CMR Nedir? CMR Belgesi, Konvansiyonu ve Taşıyıcı Sorumluluğu

Kısa Cevap

CMR, uluslararası karayolu eşya taşımasını düzenleyen milletlerarası anlaşmanın kısaltmasıdır. Türkiye anlaşmaya katılmıştır; Yargıtay kararlarında anlaşma Karayolu ve Milletlerarası Mal Nakliyatı Mukavelesi ile İlgili Anlaşma adıyla anılır ve 04.01.1995 tarihli, 22161 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandığı belirtilir. Uygulamada “CMR” sözcüğü iki şeyi birden anlatır: anlaşmanın kendisi ve bu taşımalarda düzenlenen taşıma senedi (CMR belgesi). Bir taşıma CMR kapsamına giriyorsa taşıyıcının sorumluluğu genel hükümlere göre değil, bu anlaşmaya göre belirlenir ve sorumluluk kusursuz niteliktedir.

Bu Durumda mısınız?

• Yurt dışına gönderdiğiniz mal hasarlı veya eksik teslim edildi ve taşıyıcıya karşı taleplerinizi araştırıyorsunuz.
• Taşıma gecikti; gecikmeden doğan zararınızı kimden, hangi sınırlar içinde isteyebileceğinizi çözmeye çalışıyorsunuz.
• Size bir CMR belgesi sunuldu ve belgedeki kayıtların ileride aleyhinize sonuç doğurup doğurmayacağını değerlendiriyorsunuz.
• Taşıyıcı olarak bir tazminat talebiyle karşılaştınız ve sorumluluğunuzun sınırını ya da zamanaşımı def’ini değerlendirmek istiyorsunuz.
• CMR sigortası poliçenizin somut hasarı karşılayıp karşılamadığı tartışmalı.

Bu senaryoların her birinde uygulanacak kural ve sonuç farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

CMR Nedir? Açılımı ve Kapsamı

CMR, anlaşmanın Fransızca adının kısaltmasıdır ve Türk hukuk uygulamasına bu kısaltmayla yerleşmiştir. Anlaşma, eşyanın karayoluyla ve ücret karşılığında uluslararası olarak taşınmasına ilişkin sözleşmeleri konu alır; yani yükleme yeri ile teslim yerinin farklı ülkelerde bulunduğu taşımalarda devreye girer.

Terimin günlük kullanımdaki ikiliği önemlidir. Nakliye pratiğinde “CMR” denildiğinde çoğunlukla belge (taşıma senedi) kastedilir; hukuki tartışmada ise konvansiyon kastedilir. Bu yazıda ikisi ayrı başlıklar altında ele alınmaktadır.

CMR Ne Zaman Uygulanır? İç Hukukla İlişkisi

Bir uyuşmazlıkta önce hangi rejimin uygulanacağı belirlenir. Taşıma uluslararası karayolu taşıması ise ve anlaşmanın kapsam şartları gerçekleşmişse CMR uygulanır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, Türkiye ile bir başka ülke arasında karayoluyla yapılması kararlaştırılan taşımada uyuşmazlığa CMR Konvansiyonu hükümlerinin uygulanması gerektiğini belirlemiştir.

Yurt içi karayolu taşımaları ise Türk Ticaret Kanunu’nun Taşıma İşleri kitabına (m.850 vd.) tabidir. Kanun kendi uygulama alanını da sınırlar:

Deniz, demir ve hava yoluyla taşıma ile posta idaresine ilişkin özel hükümler saklıdır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.852)

TTK’nın taşıma hükümleri, sorumluluk rejimi ve sınırları bakımından CMR ile büyük ölçüde paralel kurulmuştur. Bu nedenle aşağıdaki bölümlerde iç hukuk metni, CMR uygulamasının Türk hukukundaki karşılığını göstermek için kullanılmaktadır. Deniz yoluyla taşımada karşılık gelen ücret ve sorumluluk rejimi için navlun (taşıma ücreti) yazımıza bakabilirsiniz.

CMR Belgesi (Taşıma Senedi) Nedir?

CMR belgesi, taşımaya eşlik eden ve taşımanın koşullarını gösteren senettir. Kanun senedin kaç nüsha düzenleneceğini ve kimde kalacağını belirler:

Taşıma senedi taraflardan birinin istemi üzerine düzenlenir. Senet üç özgün nüsha olarak hazırlanır ve gönderen tarafından imzalanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.856)

Nüshaların dağılımı da aynı maddede gösterilir: bir nüsha gönderene ait olur, biri eşyaya eşlik eder, üçüncüsü taşıyıcıda kalır. Belgenin bulunmaması sözleşmeyi ortadan kaldırmaz:

Taşıma senedi düzenlenmemiş olsa bile, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleri ile taşıma sözleşmesi kurulur. Eşyanın taşıyıcıya teslimi, taşıma sözleşmesinin varlığına karinedir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.856)

Yani senedin yokluğu sözleşmeyi değil ispatı zorlaştırır. Senedin asıl değeri ispat gücündedir.

CMR Belgesinin İspat Gücü ve Çekince

Taşıma senedi, uyuşmazlıkta üç ayrı olguyu belgeler:

İki tarafça imzalanan taşıma senedi, taşıma sözleşmesinin yapıldığına, içeriğine ve eşyanın taşıyıcı tarafından teslim alındığına kanıt oluşturur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.858)

Senet ayrıca eşyanın ve ambalajın teslim anında dış görünüşü bakımından iyi durumda bulunduğuna ve paket sayısı ile işaret ve numaraların senetteki kayıtlara uygun olduğuna karine oluşturur; ancak taşıyıcı haklı bir sebeple çekince koymuşsa bu karine doğmaz (m.858/2). Uygulamadaki en kritik nokta budur: teslim alırken çekince koymayan taşıyıcı, eşyayı senette yazıldığı gibi ve dış görünüşü iyi durumda teslim almış sayılır. Çekince, kayıtların doğruluğunu denetleyecek uygun araçlara sahip olunmaması sebebine de dayandırılabilir.

Taşıyıcının Sorumluluğu: Kusursuz Sorumluluk

CMR rejiminin merkezinde taşıyıcının kusura bağlı olmayan sorumluluğu vardır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bunu şöyle ortaya koyar:

Taşıma sözleşmesine konu eşyanın taşıyıcının hâkimiyetinde zıyaa veya hasara uğraması yahut teslimde gecikmenin söz konusu olması hâlinde taşıyıcının sorumluluğu, CMR’nin 17. maddesinde kusursuz sorumluluk esaslarına göre düzenlenmiştir. Eş söyleyişle taşıyıcı, karayolunda uluslararası eşya taşıma sözleşmesi kapsamında taşıma konusu eşyayı teslim aldığı andan alıcısına teslim ettiği ana kadarki süreçte, eşyada meydana gelen zıya, hasar veya gecikme nedeniyle ortaya çıkan zarardan, CMR’nin 17/1. maddesi uyarınca kusursuz sorumludur.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2755, K. 2021/1213, T. 12.10.2021 — bozma)

Bu tespitin iki pratik sonucu vardır. Birincisi, sorumluluk dönemi nettir: eşyanın teslim alındığı an ile gönderilene teslim edildiği an arasındaki süre. İkincisi, ispat yükü hafiflemiştir; talep sahibinin taşıyıcının kusurunu ispat etmesi gerekmez. Aynı kararda Genel Kurul, gecikme zararında tazminat talep hakkı sahibinin, gecikme olgusunu ve bu sebeple ortaya çıkan zararı ispat dışında, gecikmeye neden olan vakıayı ayrıca ispatlamasının gerekmediğini belirtmiştir.

Kusursuz sorumluluk, sınırsız sorumluluk anlamına gelmez; taşıyıcının kurtuluş hâlleri ve tazminat sınırları ayrı hükümlerle düzenlenmiştir.

Tazminat Nasıl Hesaplanır?

Tazminatın ölçüsü, zarar görenin uğradığı her kalem değil, eşyanın belirli bir andaki değeridir:

Taşıyıcı, eşyanın tamamen veya kısmen zıyaından dolayı tazminat ödemekle sorumlu tutulduğunda, bu tazminat, eşyanın taşınmak üzere teslim alındığı yer ve zamandaki değerine göre hesaplanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.880)

Hasar hâlinde ise eşyanın teslim alındığı yer ve zamandaki hasarsız değeri ile hasarlı değeri arasındaki fark tazmin edilir (m.880/2). Değer, piyasa fiyatına göre; bu yoksa aynı tür ve nitelikteki malların cari değerine göre belirlenir (m.880/3).

Tazminatın Sınırı: Kilogram Başına 8,33 ÖÇH

Hesaplanan tazminat, ağırlığa bağlı bir tavana tabidir:

Gönderinin tamamının zıyaı veya hasarı hâlinde, 880 ve 881 inci maddeler uyarınca ödenecek tazminat, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını karşılayan tutar ile sınırlıdır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.882)

Sınırın somut para karşılığı sabit değildir; kur ve tarih üzerinden belirlenir:

Özel Çekme Hakkı, eşyanın taşıma amacıyla taşıyıcıya teslim edildiği tarihteki veya taraflarca kararlaştırılan diğer bir tarihteki, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca belirlenen değerine göre Türk Lirasına çevrilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.882)

Bunun pratik anlamı şudur: ağır ve ucuz yüklerde sınır çoğu zaman zararı karşılar, hafif ve pahalı yüklerde (elektronik, ilaç, yedek parça) ise gerçek zararın çok altında kalabilir. Yüksek değerli yüklerde değer bildirimi ve sigorta bu yüzden önem taşır.

Gecikmede Sorumluluk Sınırı

Gecikme zararı için ölçüt ağırlık değil, ücrettir:

Taşıyıcının, taşıma süresinin aşılmasından doğan sorumluluğu, taşıma ücretinin üç katı ile sınırlıdır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.882)

Bu nedenle gecikmeden doğan ticari kayıplar (üretim durması, ceza-i şart, müşteri kaybı) çoğu zaman bu tavanın çok üzerindedir ve tavanı aşan kısım kural olarak talep edilemez.

Zamanaşımı: Bir Yıl, Bilerek Kötü Harekette Üç Yıl

Süre kısadır ve talebin akıbetini doğrudan belirler:

CMR’nin 32/1. maddesinde, sözleşme kapsamındaki taşımalardan kaynaklanan davalar bakımından zamanaşımı süresi 1 yıl olarak kabul edilmiş, taşımacının bilerek kötü hareket olarak kabul edilecek kusurlarının söz konusu olması halinde ise 3 yıl olarak belirlenmiştir.

(Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2011/12619, K. 2013/1079, T. 18.01.2013 — bozma)

Üç yıllık sürenin uygulanabilmesi için taşıyıcının basit kusuru yeterli değildir; bilerek kötü hareket olarak nitelendirilebilecek bir kusur aranır. Bu nitelendirme aynı zamanda sorumluluk sınırlarını da etkileyen bir eşiktir; bu nedenle dosyalarda çoğu zaman asıl tartışma buradadır.

CMR Sigortası Nedir?

CMR sigortası, taşıyıcının uluslararası karayolu taşımasından doğan sorumluluğunu güvence altına alan bir sorumluluk sigortasıdır. Yükü değil, taşıyıcının hukuki sorumluluğunu korur; bu yönüyle yük sahibinin kendi yaptırdığı emtia (nakliyat) sigortasından farklıdır. Teminatın kapsamı, istisnaları ve limitleri poliçe ve genel şartlarla belirlenir; poliçe limiti çoğu zaman kanuni sorumluluk sınırıyla aynı olmadığından somut hasarda iki sınır ayrı ayrı değerlendirilir.

Bu addan bağımsız olarak mevzuatta ayrı bir zorunluluk vardır: Karayolu Taşıma Kanunu m.7 uyarınca taşımacı, taşıt kartları olmayan ve bu Kanunda öngörülen sorumluluk sigortası bulunmayan taşıtları trafiğe çıkarmamak hususunda gereken özeni göstermek zorundadır.

Görevli Mahkeme

Taşıma işleri TTK’da düzenlendiğinden bundan doğan davalar TTK m.4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m.5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde görülür (görevli mahkeme ayrıntısı). Uluslararası taşımalarda ayrıca CMR’nin kendi yetki hükümleri ile taraflar arasındaki yetki veya tahkim anlaşması değerlendirilir; bu nedenle dava açılmadan önce senetteki ve çerçeve sözleşmedeki yetki kayıtları incelenmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• CMR belgesini yalnızca bir irsaliye sanmak. Senet, sözleşmenin yapıldığına, içeriğine ve eşyanın teslim alındığına kanıt oluşturur (m.858); teslim anındaki kayıtlar sonradan belirleyici olur.
• Teslim alırken çekince koymamak. Çekince konulmazsa eşya, senette yazıldığı gibi ve dış görünüşü iyi durumda teslim alınmış sayılır (m.858/2).
• Kusursuz sorumluluğu sınırsız sorumluluk sanmak. Taşıyıcı kusuru aranmaksızın sorumludur, ancak tazminat ağırlık esaslı tavana tabidir (m.882).
• Gecikme zararını ağırlık sınırına göre hesaplamak. Gecikmede ölçüt ağırlık değil, taşıma ücretinin üç katıdır (m.882/3).
• Zamanaşımını genel sürelere göre hesaplamak. CMR kapsamındaki taleplerde süre bir yıl, bilerek kötü harekette üç yıldır.
• CMR sigortasının her zararı karşılayacağını varsaymak. Poliçe taşıyıcının sorumluluğunu güvenceye alır; kapsam, istisna ve limitler poliçeye göre belirlenir.

Özet

• CMR, uluslararası karayolu eşya taşımasını düzenleyen milletlerarası anlaşmadır; Yargıtay kararlarında 04.01.1995 tarihli ve 22161 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandığı belirtilir.
• “CMR” sözcüğü hem anlaşmayı hem de bu taşımalarda düzenlenen taşıma senedini anlatır.
• Taşıma senedi üç özgün nüsha düzenlenir (m.856); düzenlenmemesi sözleşmeyi geçersiz kılmaz, eşyanın teslimi sözleşmenin varlığına karinedir.
• Senet, sözleşmenin yapıldığına, içeriğine ve eşyanın teslim alındığına kanıt oluşturur (m.858); çekince konulmaması taşıyan aleyhine karine doğurur.
• Taşıyıcı, eşyayı teslim aldığı andan gönderilene teslim ettiği ana kadar doğan zıya, hasar ve gecikmeden kusursuz sorumludur (Hukuk Genel Kurulu, CMR m.17/1).
• Tazminat, eşyanın teslim alındığı yer ve zamandaki değerine göre hesaplanır (m.880) ve kilogram başına 8,33 Özel Çekme Hakkı ile sınırlıdır (m.882).
• Gecikmede sorumluluk taşıma ücretinin üç katı ile sınırlıdır (m.882/3).
• Zamanaşımı bir yıl, taşımacının bilerek kötü hareketi hâlinde üç yıldır (CMR m.32/1).

İlgili yazılar: Navlun (Taşıma Ücreti) · Konişmento · Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir? · Tacir Kimdir ve Tacir Olmanın Sonuçları