Demuraj (Sürastarya) Nedir? Starya Süresi ve Hesaplama

Kısa Cevap

Deniz taşımasında geminin yükleme veya boşaltma için beklediği süre iki kavramla düzenlenir. Starya, TTK m.1153 ve m.1169 uyarınca yükleme veya boşaltma için tanınan (ayrıca ücretlendirilmeyen) süredir. Bu süre aşılırsa taşıyanın fazladan beklediği süre sürastarya süresi, karşılığında ödenen para ise sürastarya parası (demuraj) olur; borçlusu kural olarak taşıtandır. Uygulamada konteyner taşımacılığında “demuraj” adıyla istenen bedel ise bundan farklıdır: orada bekleyen gemi değil, serbest süre içinde iade edilmeyen konteynerdir ve dayanağı Kanun değil taşıyanın tarifesidir.

Bu Durumda mısınız?

• Donatan veya taşıyan olarak geminiz yükleme/boşaltma için fazladan bekledi; oluşan sürastarya (demuraj) alacağınızı taşıtandan tahsil etmek istiyorsunuz.
• Taşıtan veya yükleten olarak size yüksek bir demuraj faturası çıkarıldı; bu bedelin gerçekten doğup doğmadığını ve sözleşmede kararlaştırılıp kararlaştırılmadığını araştırıyorsunuz.
• Yükleme veya boşaltma limanında geminin ne kadar bekleyebileceğini (starya süresini) ve süre aşılırsa günlük ne kadar ödeneceğini belirlemek istiyorsunuz.
• Elinizdeki çarter partide “SSHEX” gibi kayıtlar var; bu kayıtların starya ve sürastarya hesabını nasıl etkilediğini çözmeye çalışıyorsunuz.
• Demuraj mı, dispeç mi, yoksa hızlandırma primi mi olduğu karışan bir alacak/borç kaleminin hukuki niteliğini belirlemeniz gerekiyor.

Bu senaryoların her birinde alacağın doğup doğmadığı, miktarı ve süresi somut sözleşme ve olaya göre değişir; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Starya (Yükleme ve Boşaltma Süresi) Nedir?

Starya, geminin eşyanın yüklenmesi veya boşaltılması için beklemek zorunda olduğu süredir. Bu süre, taşıyan gemiyi hazır bulundurup hazırlık bildirimi (notice of readiness) yaptıktan sonra işlemeye başlar (TTK m.1152 ve m.1168). Süre kural olarak sözleşmeyle kararlaştırılır; kararlaştırılmamışsa kanun tamamlayıcı bir ölçüt koyar:

Yükleme süresi sözleşme ile belirlenmemişse, yüklemenin yirmidört saatlik kesintisiz çalışma ile yapılması hâlinde ihtiyaç duyulacak süre, yükleme süresi olarak kabul edilir. Bu süre hesaplanırken, yüklemenin yapılacağı liman, taşımayı yapan gemi, yükleme tesis ve araçları ve yükün niteliği ile birlikte yükleme limanı düzenlemeleri ve yerel teamül göz önünde bulundurulur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1153)

Boşaltma limanı için de kanun aynı yapıyı ayna gibi tekrarlar: hazırlık bildirimi (m.1168), boşaltma süresi (m.1169) ve (aşağıda göreceğimiz) sürastarya süresi (m.1170) ile sürastarya parası (m.1171). Yani kanun yükleme ve boşaltma için birbirinin eşi iki hüküm kümesi öngörür. Starya kural olarak ücretsizdir; taraflar isterse bu süre için ayrıca ücret ödenmesini de kararlaştırabilir (m.1153/3, m.1169/3).

Starya kavramı, deniz taşımasının temel sözleşmesi olan navlun sözleşmesi içinde yer alır; sözleşmenin bütünü için navlun sözleşmesi nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Sürastarya (Demuraj) Nedir?

Sürastarya, starya süresinin aşılması hâlinde taşıyanın fazladan beklediği süredir; bu fazla bekleme karşılığında ödenen paraya ise sürastarya parası (uygulamadaki adıyla demuraj) denir (TTK m.1154, m.1170). İki noktanın altını çizmek gerekir: sürastarya süresi ancak sözleşmede kararlaştırılmışsa doğar ve starya süresi bitince kendiliğinden, ayrı bir bildirime gerek kalmaksızın işlemeye başlar. Süre belirtilmemişse kanun tamamlayıcı bir sınır koyar:

Sözleşmede sürastaryadan veya sadece sürastarya parasından söz edilmiş olup da sürastarya süresi belirtilmemişse, bu süre on gündür.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1154)

Böylece sözleşmede “sürastarya” veya “demuraj” kararlaştırılmış ama süresi yazılmamışsa, sürastarya süresi kanunen on gün kabul edilir. Boşaltma limanında da aynı kural geçerlidir (m.1170/2): sürastarya süresi, boşaltma süresi bitince kendiliğinden başlar ve belirtilmemişse on gündür.

Sürastarya Parasının Miktarı ve Borçlusu

Sürastarya parasının miktarı öncelikle sözleşmeyle belirlenir; taşıyan sözleşmedeki tutarı aşan bir istemde bulunamaz (m.1155/2). Miktar kararlaştırılmamışsa, süreyi aşan bekleme nedeniyle taşıyanın yaptığı zorunlu ve yararlı giderler istenebilir (m.1155/3). Borçlu ise kanunla açıkça belirlenmiştir ve taşıyana önemli bir baskı imkânı tanınmıştır:

Yükleme limanında doğan sürastarya parasının borçlusu taşıtan olup, sürastarya parası ödenmeden veya yeterli teminat verilmeden, taşıyan, gemiyi yola çıkarmak zorunda değildir. Bu sebeple fazladan beklediği süre için taşıyan, uğradığı zararın tamamını taşıtandan isteyebilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1155)

Boşaltma limanında doğan sürastarya parası için de borçlu aynı şekilde belirlenmiştir:

Boşaltma limanında doğan sürastarya parasının borçlusu taşıtandır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1171)

Gönderilen kural olarak sürastarya parasından sorumlu değildir. Gönderilenin (varma limanında yükü teslim alacak kişinin) sorumlu tutulabilmesi, bu yükümlülüğün navlun sözleşmesinde veya konişmentoda öngörülmüş ve gönderilenin bu hakkı kullanacağını açıklamış olmasına bağlıdır. Bu ayrım, demuraj faturasının kime yöneltileceğini belirlediği için uygulamada önemlidir.

Demuraj Alacağını Uygulamada Kim Öder?

Yargıtay ve bölge adliye mahkemeleri, demuraj (sürastarya) borçlusunun taşıtan olduğu kuralını istikrarla uygular. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi, taraflar arasında sözleşme kapsamında belirlenen demurajın borçlusunu şöyle ifade etmiştir:

Demuraj tutarı sözleşme kapsamında belirlenip eşyayı taşıtan tarafından, taşıyana ödenir. Yani davalı taşıtan, meydana gelen demuraj bedelinden sorumlu olur.

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, E. 2022/655, K. 2025/1079, T. 19.06.2025 — istinaf, davalı istinafının esastan reddi)

Uygulamada demuraj alacağı için önce ihtarname keşide edilir, ardından icra takibi başlatılır; borçlunun itirazı üzerine takip durursa itirazın iptali veya doğrudan alacak davası açılır. Sürastarya süresinin ve bedelinin hesabı çoğu zaman, sözleşmedeki kayıtlar ile bilirkişi incelemesine dayandırılır.

Sürastarya Nasıl Hesaplanır?

Starya süresi, takvim esasına göre kesintisiz işler; bu, sürenin hafta içi/hafta sonu ayrımı yapılmaksızın aralıksız hesaplanacağı anlamına gelir:

Yükleme süresi takvime göre aralıksız hesaplanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1156)

Ancak bu kural, tarafların hangisinin riziko alanına girdiğine göre yumuşatılır (m.1156, m.1172): taşıtanın (boşaltmada gönderilenin) faaliyet alanındaki tesadüfi engeller nedeniyle işin yapılamadığı günler süreye dâhil edilirken, taşıyanın faaliyet alanındaki engeller sürenin hesabına katılmaz. Fırtına, buz istilası veya seferberlik gibi her iki tarafı ilgilendiren tesadüfi engeller ise starya süresine eklenir. Buna karşılık sürastarya süresi, bu engellerden etkilenmeksizin kesintisiz hesaplanır (m.1156/6). Uygulamada süre, çarter partideki “SSHEX” (Saturdays, Sundays and Holidays Excepted) gibi kayıtlar dikkate alınarak bilirkişi marifetiyle saat/gün bazında hesaplanır.

Astarya, Dispeç ve Hızlandırma Primi: Terim Karışıklığı

Bu alanda üç terim sık sık birbirine karıştırılır; hukuki nitelikleri farklıdır:

• Astarya: Eski ve yabancı kaynaklı denizcilik terminolojisinde geçen bir kavramdır; yürürlükteki Türk Ticaret Kanunu bu terimi kullanmaz. Kanun iki kademeli bir sistem kurar; starya (yükleme/boşaltma süresi) ve sürastarya (fazladan bekleme). Dolayısıyla güncel hukukta ayrı bir “astarya” kademesi yoktur; kavram, çoğunlukla staryayı veya sürastaryayı anlatmak için kullanılan tarihsel bir addır.
• Dispeç: Demurajla ilgisizdir. Dispeç, tamamen farklı bir kurum olan müşterek avaryanın (ortak deniz sergüzeştindeki olağanüstü fedakârlık ve giderlerin gemi, yük ve navlun arasında paylaştırılması — TTK m.1272 vd.) hesaplanıp taraflara dağıtılması işlemidir. Bekleme süresiyle değil, ortak tehlikeden doğan zararların paylaşımıyla ilgilidir.
• Hızlandırma primi (dispatch): Sürastaryanın tersidir. Yükleme veya boşaltma, kararlaştırılan süreden önce bitirilirse taşıyanın taşıtana bir prim ödemesi kararlaştırılabilir:

Yüklemenin, sözleşmede kararlaştırılan yükleme süresinden önce bitirilmesi hâlinde, taşıyanın, kullanılmayan süre için taşıtana bir para ödemesini öngören anlaşmalar geçerlidir. Bu paraya ilişkin sürenin hesaplanmasında, yükleme süresinin hesabına ilişkin kurallar uygulanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1157)

Boşaltma limanı için de aynı imkân tanınmıştır (m.1173). İngilizcede “dispatch money” olarak anılan bu prim, ancak sözleşmede öngörülmüşse doğar.

Konteyner Demurajı ile Sürastarya Aynı Şey mi?

Uygulamada “demuraj” adı iki ayrı ilişki için kullanılır ve ikisinin hukuki dayanağı aynı değildir. Bu ayrım, bir demuraj faturasıyla karşılaşan tacir için ilk sorulacak sorudur; kavramların içinde yer aldığı genel çerçeve için deniz ticareti hukuku yazımıza bakabilirsiniz.

Kanunun düzenlediği sürastarya, geminin yükleme veya boşaltma için bekletilmesine ilişkindir. TTK’nın kurduğu kademe maddelerin kendi başlıklarından okunur: yükleme süresi (m.1153) → sürastarya süresi (m.1154) → sürastarya parası (m.1155). Yani konu, navlun sözleşmesi kapsamında geminin beklemesidir.

Uygulamadaki konteyner demurajı ise farklıdır: konteyner boşaltıldıktan sonra tanınan serbest süre (free time) içinde iade edilmezse taşıyanın tarifesi uyarınca istenen bedeldir. Burada bekleyen gemi değil, alıkonan konteynerdir. Kanun konteyneri yalnızca sorumluluk sınırının hesabında anar:

Eşya topluca bir konteyner, palet veya benzeri bir taşıma gerecine konmuş ise, denizde taşıma senedine söz konusu taşıma gerecinin içeriği olarak yazılmış her koli veya ünite, ayrı bir koli veya ünite sayılır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1186)

Konteynerin boşaltmadan sonra iade edilmemesi hâli Kanun’da ayrıca düzenlenmemiştir. Bu nedenle konteyner demurajı talebinin dayanağı starya/sürastarya hükümleri değil, taraflar arasındaki sözleşme ile taşıyanın tarifesidir; konişmentodaki ve varış ihbarnamesindeki kayıtlar bu noktada belirleyici olur. Pratik sonuç şudur: böyle bir talebe karşı ilk bakılacak yer TTK m.1153 vd. değil, senedin ve tarifenin bu bedeli öngörüp öngörmediği ile talebi ileri sürenin taşıyan sıfatını taşıyıp taşımadığıdır.

Ardiye üçüncü bir kalemdir ve demurajla karıştırılmamalıdır: eşyanın depoda veya limanda saklanması karşılığında ödenen ücrettir. Kanun ardiyeyi bağımsız bir kurum olarak düzenlemez; m.918’de yalnızca taşıma işleri komisyoncusunun kuracağı sözleşmeler arasında anılır. Demuraj sürenin aşılmasından, ardiye ise saklama hizmetinden doğar; aynı olayda ikisi birlikte doğabilir.

Hangi Tarihteki Kanun Uygulanır?

Starya ve sürastarya bugün 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun m.1152-1157 (yükleme) ve m.1168-1173 (boşaltma) hükümlerinde düzenlenir; bu Kanun 1 Temmuz 2012’de yürürlüğe girmiştir (TTK m.1534). Olay bu tarihten sonra ise güncel hükümler uygulanır.

Olay 1 Temmuz 2012’den önceye ait ise, yürürlükten kalkmış eski Ticaret Kanunu dönemindeki bekleme (sürastarya) hükümleri değerlendirilir; sözleşmeler kural olarak kuruldukları tarihteki hukuka tabidir. Deniz ticareti davalarında yargılama çoğu kez yıllar sonra sonuçlandığından, güncel tarihli kararların önemli bir kısmı hâlâ eski Kanun dönemine ait olayları çözer ve farklı madde numaralarıyla konuşur. Bu nedenle bir kararı okurken hangi Kanun dönemine ait olduğuna dikkat edilmelidir.

Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Starya ve sürastarya, navlun sözleşmesinin bir parçası olarak TTK’da düzenlendiğinden, bu alacaklara ilişkin davalar TTK m.4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m.5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde görülür. TTK m.5/2 uyarınca deniz ticaretine ilişkin davalara bakmak üzere belirli asliye ticaret mahkemeleri denizcilik ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilebilir; uygulamada bu uyuşmazlıklar bu ihtisas mahkemelerinden ve bölge adliye mahkemelerinden geçer. Görev konusunda ayrıntı için asliye ticaret mahkemesi nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Süre çok kısadır. Sürastarya (demuraj) alacağı, navlun sözleşmesinden doğan bir alacak olduğundan bir yıllık özel zamanaşımına tabidir:

1188 inci madde hükmü saklı kalmak kaydıyla, gemi kira sözleşmeleri ile zaman çarteri sözleşmeleri ve navlun sözleşmelerinden veya konişmentodan veya onun düzenlenmesinden doğan bütün alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1246)

Bu bir yıllık süre, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (m.1246/2). Uygulamada sürastarya alacağında zamanaşımının başlangıcı çekişme konusu olur; bu nedenle alacağın hangi anda muaccel hâle geldiği doğru saptanmalı ve süre kaçırılmamalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sürastaryanın sözleşmeden bağımsız doğduğunu sanmak. Sürastarya süresi ve parası, kural olarak ancak sözleşmede kararlaştırılmışsa doğar (m.1154, m.1170). Sözleşmede hiç öngörülmemişse, taşıyanın talebi zayıflar.
• Demuraj ile dispeçi karıştırmak. Demuraj (sürastarya) bekleme ücretidir; dispeç ise müşterek avaryanın paylaştırılmasıdır (m.1272 vd.). İkisi tamamen farklı kurumlardır.
• Borçluyu yanlış belirlemek. Sürastarya parasının borçlusu taşıtandır (m.1155/4, m.1171). Gönderilen, ancak sözleşme veya konişmentoda öngörülmüşse sorumlu olur; demuraj faturasını doğrudan gönderilene yöneltmek çoğu zaman sonuçsuz kalır.
• Bir yıllık zamanaşımını kaçırmak. TTK m.1246 uyarınca sürastarya dâhil navlundan doğan tüm alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar; bu süre genel alacaklara göre çok kısadır.
• Hesabı çarter parti kayıtları olmadan yapmak. Starya/sürastarya süresi “SSHEX” gibi kayıtlara ve takvim kurallarına (m.1156, m.1172) göre değişir; bu kayıtlar dikkate alınmadan yapılan hesap yanlış sonuç verir.

Özet

• Starya, yükleme veya boşaltma için tanınan (kural olarak ücretsiz) süredir; sözleşmeyle belirlenir, belirlenmemişse yirmidört saatlik kesintisiz çalışma ölçütüne göre saptanır (m.1153, m.1169).
• Sürastarya, starya aşılınca fazladan beklenen süredir; ancak sözleşmede kararlaştırılmışsa doğar, kendiliğinden başlar ve süre belirtilmemişse on gündür (m.1154, m.1170).
• Sürastarya parası (demuraj) taşıyana ödenir; borçlusu taşıtandır (m.1155/4, m.1171). Taşıyan, para ödenmeden veya teminat verilmeden gemiyi yola çıkarmak zorunda değildir.
• Süre takvime göre hesaplanır; riziko alanı kurallarıyla yumuşatılır, sürastarya süresi ise kesintisiz işler (m.1156, m.1172).
• Astarya güncel kanunda yer almaz; dispeç müşterek avaryayla ilgilidir; hızlandırma primi ise erken bitirme karşılığıdır (m.1157, m.1173). Üçü demurajla karıştırılmamalıdır.
• Uyuşmazlıklar asliye ticaret / denizcilik ihtisas mahkemesinde görülür ve bir yıllık zamanaşımına tabidir (m.1246).

İlgili yazılar: Navlun Sözleşmesi Nedir? · Konişmento · Zaman Çarteri Sözleşmesi · Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir?