Telafi Çalışması Nedir? İş Kanunu m.64'e Göre Süre ve Şartlar

Telafi çalışması, işyerinde çalışılamayan sürelerin sonradan işçiye çalıştırılmasıdır. İşveren; zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, benzer nedenlerle normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması ya da işçiye talebiyle izin verilmesi hâllerinde, çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir (4857 sayılı İş Kanunu m.64). Telafi çalışması günde üç saati geçemez, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla çalışma sayılmaz (aynı madde).

Bu yazıda telafi çalışmasının hangi hâllerde yaptırılabileceğini, dört aylık süreyi ve Yönetmelikteki eski iki aylık süreyle çelişkisini, günlük sınırı, tatil günü yasağını, fazla çalışmadan farkını ve işçinin onayı ile ücret sorusunu açıklıyoruz.

1. Telafi Çalışması Nedir?

Telafi çalışması, işçinin çalışmadığı sürelerin sonradan çalışılarak tamamlanmasıdır. İş Kanunu bu hakkı işverene tanır ve dört hâlle sınırlar (4857 sayılı İş Kanunu m.64):

1. Zorunlu nedenlerle işin durması.
2. Ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi.
3. Benzer nedenlerle işyerinde normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya işyerinin tamamen tatil edilmesi.
4. İşçinin talebi ile kendisine izin verilmesi.

Telafi çalışmasının tanımı Yönetmelikte de yer alır: bu hâllerde işçinin çalışmadığı sürelerin telafisi için işçiye yaptırılacak çalışma telafi çalışmasıdır. Yönetmelik, işçinin talebiyle verilen iznin Kanun, iş sözleşmesi ve toplu iş sözleşmelerinde öngörülen yasal izinler dışında verilmiş olmasını arar (İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7). Yıllık ücretli izin gibi yasal izinler bu nedenle telafi ettirilemez.

2. Telafi Çalışması Kaç Ay İçinde Yaptırılır?

Telafi çalışması, çalışılmayan süreler için dört ay içinde yaptırılabilir; Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırmaya yetkilidir (4857 sayılı İş Kanunu m.64). Süre, 25 Mart 2020 tarihli 7226 sayılı Kanunla “iki” ibaresi “dört” olarak değiştirilerek uzatılmış ve değişiklik 26 Mart 2020’de yürürlüğe girmiştir; Cumhurbaşkanına süreyi artırma yetkisi veren cümle de aynı Kanunla eklenmiştir.

2.1. Telafi Çalışmasında Yönetmelik ile Kanun Çelişkisi

Telafi çalışmasının süresi konusunda Kanun ile Yönetmelik bugün farklı rakam yazar. Çalışma Süreleri Yönetmeliği, telafi çalışmasının kaynağını oluşturan zorunlu nedenin ortadan kalkması ve işyerinin normal çalışma dönemine başlamasını takip eden iki ay içinde yaptırılacağını düzenler (İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7). Kanun ise 2020’den bu yana dört ay öngörür (4857 sayılı İş Kanunu m.64).

Telafi çalışmasının süresinde uygulanacak rakam Kanundaki dört aydır. Yönetmelikler, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla çıkarılır (Anayasa m.124); Kanunla çelişen yönetmelik hükmü uygulanamaz. İnternette ve eski kaynaklarda sık görülen “telafi çalışması iki ay içinde yapılır” bilgisi, Kanunun 2020 öncesi hâline ve güncellenmemiş Yönetmelik metnine dayanır.

3. Telafi Çalışması Günde Kaç Saat Olabilir?

Telafi çalışmaları, günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşuluyla günde üç saatten fazla olamaz (4857 sayılı İş Kanunu m.64). Yönetmelik günlük en çok çalışma süresini on bir saat olarak belirtir (İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7). Bu iki sınır birlikte uygulanır; örneğin günde sekiz saat çalışan işçiye en fazla üç saat telafi çalışması yaptırılabilir; normal çalışması dokuz saat olan işçide ise on bir saatlik tavan nedeniyle telafi günde iki saati geçemez.

Telafi çalışması tatil günlerinde yaptırılamaz (4857 sayılı İş Kanunu m.64). Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri telafi için kullanılamaz; çalışılmayan süre, iş günlerine günde en çok üç saat eklenerek tamamlanır.

4. Telafi Çalışması ile Fazla Çalışma Farkı

Telafi çalışması fazla çalışma değildir. Kanun, telafi çalışmalarının fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmayacağını açıkça yazar (4857 sayılı İş Kanunu m.64). Bu hükmün üç sonucu vardır:

Konu	Fazla çalışma	Telafi çalışması
Ücret	Her saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası (4857 sayılı İş Kanunu m.41)	Fazla çalışma sayılmadığı için zamlı ücret uygulanmaz (4857 sayılı İş Kanunu m.64)
İşçinin onayı	Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir (4857 sayılı İş Kanunu m.41 · Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9)	Kanun onay aramaz; işveren yaptırabilir (4857 sayılı İş Kanunu m.64)
Süre sınırı	Yılda en çok iki yüz yetmiş saat (4857 sayılı İş Kanunu m.41)	Günde en çok üç saat, günlük en çok çalışma süresini aşmadan (4857 sayılı İş Kanunu m.64)

Telafi çalışmasının fazla çalışma sayılmaması, yalnız Kanundaki şartlar içinde yapılan çalışma için geçerlidir. Dört aylık süreden sonra, tatil gününde ya da günde üç saati aşan bölümde yaptırılan çalışma Kanundaki telafi çalışması kapsamına girmez; bu çalışmanın haftalık kırk beş saati aşan kısmı fazla çalışmadır (4857 sayılı İş Kanunu m.41). Fazla çalışmanın hesabı fazla mesai ücreti yazımızda açıklanmıştır.

5. Telafi Çalışmasında İşverenin Yükümlülükleri

Telafi çalışması yaptıracak işverenin iki bildirim yükümlülüğü vardır. İşveren, telafi çalışmasının Kanunun 64. maddesinde sayılan nedenlerden hangisine dayandığını açıkça belirtmek ve hangi tarihte çalışmaya başlanacağını ilgili işçilere bildirmek zorundadır (İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7). Nedeni belirtilmeden istenen ek çalışma, telafi çalışması olarak nitelendirilemeyebilir.

Telafi çalışmasının ispatı bakımından işveren, işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır (İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.9). Telafi olarak yaptırılan saatlerin kayıtlarda ayrıca gösterilmesi, sonradan fazla çalışma alacağı talep edildiğinde hangi saatlerin telafi, hangilerinin fazla çalışma olduğunun ayrılmasını sağlar.

5.1. Telafi Çalışması ve Zorlayıcı Sebeple Bekleme Süresi

Telafi çalışmasına konu olabilecek “zorunlu nedenle işin durması” hâli, zorlayıcı sebeple bekleme süresine ilişkin ayrı bir kuralla birlikte düşünülmelidir. İşçi veya işveren bakımından zorlayıcı sebeplerle çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye, bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir (4857 sayılı İş Kanunu m.40). Telafi çalışması, işin durduğu süreyi sonradan tamamlatmaya yöneliktir; bekleme süresine ilişkin bu ücret kuralını ortadan kaldırmaz.