).

Karara Karşı Ne Yapılabilir?

Değişik iş olması tek başına bir kanun yolu yaratmaz veya kapatmaz. İtiraz imkânı, talebin dayandığı kurumun kendi hükümlerine göre belirlenir: ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararlarına karşı kanunda öngörülen itiraz yolları ve süreleri işler. Bu nedenle elinizdeki kararın sonundaki kanun yolu açıklamasını okumak ve süreyi oradan hesaplamak gerekir. Sürelerin işlemeye başlaması tebligata bağlı olduğundan tebligat nedir yazımıza da bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• D. İş ibaresini görünce dava açıldığını sanmak. Değişik iş dava değildir; esas hakkında hüküm kurulmaz.
• Geçici koruma sonrası esas davayı açmayı unutmak. Kanunun öngördüğü sürede dava açılmazsa tedbir veya haciz kalkar.
• Üç kurumu tek süreye bağlamak. İhtiyati tedbirde iki hafta (HMK m.397), ihtiyati hacizde yedi gün (İİK m.264) işler; delil tespitinde ise tespiti yaptıran taraf bakımından böyle bir hak düşürücü süre yoktur. Bunu “delil tespitinde hiç süre yok” diye okumayın: aleyhine tespit yapılan taraf için kanun her iki hâlde de birer hafta öngörür (HMK m.402/3 · HMK m.403).
• Tespit raporunu davada hazır delil saymak. Karşı tarafça kabul edilmemiş tek taraflı tespit raporuna dayanılarak hüküm kurulamaz; mahkeme ayrıca bilirkişi incelemesi yaptırır.
• Tespit raporuna itiraz etmemek. İtiraz edilmeyen rapor örtülü kabul sayılabilir; bu hâlde rapora dayanılarak karar verilebilir.
• Hukuk ve ceza değişik işini karıştırmak. Hukukta ihtiyati tedbir ve delil tespiti; cezada adli kontrol, tutuklama, arama ve elkoyma söz konusudur.
• Kanun yolunu dosya türünden çıkarmaya çalışmak. İtiraz yolu, talebin dayandığı kuruma göre belirlenir; kararın altındaki açıklamaya bakılmalıdır.
• Talep konusu alanını atlamak. Kayıtta talep konusu tutulur; dosyanın ne hakkında olduğunu en hızlı oradan anlarsınız.

Özet

• Değişik işler kaydı, diğer kayıtlara girmeyen ihtiyati tedbir ve delil tespiti gibi karar ve işlemler için tutulur (m.177).
• Hukuk mahkemelerinde esas kaydı ile değişik işler kaydı ayrıdır (m.171); D. İş dosyasında esas hakkında hüküm kurulmaz.
• Sayım örnekleyicidir; ölçüt, işlemin başka kayda girmemesi ve esasa ilişkin hüküm doğurmamasıdır.
• Geçici koruma alındıysa süresinde esas dava açılmalıdır; aksi hâlde koruma kalkar. Süre ihtiyati tedbirde iki hafta (HMK m.397), ihtiyati hacizde yedi gündür (İİK m.264).
• Delil tespiti dosyası ölmez: asıl dava dosyasının eki sayılır ve onunla birleştirilir; her iki taraf da tutanak ve raporlara dayanabilir (HMK m.405).
• Tek taraflı alınmış tespit raporu bağlayıcı değildir; karşı taraf kabul etmedikçe mahkeme ayrıca bilirkişi incelemesi yaptırmak zorundadır (Yargıtay 3. HD, 06.02.2014).
• Değişik iş dosyalarında da duruşma ve keşif günü verilebilir (m.50).
• Ceza tarafındaki değişik iş farklıdır: adli kontrol, tutuklama, elkoyma, arama ve itirazın incelenmesi (m.39); sulh ceza hakimliklerinde idari yaptırıma itiraz ve koruma tedbirleri (m.156).
• İtiraz yolu dosya türünden değil, talebin dayandığı kurumdan doğar.