Deniz İş Kanunu Nedir? Gemi Adamının Hakları

Kısa Cevap

Deniz İş Kanunu (854 sayılı Kanun), gemi adamları ile işverenleri arasındaki iş ilişkisini düzenleyen özel kanundur. Deniz taşıma işleri 4857 sayılı İş Kanununun kapsamı dışında bırakıldığından (m.4/a), kapsama giren gemi adamına genel İş Kanunu değil bu kanun uygulanır. Fark yalnız teknik değildir: çalışma süresi, fazla çalışma zammı, deneme süresi ve yıllık izin sayıları farklıdır ve doğrudan alacağın miktarını değiştirir.

Bu Durumda mısınız?

• Gemi adamı olarak çalıştınız, iş sözleşmeniz sona erdi ve kıdem ile ihbar tazminatınızın hangi kanuna göre hesaplanacağını bilmiyorsunuz.
• Fazla çalışma ücretiniz yüzde 50 zamlı hesaplandı ama işveren yüzde 25 olması gerektiğini söylüyor; hangisinin doğru olduğunu belirlemek istiyorsunuz.
• Denizcilik şirketi olarak gemi adamlarınıza 4857 sayılı Kanun hükümlerini uyguluyorsunuz ve bunun doğru olup olmadığını denetlemek istiyorsunuz.
• Kullanmadığınız yıllık izinlerinizin ücretini istiyorsunuz ama işveren haklı nedenle çıkarıldığınız için hak etmediğinizi ileri sürüyor.
• Bir liman veya kurtarma kuruluşunda çalışıyorsunuz ve işinizin “deniz taşıma işi” sayılıp sayılmadığı, dolayısıyla hangi kanuna tabi olduğunuz tartışmalı.

Bu senaryolarda sonuç, önce hangi kanunun uygulanacağı sorusuna verilecek cevaba bağlıdır; durumunuz için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Deniz İş Kanunu Nedir, Kimlere Uygulanır?

854 sayılı Kanun kendi uygulama alanını ilk maddesinde çizer:

Bu kanun denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akti ile çalışan gemiadamları ve bunların işverenleri hakkında uygulanır.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.1)

Yüz grostonilato eşiği tek ölçüt değildir. Aynı maddenin ikinci bendi uyarınca, aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı yüz veya daha fazlaysa ya da işverenin çalıştırdığı gemi adamı sayısı beş veya daha fazlaysa yine bu Kanun uygulanır. Ayrıca sandal, mavna, şat, salapurya gibi araçlar da bu Kanunun uygulanmasında gemi sayılır.

Kanunun işçiye verdiği ad da farklıdır: 854 sayılı Kanun m.2 uyarınca bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimseler gemi adamı sayılır; gemi sahibine veya kendisinin olmayan bir gemiyi kendi adına ve hesabına işleten kimseye ise işveren denir. Gemiyi sevk ve idare eden kişi kaptandır.

Bu özel düzenlemenin varlık sebebi, 4857 sayılı Kanunun deniz taşıma işlerini kapsam dışında bırakmasıdır:

Aşağıda belirtilen işlerde ve iş ilişkilerinde bu Kanun hükümleri uygulanmaz; a) Deniz ve hava taşıma işlerinde,

(4857 sayılı İş Kanunu m.4)

Hangi Kanun Uygulanır? Yargıtay HGK’nın Beş Koşullu Ölçütü

Uygulamadaki asıl çekişme, bir çalışanın 854 mü yoksa 4857 sayılı Kanuna mı tabi olduğudur; çünkü bu, fazla çalışma ücretinin yüzde 25 mi yüzde 50 mi hesaplanacağını belirler. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bir kurtarma kuruluşunda çalışan gemi adamı hakkındaki direnme kararını incelerken hem uygulanacak kanunu belirlemenin ölçütünü hem de kanunlar arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur:

Bu genel açıklamalardan hareketle bir kişiye 854 sayılı Kanun’un uygulanabilmesi için; çalışanın gemiadamı olması, iş sözleşmesi ile çalışması, Türk Bayrağı taşıyan gemide çalışması, çalışılan gemi tonajının yüz ve daha yukarı olması, bağlı olduğu işverene ait birden fazla gemi söz konusu ise gemilerin toplam tonajlarının yüz ve daha yukarı olması veya işverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısı beş veya daha fazla olması gerekir … Eğer iş, 854 sayılı Kanun kapsamına girmekteyse bu durumda genel kanun niteliğinde olan 4857 sayılı Kanun değil, ona göre daha özel kanun olan 854 sayılı Kanun hükümleri uygulanır

(Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2022/643, K. 2023/147, T. 01.03.2023 — oy birliğiyle bozma)

Kararda iki nokta ayrıca vurgulanmıştır. Birincisi, bütün deniz işleri 4857 sayılı Kanunun dışında değildir: kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ya da karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri 4857 sayılı Kanunun uygulama alanındadır. İkincisi, gemi adamı olmak için geminin sevk ve idaresinde yer almak şart değildir; aşçı, garson, doktor ve hemşire gibi gemide çalışan kimseler de gemi adamıdır. Somut olayda davacının gemi adamı cüzdanı bulunması, işverenin gemi adamı sayısının beşten, gemilerinin toplam tonajının yüzden fazla olması karşısında 854 sayılı Kanunun uygulanacağı sonucuna varılmıştır.

Deniz İş Kanunu ile İş Kanunu Arasındaki Farklar

Aşağıdaki tablo, uygulamada en çok uyuşmazlık doğuran sayısal farkları karşılaştırır:

Konu	Deniz İş Kanunu (854)	İş Kanunu (4857)
Deneme süresi	En çok 1 ay (m.10)	En çok 2 ay, TİS ile 4 ay (m.15)
Haftalık iş süresi	Günde 8, haftada 48 saat (m.26)	Haftada en çok 45 saat (m.63)
Fazla çalışma zammı	En az %25 (m.28)	%50 (m.41)
Yıllık izne hak kazanma	6 ay çalışma (m.40)	1 yıl çalışma (m.53)
Yıllık izin süresi	6 ay-1 yıl için 15 gün; 1 yıl ve fazlası için yılda 1 ay (m.40)	Kıdeme göre 14 / 20 / 26 gün (m.53)
İlk dönem fesih yasağı	İlk 6 ay bozulamaz (m.16/A)	Böyle bir kural yok
İhbar önelleri	2 / 4 / 6 / 8 hafta (m.16)	2 / 4 / 6 / 8 hafta (m.17)

Görüldüğü gibi 854 sayılı Kanun yıllık izin ve ilk dönem iş güvencesi bakımından gemi adamının lehinedir; buna karşılık çalışma süresi ve fazla çalışma zammı bakımından aleyhinedir. Bu nedenle “hangi kanun uygulanır” sorusu teorik değil, doğrudan para sonucu doğuran bir sorudur.

Hizmet Akdi: Yazılı Şekil, Süre ve Deneme

Deniz iş sözleşmesi için kanun yazılı şekil arar:

Hizmet akti işveren veya işveren vekiliyle gemiadamı arasında yazılı olarak iki nüsha yapılır ve taraflardan her birine birer nüsha verilir.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.5)

Sözleşme belirli bir süre için, belirli bir sefer için ya da süresiz yapılabilir (m.7). Belirli süreli sözleşme sürenin bitiminde sona erer; ancak gemi seyir hâlindeyken süre dolarsa sözleşme, geminin ilk limana varmasına ve güvenlik altına alınmasına kadar devam eder. Belirli sefer için yapılan sözleşme ise seferin sonunda geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla biter.

Deneme süresi genel İş Kanunundakinin yarısıdır:

Süresi belirli olmıyan hizmet akitlerinde deneme süresi en çok bir aydır.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.10)

Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız bozabilir; gemi adamının çalıştığı günlere ait ücret hakkı saklıdır.

Fesih, İhbar Önelleri ve Kötüniyet Tazminatı

854 sayılı Kanun m.14, önelsiz (haklı) fesih sebeplerini üç grupta sayar: işveren tarafından (I), gemi adamı tarafından (II) ve her iki tarafça (III) kullanılabilecek sebepler. İşveren bakımından gemi adamının limanda geminin hareketinden önce gemiye dönmemesi; gemi adamı bakımından ücretinin ödenmemesi tipik örneklerdir. Geminin 30 günden fazla seferden kaldırılması her iki tarafa fesih hakkı verir. Geminin kayba uğraması, terk edilmesi veya Türk Bayrağından ayrılması hâllerinde ise sözleşme kendiliğinden bozulur (m.14/IV).

Süresi belirsiz sözleşmeler için kanun, 4857 sayılı Kanunda bulunmayan bir koruma getirir: sözleşme, m.14’teki hâller dışında gemi adamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bozulamaz (m.16/A). Bu süre geçtikten sonra fesih, bildirim önellerine uyularak yapılır:

Hizmet akti: a) İşi altı ay sürmüş olan gemiadamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak iki hafta sonra, b) İşi altı aydan birbuçuk yıla kadar sürmüş olan gemiadamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak dört hafta sonra, c) İşi birbuçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş olan gemiadamı için bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak altı hafta sonra, ç) İşi üç yıldan fazla sürmüş olan gemiadamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak sekiz hafta sonra, Bozulmuş olur.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.16)

Bu öneller asgaridir ve toplu iş sözleşmesiyle veya hizmet akdiyle artırılabilir (m.16/C). Önele uymayan taraf, önellere uygun ücret tutarında tazminat öder (m.16/D). Uygulamadaki adıyla ihbar tazminatı. Gemi adamının sendikaya üye olması veya şikâyete başvurması gibi sebeplerle işten çıkarılması ya da fesih hakkının kötüye kullanıldığını gösteren diğer durumlarda ise bu önellere ait ücretlerin üç katı tutarında tazminat ödenir. Tarafların ayrıca tazminat isteme hakkı saklıdır. Haklı nedenle fesih ölçütlerinin genel çerçevesi için haklı nedenle fesih yazımıza bakabilirsiniz.

Gemi Adamının Kıdem Tazminatı

Kıdem tazminatı m.20’de düzenlenmiştir. Hak doğuran hâller sınırlı sayıdadır: sözleşmenin işverence m.14/I dışındaki sebeplerle, gemi adamınca m.14/II veya III uyarınca, muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla ya da yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla feshedilmesi; gemi adamının ölümü veya m.14/IV sebebiyle sözleşmenin son bulması.

Hesap ölçütü genel rejimle aynıdır: işe başladığı tarihten itibaren sözleşmenin devamı süresince her geçen tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Kıdem hesabında gemi adamının aynı işverenin bir veya değişik gemilerinde çalıştığı süreler birlikte dikkate alınır. Sözleşmenin fasılalarla yeniden yapılmış olması sonucu değiştirmez. Geminin devri hâlinde işlemiş kıdem tazminatından her iki işveren sorumludur; devreden işverenin sorumluluğu çalıştırdığı süre ve devir sırasındaki ücret düzeyiyle sınırlıdır.

Tazminata esas ücret son ücret üzerinden hesaplanır. Sefer, parça başına akort, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hâllerde, son bir yılda ödenen ücretin o süredeki çalışılan günlere bölünmesiyle bulunacak ortalama ücret esas alınır. Kanun ayrıca bir tavan öngörür: toplu sözleşme ve hizmet akitleriyle belirlenen kıdem tazminatının yıllık miktarı, en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Kıdem tazminatının genel şartları ve zamanaşımı için kıdem tazminatında zamanaşımı ve şartları yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışma Süresi ve Fazla Çalışma

Gemi adamının çalışma süresi genel rejimden uzundur:

Genel bakımdan iş süresi, günde sekiz ve haftada kırksekiz saattir. Bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.26)

İş süresi, gemi adamının işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir. İşveren, vardiyaları ile yemek ve dinlenme zamanlarını bir çizelgeyle belirtmek ve bu çizelgeyi gemi adamlarının görebileceği bir yere asmak zorundadır.

Bu süreyi aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır ve zam oranı genel rejimin yarısıdır:

Yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı % 25 oranında artırılmak suretiyle bulunacak miktardan az olamaz.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.28)

Oranın “az olamaz” biçiminde yazılması önemlidir: %25 asgari orandır, sözleşmeyle artırılabilir. Buna karşılık bazı çalışmalar hiç fazla çalışma sayılmaz: geminin, gemideki kişilerin veya yükün selameti için kaptanın zorunlu gördüğü işler; gümrük, karantina ve sıhhi formaliteler nedeniyle yapılan ilave işler; yangın, gemiyi terk etme, denizde çatışma, denizden adam kurtarma ve savunma talimleri.

İspat bakımından kanun işverene somut bir yük yükler: fazla çalışmaları belgelemek üzere noterden tasdikli ayrı bir defter tutulması zorunludur. Bu defterde uygulanan zam oranı, fazla çalışmanın yapıldığı gün, o güne düşen miktar ve hak edilen ücret gösterilir. Defterin tutulmamış olması, uyuşmazlıkta işverenin aleyhine bir durumdur.

Yıllık Ücretli İzin ve Anayasa Mahkemesinin İptal Kararı

Yıllık izinde 854 sayılı Kanun gemi adamının lehinedir: hak kazanma süresi bir yıl değil altı aydır ve bir yılı dolduran gemi adamının izni bir aydan az olamaz.

Aynı işveren emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde bir veya birkaç hizmet aktine dayanarak en az altı ay çalışmış olan gemiadamı, yıllık ücretli izine hak kazanır. İzin süresi, altı aydan bir yıla kadar hizmeti olan gemiadamları için 15 günden ve bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için yılda bir aydan az olamaz.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.40)

İzin işverenin uygun göreceği bir zamanda kullanılır ve bu haktan feragat edilemez. Bir aylık izin, tarafların rızasıyla aynı yıl içinde ikiye bölünebilir. Gemi adamı iznini yabancı bir ülke limanında veya sözleşmenin yapıldığı yerden başka bir yerde kullanmaya zorlanamaz; dilerse 7 güne kadar ücretsiz yol izni de isteyebilir.

Güncel gelişme — iptal edilen yedinci fıkra. Maddenin yedinci fıkrası, kullanılmayan iznin ücretinin ödenmesini yalnızca sözleşmenin m.14’ün II, III ve IV numaralı bentlerine göre bozulması hâline bağlıyordu. Bunun sonucu şuydu: sözleşme işverence m.14/I uyarınca feshedilirse gemi adamı, hak edip kullanamadığı yıllık iznin ücretini alamıyordu. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin itiraz başvurusu üzerine Anayasa Mahkemesi, bu fıkrayı Anayasa’ya aykırı bularak 1/2/2024 tarihinde iptal etmiştir (E. 2022/154, K. 2024/33; Resmî Gazete 14/3/2024). İptalden sonra kanun metninde bu fıkra yer almamaktadır.

Pratik sonuç: artık fesih sebebi ne olursa olsun, gemi adamının hak edip kullanamadığı yıllık izinlerin ücreti istenebilir. İzin ücretinin genel çerçevesi için yıllık izin hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

Ücret, Hafta Tatili ve Geçici İş Göremezlik

Ücret ödeme devresi bir aydan fazla olamaz ve sözleşmenin sona ermesi veya bozulması hâlinde işveren gemi adamının ücretini derhal ve tam olarak ödemek zorundadır (m.29). Ücret, prim ve ikramiyenin banka hesabına yatırılması zorunluluğu getirilen işverenler bunları banka dışında ödeyemez. Liman hizmeti ve şehir hattı gemilerinde gemi adamının haftada altı günden fazla çalıştırılması yasaktır; hafta tatilinde çalıştırılanlara haftanın diğer bir gününde nöbetleşe izin verilir (m.41). Geçici iş göremezlik ödeneği ödenen dönemlere rastlayan ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatili ödenekleri ise ilgili kurum ve sandıklarca ödenir (m.45).

Görevli Mahkeme, Arabuluculuk ve Zamanaşımı

854 sayılı Kanun m.46, uyuşmazlıklar için 1950 tarihli eski İş Mahkemeleri Kanununa atıf yapar. Ancak o kanun yürürlükte değildir: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.10 hem eski kanunu yürürlükten kaldırmış hem de mevzuatta ona yapılan atıfların yeni Kanuna yapılmış sayılacağını hükme bağlamıştır. Dolayısıyla gemi adamının davasına bugün iş mahkemesi bakar.

Yetki bakımından ise 854 sayılı Kanun kendi özel kuralını korur:

Hizmet aktinde ayrıca bir hüküm yoksa dava, geminin bağlama limanında iş davalarını bakmaya yetkili mahkemede görülür.

(854 sayılı Deniz İş Kanunu m.46)

Dava açmadan önce arabuluculuk zorunludur: 7036 sayılı Kanun m.3 uyarınca kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Aynı hüküm bu alacaklara ilişkin itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da uygulanır. Arabuluculuk sürecinin işleyişi için arabuluculuk nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Zamanaşımı ise 854 sayılı Kanunda değil, İş Kanununda düzenlenmiş ve kanunlar üstü biçimde kaleme alınmıştır:

İş sözleşmesinden kaynaklanmak kaydıyla hangi kanuna tabi olursa olsun, yıllık izin ücreti ve aşağıda belirtilen tazminatların zamanaşımı süresi beş yıldır. a) Kıdem tazminatı. b) İş sözleşmesinin bildirim şartına uyulmaksızın feshinden kaynaklanan tazminat. c) Kötüniyet tazminatı.

(4857 sayılı İş Kanunu ek m.3)

“Hangi kanuna tabi olursa olsun” ifadesi, hükmün 854 sayılı Kanuna tabi gemi adamlarını da kapsadığını açıkça gösterir. İşçilik alacaklarında faiz ve zamanaşımının ayrıntısı için işçilik alacaklarında zamanaşımı ve faiz yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Gemi adamına doğrudan 4857 sayılı Kanunu uygulamak. Kapsam koşulları varsa özel kanun olan 854 sayılı Kanun uygulanır; fazla çalışma ücretini yüzde 50 üzerinden hesaplamak bozma sebebidir.
• Her deniz işini 854 kapsamında saymak. Kıyıda, liman ve iskelelerde yapılan yükleme-boşaltma işleri 4857 sayılı Kanunun alanındadır; tonaj ve gemi adamı sayısı koşulları ayrıca aranır.
• Gemi adamı sıfatını yalnız mürettebata tanımak. Aşçı, garson, doktor gibi gemide iş sözleşmesiyle çalışanlar da gemi adamıdır.
• Gemi kazasında yalnız iş hukuku yolunu düşünmek. Çarpışmada ölen veya yaralanan gemi adamı bakımından iş kazası talepleri yanında kusurlu donatanların müteselsil sorumluluğu da doğar; ayrıntı için çatma ve gemi kazalarında hukuki sorumluluk yazısına bakılabilir.
• İlk altı aydaki fesih yasağını atlamak. m.16/A uyarınca süresi belirsiz sözleşme, haklı fesih hâlleri dışında ilk altı ayda bozulamaz.
• Fazla çalışma defterini tutmamak. Noter tasdikli defter zorunludur; yokluğu ispat bakımından işverenin aleyhinedir.
• İzin ücretini eski fıkraya göre reddetmek. m.40/7 Anayasa Mahkemesince 1/2/2024’te iptal edildi; işverence haklı fesihte de izin ücreti istenebilir.
• Arabulucuya başvurmadan dava açmak. 7036 sayılı Kanun m.3 uyarınca bu bir dava şartıdır; eksikliği davanın usulden reddine yol açar.
• Zamanaşımını 854 sayılı Kanunda aramak. Beş yıllık süre 4857 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesindedir ve hangi kanuna tabi olunursa olunsun uygulanır.

Özet

• Deniz İş Kanunu (854), yüz ve daha yukarı grostonilatoluk Türk Bayraklı gemilerde hizmet akdiyle çalışan gemi adamlarına uygulanan özel kanundur (m.1); deniz taşıma işleri 4857 sayılı Kanunun kapsamı dışındadır (m.4/a).
• Yargıtay HGK, kapsam koşulları varsa genel kanun 4857 değil, özel kanun 854’ün uygulanacağını beş koşullu bir ölçütle ortaya koymuştur.
• Sayısal farklar sonucu değiştirir: deneme 1 ay, haftalık süre 48 saat, fazla çalışma zammı en az %25, yıllık izne hak kazanma 6 ay.
• Süresi belirsiz sözleşme, haklı fesih dışında ilk altı ayda bozulamaz (m.16/A); ihbar önelleri 2/4/6/8 haftadır, kötüniyette üç kat tazminat ödenir.
• Kıdem tazminatı her tam yıl için 30 günlük ücret tutarındadır; aynı işverenin farklı gemilerindeki süreler birleştirilir (m.20).
• m.40/7 Anayasa Mahkemesince iptal edildi (1/2/2024): fesih sebebi ne olursa olsun kullanılmayan izin ücreti istenebilir.
• Görevli mahkeme iş mahkemesidir (7036 m.10 yollamasıyla); arabuluculuk dava şartıdır ve zamanaşımı beş yıldır (4857 ek 3).