Gemi Kira Sözleşmesi (Bareboat) Nedir? (TTK m.1119)

Kısa Cevap

Gemi kira sözleşmesi, TTK m.1119 uyarınca kiraya verenin belirli bir süre için geminin kullanılmasını, kira bedeli karşılığında kiracıya bırakmayı üstlendiği sözleşmedir. Kiracı gemiyi tam zilyetliğiyle devralıp kendi adına işletir. Geminin gemi adamsız (çıplak) olarak kiralandığı hâl, uluslararası uygulamada bareboat charter olarak adlandırılır ve Türk hukukundaki gemi kirasının karşılığıdır. Bu yönüyle sözleşme, yalnız ticari yönetimin devredildiği zaman çarterinden ayrılır.

Bu Durumda mısınız?

• Bir gemiyi belirli bir süre için kendi adınıza işletmek üzere (bareboat/çıplak) kiraladınız; masraf, sigorta ve gemi adamı sorumluluğunun kime ait olduğunu çözmeye çalışıyorsunuz.
• Kiraya verdiğiniz geminin kira bedeli ödenmiyor; hapis hakkınızı veya tahliye/iade sürecini araştırıyorsunuz.
• Bareboat kiracısı olarak geminizin işletilmesinden doğan bir zarardan ötürü üçüncü kişi size “donatan” sıfatıyla başvurdu.
• Sicilde kayıtlı gemi maliki olarak, çıplak kiraya verdiğiniz geminin işletmesinden doğan bir borçtan sorumlu tutulmak istendiniz.
• Elinizdeki belgenin gemi kira sözleşmesi (bareboat) mi yoksa zaman çarteri mi olduğu ve buna göre hangi hükümlerin uygulanacağı belirsiz.

Bu senaryoların her birinde uygulanacak hüküm, sorumluluk ve süre farklıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Gemi Kira Sözleşmesi Nedir? (m.1119)

Gemi kira sözleşmesi, deniz ticaret hukukunda geminin bir malın kirası gibi, kullanımının bir başkasına bırakıldığı sözleşmedir. Kanun onu şöyle tanımlar:

Gemi kira sözleşmesi, kiraya verenin belirli bir süre için geminin kullanılmasını, kira bedeli karşılığında, kiracıya bırakmayı üstlendiği bir sözleşmedir. (2) Kiraya verenin, gemi ile birlikte gemi adamlarını da kiracının emrine vermeyi üstlenmesi, sözleşmenin niteliğini değiştirmez.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1119)

Tanımın özü, kiracının geminin zilyetliğini (fiilî hâkimiyetini) ve hem teknik hem ticari yönetimini devralmasıdır; kiracı, kira süresince adeta geçici bir malik gibi gemiyi dilediği amaçla işletir. Bu yönüyle gemi kirası, taşıma sonucunun üstlenildiği navlun sözleşmesinden ve yalnız ticari yönetimin devredildiği zaman çarterinden ayrılır.

Bareboat (Çıplak / Gemi Adamsız) ve Gemi Adamlı Kira

Gemi kirası iki biçimde kurulabilir ve m.1119/2 bu ayrımın sözleşmenin niteliğini değiştirmediğini açıkça belirtir:

• Gemi adamsız (çıplak) kira — bareboat charter: Gemi, gemi adamları ve kumanyası olmadan “çıplak” olarak teslim edilir. Kiracı gemi adamlarını kendisi temin eder, sigortayı yaptırır ve gemiyi kendi adına işletir. Uluslararası uygulamadaki bareboat (veya demise) charter budur; standart olarak Barecon gibi matbu formlar kullanılır.
• Gemi adamlı kira: Kiraya veren gemiyle birlikte gemi adamlarını da kiracının emrine verir. Bu hâlde bile sözleşme gemi kirası olmaya devam eder; ancak gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan borçlardan kiraya veren de kiracıyla birlikte müteselsilen sorumlu olur (m.1127).

Türkçe hukukta “bareboat charter”, “çıplak gemi kirası” ve “gemi kira sözleşmesi (gemi adamsız türü)” aynı kurumu anlatır; hepsi TTK m.1119-1130 hükümlerine tabidir.

Gemi Kira Senedi (Çarter Partisi) ve Sözleşmede Neler Yer Alır?

Gemi kira sözleşmesi belirli bir şekle bağlı değildir; ancak taraflar sözleşme şartlarını belgeleyen yazılı bir senet isteyebilir:

Gemi kira sözleşmesinin taraflarından her biri, giderini vermek koşuluyla, sözleşme şartlarını içeren ve gemi kira çarter partisi olarak adlandırılan bir gemi kira senedi düzenlenmesini ve kendisine verilmesini isteyebilir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1120)

Bu madde, konişmento veya navlun sözleşmesinde olduğu gibi zorunlu bir içerik listesi getirmez; yalnızca yazılı bir “gemi kira çarter partisi” düzenlenmesini isteme hakkı tanır. Uygulamada senette şu unsurlar yer alır: tarafların kimliği, geminin tanımı (adı, tipi, tonajı), kira süresi ve bedeli, geminin teslim ve iade yeri ile koşulları, giderlerin ve sigortanın paylaşımı ve gemi adamlarına ilişkin düzenlemeler. Bu unsurların çoğu, aşağıda açıklanan kanuni borçları (m.1123-1129) somutlaştırır.

Kiraya Verenin ve Kiracının Borçları

Kiraya verenin temel borcu, gemiyi kullanmaya hazır ve denize elverişli teslim etmektir:

Kiraya veren, kiralanan gemiyi kararlaştırılan tarihte ve yerde denize elverişli ve sözleşme ile güdülen amaca uygun bir şekilde kullanmaya hazır olarak kiracıya teslim etmekle yükümlüdür.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1123)

Giderlerin paylaşımı ise ayıp/işletme ayrımına dayanır: geminin ayıbından doğan tamirler kiraya verende, bakım ve işletme giderleri kiracıda kalır:

Geminin ayıplarından doğan tamirler ile bu yüzden değiştirilen parçaların giderleri kiraya verene aittir. (2) Geminin, ayıbından dolayı yirmidört saatten fazla bir süre hareketsiz kalması hâlinde, aşan süre için kira bedeli ödenmez, ödenmiş ise geri verilir. (3) Geminin bakımı ve birinci fıkra kapsamına girmeyen tamirleri ile parçalarının değiştirilmesi ve işletilmesinden doğan giderler, kiracıya aittir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1124)

Kiracının başlıca borçları şunlardır: gemiyi tahsis amacına uygun kullanmak (m.1125), geminin iadesine kadar doğacak denizcilik ve sorumluluk rizikolarına karşı sigorta yaptırmak (m.1126), gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan borçları üstlenmek (m.1127) ve kira bedelini ödemek. Gemi adamları borcunu kanun açıkça kiracıya yükler:

Gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan bütün borç ve yükümlülükler kiracıya aittir. Geminin gemi adamlarıyla birlikte kiracının emrine verildiği kira sözleşmelerinde, gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan bütün borç ve yükümlülüklerden kiraya veren, kiracı ile birlikte ve müteselsilen sorumlu olur.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1127)

Kira bedeli aylık ve peşin işler; kiraya verenin alacağı kanuni hapis hakkıyla güvence altındadır:

Kira bedeli, sözleşmede kararlaştırılan zamanda, bu hususta anlaşma yoksa geminin zilyetliğinin sözleşme şartları çerçevesinde kiracıya devredildiği günden başlamak üzere aylık olarak ve peşin ödenir.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1128)

Kiracının “Donatan” Sıfatı ve Üçüncü Kişilere Sorumluluk

Bareboat kirasının en önemli sonucu, geminin işletilmesinden doğan sorumluluğun kiracıya geçmesidir. Kiracı, gemiyi kendi adına işlettiği için üçüncü kişilere karşı donatan sayılır:

Kendisinin olmayan bir gemiyi menfaat sağlamak amacıyla suda kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla kullanan kişi, üçüncü kişilerle olan ilişkilerinde donatan sayılır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1061)

Buna paralel olarak kanun, üçüncü kişilerin geminin işletilmesinden doğan istemlerini kiracının karşılayacağını öngörür (m.1122). Bu risk dağılımını bölge adliye mahkemeleri de uygular. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi, geminin işletilmesinden doğan bir masraf yönünden, gemiyi denize elverişli teslim etmiş sicil malikinin sorumlu tutulamayacağını belirtmiştir:

gemi kira sözleşmesi uyarınca, gemiyi denize elverişli şekilde kiracıya teslim etme borcunu ifa eden sicile kayıtlı davacı gemi maliki bundan sorumlu tutulamaz.

(İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi, E. 2020/581, K. 2021/1339, T. 11.11.2021 — istinaf, başvurunun esastan reddi)

İstinaf (bölge adliye) kararları bağlayıcı emsal oluşturmaz; ancak bareboat kirasında donatan/işleten sıfatının kiracıya geçtiği ve işletme kaynaklı sorumluluğun kiracıya ait olduğu yönündeki eğilimi göstermeleri bakımından önemlidir. “Gemi donatan kira sözleşmesi” olarak da anılan bu yapının özü budur: kiracı, gemiyi kendi adına işleten donatan konumuna gelir.

Sözleşmenin Sicile Şerhi

Gemi kira sözleşmesi, sonraki maliklere karşı da korunabilmesi için gemi siciline şerh edilebilir:

Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça, taraflar, gemi kira sözleşmelerinin Türk Gemi Siciline veya 941 inci maddenin üçüncü fıkrası gereğince Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı tarafından tutulan özel sicile şerhini isteyebilirler. (2) Bu şerh, sonraki maliklere, kiracının gemi kira sözleşmesindeki koşullar çerçevesinde, gemiyi kullanmasına izin vermek zorunluluğunu yükler.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1121)

Şerh sayesinde, gemi kira süresi içinde el değiştirse bile yeni malik, kiracının sözleşme koşullarında gemiyi kullanmasına katlanmak zorundadır. Bu, uzun süreli bareboat kiralarında kiracıyı koruyan önemli bir güvencedir.

Sözleşmenin Sona Ermesi ve Geminin İadesi

Sözleşme sona erdiğinde kiracı gemiyi iade eder; geç iade ağır bir tazminata bağlanmıştır:

Kiracı, sözleşme bitiminde gemiyi, teslim aldığı hâliyle geri verir. Kiracı, gemide ve tesisatında, normal bir kullanım tarzı sonucu meydana gelen eksiklik, değişiklik veya aşınmadan sorumlu değildir. (2) Sözleşmenin bitiminde gemiyi iadede geciktiği takdirde kiracı, geciktiği sürenin ilk onbeş günü için kira bedeli üzerinden ve sonraki günler için kira bedelinin iki katı üzerinden hesaplanacak bir tazminatı ödemekle yükümlüdür; meğerki, kiraya veren, daha yüksek bir zarara uğradığını ispat etmiş olsun.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1129)

Yani kiracı, olağan aşınmadan sorumlu değildir; fakat gemiyi zamanında iade etmezse gecikmenin ilk on beş günü için kira bedeli, sonrası için kira bedelinin iki katı tazminat işler.

Uygulanacak Hükümler: TBK Adi Kira Kıyasen

Gemi kirasının kendi özel hükümleri (m.1119-1129) her durumu kapsamaz; boşlukta genel kira hukuku devreye girer:

Bu Bölümde hüküm bulunmayan hâllerde Türk Borçlar Kanununun adi kira sözleşmeleri hakkındaki hükümleri nitelikleri elverdiği ölçüde uygulanır.

(6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1130)

Buradaki gönderme adi kira hükümlerinedir. Yani önce TTK’nın gemi kirasına ilişkin özel hükümleri uygulanır; bir konuda hüküm yoksa, niteliğe uygun düştüğü ölçüde Türk Borçlar Kanunu’nun genel kira hükümleri kıyasen tamamlar. Konut ve çatılı işyeri kirasına özgü koruyucu hükümler değil, adi kira rejimi esas alınır. Kavramsal karşılaştırma için kira sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Gemi Kira Sözleşmesi ile Zaman Çarteri ve Navlun Farkı

Üç sözleşme de gemiyle ilgilidir ama devredilen şey farklıdır. Gemi kirasında geminin kendisi (kullanımı ve zilyetliği) kiracıya geçer; zaman çarterinde yalnız ticari yönetim devredilir, teknik yönetim ve zilyetlik tahsis edende kalır; navlun sözleşmesinde ise gemi hiç devredilmez, taşıyan yalnız belirli bir taşıma sonucunu üstlenir.

Ölçüt	Gemi kirası (bareboat)	Zaman çarteri	Navlun sözleşmesi
Düzenleme	TTK m.1119 vd.	TTK m.1131 vd.	TTK m.1138 vd.
Devredilen	Geminin kendisi (kullanım + zilyetlik)	Geminin ticari yönetimi	Belirli bir taşıma sonucu
Teknik yönetim	Kiracıda	Tahsis edende kalır	Taşıyanda
Kim donatan sayılır	Kiracı (m.1061/2)	Tahsis eden	Taşıyan/donatan
Ücret	Kira bedeli	Tahsis ücreti	Navlun

Zaman çarteri ile ayrıntılı karşılaştırma için zaman çarteri sözleşmesi, taşıma sözleşmesinin bütünü için navlun sözleşmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Gemi kira sözleşmesi TTK’da düzenlendiğinden, bundan doğan davalar TTK m.4 uyarınca ticari dava sayılır ve TTK m.5 uyarınca asliye ticaret mahkemesinde görülür; deniz ticaretine ilişkin işler için denizcilik ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilen asliye ticaret mahkemeleri yetkilidir (görevli mahkeme ayrıntısı). Süre bakımından TTK m.1246, gemi kira sözleşmelerinden doğan bütün alacakların bir yılda zamanaşımına uğrayacağını öngörür; süre alacağın muaccel olmasıyla başlar. Bu kısa süre kaçırılırsa hak kaybı doğar.

Sık Yapılan Hatalar

• Gemi kirasını zaman çarteriyle karıştırmak. Gemi kirasında zilyetlik ve teknik yönetim kiracıya geçer; zaman çarterinde teknik yönetim tahsis edende kalır. Hangisi olduğu, sorumluluk ve masraf paylaşımını baştan değiştirir.
• İşletme sorumluluğunu sicil malikine yüklemek. Bareboat kirasında gemiyi kendi adına işleten kiracı donatan sayılır (m.1061/2); gemiyi denize elverişli teslim etmiş sicil maliki, işletmeden doğan borçlardan sorumlu tutulamaz.
• Gider paylaşımını yanlış yapmak. Ayıptan doğan tamir kiraya verende (m.1124/1), bakım ve işletme giderleri kiracıdadır (m.1124/3); bu ayrım sözleşmede netleştirilmelidir.
• Sigorta ve gemi adamı yükümlülüğünü atlamak. Kiracı sigorta yaptırmak (m.1126) ve gemi adamlarının borçlarını üstlenmekle (m.1127) yükümlüdür; gemi adamlı kirada kiraya veren de müteselsilen sorumlu olabilir.
• Geç iadeyi önemsememek. Gemi zamanında iade edilmezse ilk on beş gün kira bedeli, sonrası kira bedelinin iki katı tazminat işler (m.1129).
• Bir yıllık zamanaşımını kaçırmak. Gemi kira sözleşmesinden doğan alacaklar m.1246 uyarınca bir yılda zamanaşımına uğrar.

Özet

• Gemi kira sözleşmesi, TTK m.1119 uyarınca geminin kullanımının, kira bedeli karşılığında süreyle kiracıya bırakılmasıdır; kiracı zilyetliği ve tam yönetimi devralır.
• Geminin gemi adamsız (çıplak) kiralandığı hâl bareboat chartertır; gemi adamlı kirada da nitelik değişmez (m.1119/2), ancak kiraya veren gemi adamı borçlarından müteselsilen sorumlu olabilir (m.1127).
• Kiraya veren gemiyi denize elverişli teslim eder ve ayıp tamirini üstlenir (m.1123, m.1124/1); kiracı bakım/işletme giderleri, sigorta ve gemi adamı borçlarını taşır (m.1124/3, m.1126, m.1127) ve kira bedelini aylık peşin öder (m.1128).
• Bareboat kiracısı, gemiyi kendi adına işlettiği için donatan sayılır (m.1061/2) ve işletmeden doğan sorumluluğun muhatabıdır; sicil maliki değil.
• Sözleşme sicile şerh edilebilir (m.1121); süre bitiminde gemi iade edilmezse ağır tazminat işler (m.1129).
• Boşlukta TBK adi kira hükümleri kıyasen uygulanır (m.1130); alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar (m.1246).

İlgili yazılar: Zaman Çarteri Sözleşmesi · Navlun Sözleşmesi · Konişmento · Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir? · Kira Sözleşmesi