Navlun Sözleşmesi Nedir? (TTK m.1138)

Kısa Cevap

Navlun sözleşmesi, TTK m.1138 uyarınca taşıyanın bir ücret (navlun) karşılığında eşyayı deniz yoluyla taşımayı üstlendiği sözleşmedir. İki türü vardır: yolculuk çarterinde geminin tamamı, bir kısmı veya belli bir yeri taşıtana tahsis edilir; kırkambar sözleşmesinde ise ayırt edilmiş (parça) eşya taşınır. Taşıyan eşyaya özen göstermekle yükümlüdür ve kusursuzluğunu ispat edemedikçe zıya, hasar ve gecikmeden sorumludur.

Bu Durumda mısınız?

• Deniz yoluyla gönderdiğiniz yük hasarlı çıktı veya hiç teslim edilmedi; taşıyanın sorumluluğunu ve tazminat sınırını araştırıyorsunuz.
• Taşıyan olarak navlun (taşıma ücreti) alacağınızı tahsil edemiyorsunuz; borçlunun taşıtan mı yoksa gönderilen mi olduğu tartışmalı.
• Yükleme veya boşaltma beklemesi uzadı; sürastarya (demuraj) parasını kimin ödeyeceğini çözmeye çalışıyorsunuz.
• Elinizde bir konişmento var; onu devraldınız ve taşıyana karşı haklarınızın sözleşmeye mi yoksa senede mi tabi olduğunu merak ediyorsunuz.
• Elinizdeki belgenin navlun (taşıma) sözleşmesi mi yoksa zaman çarteri mi olduğu ve buna göre hangi hükümlerin uygulanacağı belirsiz.

Bu senaryoların her birinde uygulanacak hüküm, sorumluluk ve süre farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Navlun Sözleşmesi Nedir? (m.1138)

Navlun sözleşmesi, deniz ticaret hukukunun temel taşıma sözleşmesidir. “Navlun” kelimesi hem eşyanın deniz yoluyla taşınması karşılığında ödenen taşıma ücretini hem de bu taşımayı konu alan sözleşmenin kendisini anlatır. Kanun sözleşmeyi türleri üzerinden tanımlar:

Taşıyan, navlun karşılığında; a) Yolculuk çarteri sözleşmesinde eşyayı, geminin tamamını veya bir kısmını ya da belli bir yerini taşıtana tahsis ederek; b) Kırkambar sözleşmesinde ayırt edilmiş eşyayı, denizde taşımayı üstlenir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1138)

Tanımdan sözleşmenin özü çıkar: taşıyan bir sonuç borcu üstlenir (eşyayı sağ salim taşıyıp teslim etmek) ve karşılığında navlun (taşıma ücreti) alır. Bu yönüyle navlun sözleşmesi, geminin ticari yönetiminin belirli bir süre için devredildiği zaman çarterinden ayrılır; aradaki fark için zaman çarteri sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Türleri: Yolculuk Çarteri ve Kırkambar

TTK m.1138 iki tür öngörür:

• Yolculuk çarteri (charter): Taşıyan, eşyayı taşımak üzere geminin tamamını, bir kısmını veya belli bir yerini taşıtana tahsis eder. Belirli bir yolculuk için gemi kapasitesinin tahsisi söz konusudur; tarafların pazarlık gücü dengeli olduğundan sözleşme serbestisi geniştir.
• Kırkambar (parça yük) sözleşmesi: Taşıyan, ayırt edilmiş belirli eşyayı taşımayı üstlenir. Genellikle çok sayıda yükletenin parça yükünün aynı gemiyle taşındığı hat (liner) taşımacılığında görülür; burada taşıyanın sorumluluğunu daraltan kayıtlara karşı yük ilgilisi kanunla korunur (aşağıda “emredici hükümler”).

Yolculuk çarteri, adında “çarter” geçse de bir navlun (taşıma) sözleşmesidir — geminin belirli bir süre için ticari yönetimini devreden zaman çarterinden bu yönüyle ayrılır.

Tarafları: Taşıyan, Taşıtan, Yükleten, Gönderilen

Navlun ilişkisinde birden çok kişi rol alır ve bunların karıştırılması uygulamada sık hataya yol açar:

• Taşıyan: Eşyayı taşımayı üstlenen taraf (çoğu zaman donatan veya gemi işleteni).
• Taşıtan: Taşıyanla sözleşmeyi yapan ve navlunu ödemekle yükümlü taraf.
• Yükleten: Eşyayı fiilen taşıyana teslim eden, yük üzerinde tasarruf sahibi kişi.
• Gönderilen: Varma limanında yükü teslim alacak kişi.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, yükleten ile gönderileni şöyle tanımlar:

Diğer bir anlatımla yükleten, yük üzerinde fiilen tasarruf sahibi olan kimse yani yükün zilyedidir. Gönderilen ise varma limanında yükü teslim alacak olan kimsedir.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2024/629, K. 2025/723, T. 19.11.2025 — oy çokluğuyla onama)

Kimin taşıyan sayılacağı, özellikle konişmentolu taşımalarda, sorumluluğun muhatabını belirlediği için kritiktir. TTK m.1238 uyarınca konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan kişi taşıyan sayılır; taşıyan açıkça belli değilse donatan taşıyan kabul edilir.

Taşıyanın Borçları ve Sorumluluğu

Taşıyanın ilk borcu, gemiyi taşımaya hazır bulundurmaktır:

Her türlü navlun sözleşmesinde taşıyan, geminin denize, yola ve yüke elverişli bir hâlde bulunmasını sağlamakla yükümlüdür. (2) Taşıyan, yükle ilgili olanlara karşı geminin denize, yola veya yüke elverişli olmamasından doğan zararlardan sorumludur; meğerki, tedbirli bir taşıyanın harcamakla yükümlü olduğu dikkat ve özen gösterilmekle beraber, eksikliği yolculuğun başlangıcına kadar keşfe imkân bulunmamış olsun.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1141)

İkinci ve asıl borç, eşyaya özen göstermek ve onu hasarsız teslim etmektir:

Taşıyan, navlun sözleşmesinin ifasında, özellikle eşyanın yükletilmesi, istifi, elden geçirilmesi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür. (2) Taşıyan, eşyanın zıyaı veya hasarından yahut geç tesliminden doğan zararlardan, zıya, hasar veya teslimde gecikmenin, eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla sorumludur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1178)

İspat yükü taşıyan aleyhinedir. Yük eşyası taşıyanın hâkimiyetindeyken zarar görmüşse, taşıyanın kurtulması için kusursuzluğunu ispat etmesi gerekir:

Taşıyanın veya adamlarının kastından veya ihmalinden doğmayan sebeplerden ileri gelen zarardan taşıyan sorumlu değildir. Taşıyanın veya adamlarının kastının veya ihmalinin bu zarara sebebiyet vermediğini ispat yükü, taşıyana aittir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1179)

Bu kusur karinesi, deniz taşımasında öteden beri yerleşik bir ilkedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, taşıyanın sorumluluğunun niteliğini şöyle özetlemiştir:

Taşıyanın navlun sözleşmesinden doğan sorumluluğu akdi bir sorumluluktur. Bu itibarla taşıyan, kural olarak, sözleşmeden doğan yükümlülüklerini hiç veya gereği gibi yerine getirmezse genel esaslara göre bundan ileri gelen bütün zararlardan, kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumlu olması gerekir.

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2771, K. 2021/558, T. 18.05.2021 — onama)

Bu karar, olay tarihi itibarıyla yürürlükten kalkmış eski Kanun döneminde verilmiş olmakla birlikte, aynı kusur sorumluluğu ilkesi bugün TTK m.1178-1179’da korunmaktadır.

Sorumluluk sınırlıdır. Taşıyanın ödeyeceği tazminat, kural olarak koli/ünite başına veya kilogram başına belirli bir tavanla sınırlandırılmıştır:

Eşyanın uğradığı veya eşyaya ilişkin her türlü zıya veya hasar nedeniyle taşıyan, her hâlde, hangi sınır daha yüksek ise o sınırın uygulanması kaydıyla, koli veya ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkına veya zıyaa ya da hasara uğrayan eşyanın gayri safî ağırlığının her bir kilogramı için iki Özel Çekme Hakkını karşılayan tutarı aşan zarar için sorumlu olmaz; meğerki, eşyanın cinsi ve değeri, yüklemeden önce yükleten tarafından bildirilmiş ve denizde taşıma senedine yazılmış olsun.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1186)

Özel Çekme Hakkı (SDR), Uluslararası Para Fonu’nun hesap birimidir ve fiilî ödeme günündeki TCMB kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilir. Gecikmeden doğan zararda sınır ise geciken eşya için ödenecek navlunun iki buçuk katıdır (m.1186/6). Eşyanın cinsi ve değeri yüklemeden önce bildirilip taşıma senedine yazılırsa sınır uygulanmaz.

Sorumluluğu daraltan kayıtlar geçersizdir (emredici hükümler). TTK m.1243 uyarınca, konişmentolu taşımada taşıyanın kanundan doğan sorumluluğunu önceden kaldıran veya daraltan sözleşme kayıtları geçersizdir. Yolculuk çarterinde ise taraflar arasında sözleşme serbestisi vardır; ancak çartere dayalı bir konişmento üçüncü bir hamile geçmişse, ona karşı emredici koruma yeniden devreye girer:

Yolculuk çarteri sözleşmelerine 1243 üncü madde hükmü uygulanmaz. Ancak, böyle bir sözleşmeye dayalı olarak konişmento düzenlenirse, taşıtan olmayan konişmento hamili ile taşıyan arasındaki ilişkide 1243 üncü madde hükmü uygulanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1245)

Yük Hasarı ve Zıyaında Bildirim: Üç Gün ve Altmış Gün

Yük hasarı dosyalarının çoğu esastan değil, bildirim yapılmadığı için kaybedilir. Kanun burada hem kısa süreler hem de taşıyan lehine karineler öngörür:

Zıya veya hasarın en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Zıya veya hasar haricen belli değilse, bildirimin eşyanın gönderilene teslimi tarihinden itibaren aralıksız olarak hesaplanacak üç gün içinde gönderilmesi yeterlidir. İhbarnamede zıya veya hasarın neden ibaret olduğunun genel olarak belirtilmesi gereklidir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1185)

Rejim üç kolda işler:

Durum	Süre	Kaçırılırsa
Haricen belli zıya/hasar	En geç teslim sırasında, yazılı	Aşağıdaki çifte karine devreye girer
Haricen belli olmayan zıya/hasar	Teslimden itibaren üç gün (aralıksız)	Aynı karineler
Geç teslim zararı	Teslimden itibaren altmış gün (aralıksız)	Tazminat ödenmez

Bildirim yapılmamasının sonucu iki karinedir:

Eşyanın zıya veya hasarı ne bildirilmiş ne de tespit ettirilmiş olursa, taşıyanın eşyayı denizde taşıma senedinde yazılı olduğu gibi teslim ettiği ve eğer eşyada bir zıya veya hasarın meydana geldiği belirlenirse, bu zararın taşıyanın sorumlu olmadığı bir sebepten ileri geldiği kabul olunur. Şu kadar ki, bu karinelerin aksi ispat olunabilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1185)

Karineler aksi ispat edilebilir niteliktedir; yani bildirimi kaçırmak davayı otomatik kaybettirmez ama ispat yükünü, m.1179’un yük ilgilisi lehine kurduğu konumdan çıkarıp yük ilgilisinin üzerine taşır. Pratikteki asıl kayıp budur.

Gecikme zararı bakımından ise hüküm serttir: süresinde bildirim yapılmayan gecikme zararları için tazminat ödenmez (m.1185 beşinci fıkra).

Bildirimin alternatifi resmî tespittir. Eşyanın incelenmesi tarafların katılımıyla mahkeme veya yetkili makam ya da resmen atanmış uzmanlar tarafından yapılmışsa bildirime gerek yoktur (m.1185 ikinci fıkra). İncelemenin usulü ve gideri ayrıca düzenlenmiştir: gönderilen incelemeye başvurup sonuçta taşıyanın tazmin etmesi gereken bir zıya veya hasar belirlenirse inceleme giderleri taşıyana ait olur (m.1184).

Taşıyan Hangi Hâllerde Kurtulur?

Kusur karinesi taşıyan aleyhine olsa da (m.1179), Kanun taşıyanın kusursuz sayıldığı bir sebepler kataloğu öngörür:

Zararın aşağıdaki sebeplerden ileri gelmesi hâlinde taşıyan ve adamları, kusursuz sayılır: a) Denizin veya geminin işletilmesine elverişli diğer suların tehlike ve kazaları. … e) Yükleten, taşıtan ve eşyanın maliki ile bunların temsilcilerinin ve adamlarının fiil veya ihmalleri. f) Hacim veya tartı itibarıyla kendiliğinden eksilme veya eşyanın gizli ayıpları ya da eşyanın kendisine özgü doğal cins ve niteliği. g) Ambalajın yetersizliği. h) İşaretlerin yetersizliği.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1182)

Katalog mutlak değildir: bu sebeplerin ortaya çıkmasına taşıyanın sorumlu olduğu bir olayın yol açtığı ispatlanırsa taşıyan kurtulamaz (m.1182 ikinci fıkra).

Ayrı ve tarihsel olarak en tartışmalı savunma teknik kusur ve yangındır:

Zarar, geminin sevkine veya başkaca teknik yönetimine ilişkin bir hareketin veya yangının sonucu olduğu takdirde, taşıyan yalnız kendi kusurundan sorumludur. Daha çok yükün menfaati gereği olarak alınan önlemler, geminin teknik yönetimine dâhil sayılmaz. … Tereddüt hâlinde zararın, teknik yönetimin sonucu olmadığı kabul edilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1180)

Buradaki ayrım pratikte belirleyicidir: geminin yönetimine ilişkin bir hareket taşıyanı korur, yükün menfaati için alınan önlem korumaz. Tereddüt hâlinde kanun yük ilgilisi lehine karar verir.

Sorumluluk Sınırı Ne Zaman Kalkar?

m.1186’daki koli/kilogram tavanı bir hak değil, bir ayrıcalıktır ve nitelikli kusurla kaybedilir:

Zarara veya teslimdeki gecikmeye, kasten veya pervasızca bir davranışla ve böyle bir zararın veya gecikmenin meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiilinin veya ihmalinin sebebiyet verdiği ispat edildiği takdirde taşıyan, 1186 ncı maddede öngörülen sorumluluk sınırlarından yararlanamaz.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1187)

Eşik yüksektir: basit ihmal yetmez, kasıt veya pervasızca davranış + zararın gerçekleşme ihtimalinin bilinci aranır ve ispat yükü bunu ileri sürendedir. Aynı eşik taşıyanın adamları için de geçerlidir (m.1187 ikinci fıkra).

Kime Dava Açılır? Fiilî Taşıyan

Taşımayı sözleşmenin tarafı değil, başka bir donatan fiilen gerçekleştirmiş olabilir. Kanun burada yük ilgilisini korur:

Taşımanın gerçekleştirilmesi, kısmen veya tamamen bir fiilî taşıyana bırakıldığı takdirde, taşıyan, navlun sözleşmesine göre böyle bir bırakma hakkına sahip olup olmadığı dikkate alınmaksızın, taşımanın tamamından sorumlu kalmaya devam eder.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1191)

Üç sonucu vardır. Birincisi, taşıyan taşımanın tamamından sorumlu kalır. İkincisi, taşıyan ve fiilî taşıyan aynı zarardan sorumlu oldukları takdirde ve ölçüde müteselsilen sorumludur (m.1191 dördüncü fıkra). Üçüncüsü, dava her ikisine yöneltilse bile ödenecek tazminatın toplamı Kanundaki sorumluluk sınırlarını aşamaz (m.1191 beşinci fıkra).

Bildirim bakımından da köprü kurulmuştur: eşya fiilî taşıyanca teslim edilmişse ona yapılan her bildirim taşıyana, taşıyana yapılan her bildirim de fiilî taşıyana yapılmış sayılır (m.1185 altıncı fıkra). Kaptana veya sorumlu gemi zabitine yapılan bildirim de geçerlidir.

Bir Yıllık Hak Düşürücü Süre ve Rücu için Doksan Gün

Yük hasarı dosyalarının ikinci büyük kayıp kalemi süredir:

Eşyanın zıyaı veya hasarı ile geç tesliminden dolayı taşıyana karşı her türlü tazminat istem hakkı, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmadığı takdirde düşer.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1188)

Bu bir hak düşürücü süredir, zamanaşımı değil: re’sen dikkate alınır, kesilmez. Süre, taşıyanın eşyayı veya bir kısmını teslim ettiği; eşya hiç teslim edilmemişse teslim edilmesinin gerektiği tarihten işler (m.1188 ikinci fıkra).

İki esneklik vardır. Birincisi, sorumlu tutulan kişinin rücu davası bu sürenin sona ermesinden sonra da açılabilir; ancak rücu hakkı, tazminatı ödediği veya aleyhine açılan davada dava dilekçesini tebellüğ ettiği tarihten itibaren doksan gün içinde kullanılmazsa düşer (m.1188 üçüncü fıkra). İkincisi, süre tarafların dava sebebinin doğmasından sonra yapacakları anlaşmayla uzatılabilir (m.1188 dördüncü fıkra). Uygulamada bu, taşıyandan alınan “time extension” yazılarının hukuki dayanağıdır.

Navlun (Taşıma Ücreti): Hesap, Muacceliyet ve Borçlu

Bu bölüm navlunun sözleşme içindeki yerini özetler; ücretin hesabı, muacceliyeti, borçlusu, zıya hâlindeki akıbeti ve taşıyanın hapis hakkı ayrıntısı için navlun (taşıma ücreti) yazımıza bakabilirsiniz.

Navlunun nasıl hesaplanacağı çoğu zaman sözleşmede belirlenir; belirlenmemişse kanun tamamlayıcı kural koyar:

Navlun, eşyanın ölçüsü, tartısı veya sayısı üzerine kararlaştırılmışsa, tereddüt hâlinde, navlun miktarı gönderilene teslim edilen eşyanın ölçü, tartı veya sayısına göre belirlenir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1193)

Navlunun ne zaman isteneceği de kanunla belirlenmiştir:

Navlun, eşyanın tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1197)

Navlunun kimden isteneceği ise uygulamada en çok tartışılan noktadır. Kanun borçluyu açıkça belirler:

Navlunun borçlusu taşıtandır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1200)

Konişmentoda navlunun gönderilen tarafından ödeneceği kararlaştırılmış olsa bile, taşıtanın sözleşmeden doğan sorumluluğu kural olarak devam eder. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi, satış teslim şekli farklı kararlaştırılmış olsa dahi ödenmeyen navlunun taşıtandan istenebileceğini kabul etmiştir; kararda konişmentonun rolü şöyle vurgulanır:

Ancak arada yazılı bir navlun sözleşmesinin bulunmaması halinde konişmento taşıyan ile taşıtan arasındaki hukuki ilişkide belirleyici duruma gelmektedir.

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi, E. 2020/329, K. 2021/779, T. 21.06.2021 — istinaf, başvurunun esastan reddi)

Starya ve Sürastarya (Bekleme Süresi ve Demuraj)

Deniz taşımasında geminin yükleme veya boşaltma için beklemesi masraflıdır; kanun bu bekleme süresini iki kavramla düzenler. Starya, yükleme veya boşaltma için tanınan (ayrıca ücretlendirilmeyen) süredir. Bu süre aşılırsa, taşıyanın fazladan beklediği süre sürastarya süresi, bunun karşılığında ödenen para ise sürastarya parası (demuraj) olarak adlandırılır. Boşaltma limanında doğan sürastarya parasının borçlusu kanunla belirlenmiştir:

Boşaltma limanında doğan sürastarya parasının borçlusu taşıtandır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1171)

Yargıtay ve bölge adliye mahkemeleri bu kuralı istikrarla uygular. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi, sürastaryanın (demuraj) borçlusunun taşıtan olduğunu şöyle ifade etmiştir:

Demuraj tutarı sözleşme kapsamında belirlenip eşyayı taşıtan tarafından, taşıyana ödenir. Yani davalı taşıtan, meydana gelen demuraj bedelinden sorumlu olur.

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, E. 2022/655, K. 2025/1079, T. 19.06.2025 — istinaf, davalı istinafının esastan reddi)

Starya ve sürastaryanın süresi, on günlük yasal sınır, hesabı ve demuraj alacağının kime ait olduğu konusundaki ayrıntı için starya ve sürastarya (demuraj) nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Konişmento (Denizde Taşıma Senedi)

Konişmento, navlun sözleşmesinin en önemli belgesidir; hem taşımanın yapıldığını ispatlar hem de yükü temsil eden bir kıymetli evraktır:

Konişmento, bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı, ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1228)

Konişmentonun en kritik işlevi, yükü temsil etmesidir: taşıyan eşyayı yalnızca senedi ibraz eden meşru hamile teslim eder. Konişmento nama, emre veya hamile yazılı düzenlenebilir ve devri, yükün teslim hakkını devreder. Taşıyan ile senedi devralan hamil arasındaki ilişkide artık sözleşme değil, senet metni belirleyicidir:

Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkilerde konişmento esas alınır. (2) Taşıyan ile taşıtan arasındaki hukuki ilişkiler navlun sözleşmesinin hükümlerine bağlı kalır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1237)

Bu ayrım pratikte şu sonucu doğurur: sözleşmenin tarafı olan taşıtana karşı navlun sözleşmesi hükümleri; senedi sonradan devralan üçüncü kişi hamile karşı ise konişmento metni uygulanır. Bu nedenle konişmentodaki kayıtların doğru ve eksiksiz olması önemlidir.

Navlun Sözleşmesi ile Zaman Çarteri Farkı

İki sözleşme de gemiyle ilgilidir ama hukuki yapıları farklıdır. Navlun sözleşmesinde taşıyan belirli bir taşıma sonucunu (eşyanın taşınıp teslim edilmesini) üstlenir ve ücret taşımaya göre belirlenir. Zaman çarterinde ise geminin ticari yönetimi belirli bir süre için tahsis olunana bırakılır ve ücret süreye göre işler.

Ölçüt	Navlun sözleşmesi	Zaman çarteri
Düzenleme	TTK m.1138 vd.	TTK m.1131 vd.
Taşıyanın borcu	Eşyayı taşıyıp teslim etmek (sonuç)	Geminin ticari yönetimini süreyle tahsis
Ücret ölçütü	Navlun (taşıma karşılığı)	Tahsis ücreti (süre)
Türleri	Yolculuk çarteri + kırkambar	—
Belge	Konişmento / denizde taşıma senedi	Zaman çarter partisi

Yolculuk çarterinin (bir navlun türü) zaman çarterinden ayrıntılı farkı için zaman çarteri sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi Kanun Uygulanır?

Navlun sözleşmesi bugün 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun m.1138-1246 hükümlerinde düzenlenir; bu Kanun 1 Temmuz 2012’de yürürlüğe girmiştir (TTK m.1534). Olay bu tarihten sonra ise güncel hükümler uygulanır.

Olay 1 Temmuz 2012’den önceye ait ise yürürlükten kalkmış eski Ticaret Kanunu dönemindeki navlun/çarter hükümleri değerlendirilir; sözleşmeler kural olarak kuruldukları tarihteki hukuka tabidir. Bu nedenle eski tarihli Yargıtay kararları çoğu zaman farklı madde numaralarıyla (örneğin taşıyanın sorumluluğunu bugünkü m.1178 yerine eski düzenlemeyle) konuşur; kararları okurken hangi Kanun dönemine ait olduğuna dikkat edilmelidir.

Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Navlun sözleşmesi TTK’da düzenlendiğinden, bundan doğan davalar TTK m.4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m.5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde görülür. TTK m.5/2 uyarınca deniz ticaretine ilişkin davalara bakmak üzere belirli asliye ticaret mahkemeleri denizcilik ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilebilir; uygulamada yukarıdaki kararlar bu mahkemelerden ve bölge adliye mahkemelerinden çıkmıştır. Görev konusundaki ayrıntı için asliye ticaret mahkemesi nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Süreler çok kısadır. Yük hasarı, zıyaı veya geç teslimi hâlinde taşıyana karşı işleyen bir yıllık hak düşürücü süreyi (TTK m.1188) yukarıda ele aldık. Ayrıca TTK m.1246 uyarınca navlun sözleşmelerinden, konişmentodan veya bunların düzenlenmesinden doğan bütün alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar; süre alacağın muaccel olmasıyla başlar. Bu kısa süreler kaçırılırsa hak kaybı doğar. Bu yüzden alacağın veya zararın doğduğu an doğru saptanmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Yolculuk çarteri ile zaman çarterini karıştırmak. Yolculuk çarteri bir navlun (taşıma) sözleşmesidir ve belirli bir yolculuğu konu alır; zaman çarteri ise geminin ticari yönetimini süreyle devreder. Hangisi olduğu, uygulanacak hükümleri baştan değiştirir.
• Taşıyanın sorumluluğunu ispat yükünü yanlış tarafa yüklemek. TTK m.1179 uyarınca kusur karinesi taşıyan aleyhinedir; yük ilgilisi kusuru ispatla değil, taşıyan kusursuzluğunu ispatla yükümlüdür.
• Sorumluluk sınırını (SDR) göz ardı etmek. Eşyanın cinsi ve değeri yüklemeden önce bildirilip taşıma senedine yazılmazsa, tazminat m.1186’daki koli/kilogram sınırıyla kısıtlanır; yüksek değerli yükte bu bildirim ihmal edilmemelidir.
• Navlunu yalnızca gönderilenden istemek. TTK m.1200 uyarınca navlunun borçlusu taşıtandır; konişmentoda aksi kararlaştırılsa bile taşıtanın sorumluluğu kural olarak devam eder.
• Bir yıllık süreyi kaçırmak. Yük hasarında m.1188’deki bir yıllık hak düşürücü süre ve m.1246’daki bir yıllık zamanaşımı çok kısadır; bu süreler geçtikten sonra dava reddedilir.
• Konişmentoyu sıradan bir makbuz sanmak. Konişmento yükü temsil eden bir kıymetli evraktır; taşıyan eşyayı ancak senedi ibraz eden meşru hamile teslim eder ve hamile karşı ilişkide senet metni belirleyicidir.

Özet

• Navlun sözleşmesi, TTK m.1138 uyarınca taşıyanın navlun (ücret) karşılığında eşyayı deniz yoluyla taşımayı üstlendiği sözleşmedir; iki türü yolculuk çarteri ve kırkambardır.
• Taraflar taşıyan, taşıtan, yükleten ve gönderilendir; navlunun borçlusu taşıtandır (m.1200).
• Taşıyan gemiyi elverişli tutmak (m.1141) ve eşyaya özen göstermekle (m.1178) yükümlüdür; kusursuzluğunu ispat yükü taşıyandadır (m.1179).
• Taşıyanın sorumluluğu koli/kilogram başına SDR ile sınırlıdır (m.1186); konişmentolu taşımada bu sorumluluğu daraltan kayıtlar geçersizdir (m.1243).
• Starya yükleme/boşaltma süresidir; aşılırsa sürastarya (demuraj) doğar ve borçlusu taşıtandır (m.1171).
• Konişmento, yükü temsil eden bir kıymetli evraktır; taşıyan yalnız senedi ibraz eden hamile teslim eder ve hamile karşı ilişkide senet esas alınır (m.1228, m.1237).
• Uyuşmazlıklar asliye ticaret / denizcilik ihtisas mahkemesinde görülür; yük hasarında bir yıllık hak düşürücü süre (m.1188) ve zamanaşımı (m.1246) işler.

İlgili yazılar: Konişmento · Starya ve Sürastarya (Demuraj) · Zaman Çarteri Sözleşmesi · Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir? · Tacir Kimdir ve Tacir Olmanın Sonuçları · Tahkim Nedir?