Grev Nedir? Kanuni Grev, Grev Kararı ve Grev Yasakları

Grev, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla işi bırakmasıdır (6356 sayılı Kanun m.58/1). Türk hukukunda grev hakkı Anayasa ile işçilere tanınır ve yalnız toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıktığında kullanılabilir (Anayasa m.54). Bu şartlara ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’ndaki usule uyulmadan yapılan grev kanun dışıdır ve işçi bakımından ağır sonuçlar doğurur (6356 sayılı Kanun m.58/3 · m.70).

Bu yazıda grevin ne olduğunu, kanuni grev ile kanun dışı grev farkını, grev kararının alınması ve süreleri, grev oylamasını, grevin yasak olduğu işleri ve ertelenmesini, memurların grev hakkını ve grev sırasında işçinin haklarını açıklıyoruz.

1. Grev Nedir, Ne Demek?

Grev, işçilerin toplu bir hareketle işi bırakmasıdır. Kanundaki tanıma göre işçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla, aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarına grev denir (6356 sayılı Kanun m.58/1).

Grevin anayasal dayanağı Anayasa’nın 54. maddesidir. Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde işçiler grev hakkına sahiptir; bu hakkın kullanılmasının usul ve şartları kanunla düzenlenir. Grev hakkı iyiniyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz; greve katılmayanların işyerinde çalışmaları greve katılanlarca hiçbir şekilde engellenemez (Anayasa m.54).

1.1. Grev ve Lokavt Farkı

Grevin işveren tarafındaki karşılığı lokavttır. İşyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak tarzda, işveren tarafından kendi kararıyla veya bir kuruluşun kararına uyarak işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasına lokavt denir. Kanuni lokavt ancak işçi sendikası grev kararı aldıktan sonra yapılabilir (6356 sayılı Kanun m.59/1-2). Lokavt kararı, grev kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir (6356 sayılı Kanun m.60/2).

2. Grev Çeşitleri: Kanuni Grev ve Kanun Dışı Grev

Grev, Kanundaki şartlara uygun yapılıp yapılmadığına göre ikiye ayrılır. Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde, işçilerin ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla, Kanun hükümlerine uygun olarak yapılan grev kanuni grevdir. Kanuni grev için aranan şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır (6356 sayılı Kanun m.58/2-3).

	Kanuni grev	Kanun dışı grev
Ne zaman	Toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında, Kanundaki usule uyularak	Kanuni grevin şartları gerçekleşmeden
İş sözleşmesi	Grev süresince askıda kalır	İşveren katılan ve teşvik edenlerin sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir
Fesih koruması	Greve katılma nedeniyle sözleşme feshedilemez	Koruma yoktur
Zarar	Sendika, kendi kusurlu hareketiyle neden olunan maddi zarardan sorumludur	İşverenin zararını greve karar veren kuruluş, kuruluş kararı yoksa greve katılan işçiler karşılar
Dayanak	6356 sayılı Kanun m.58/2 · m.64/5 · m.66/2 · m.67/1	6356 sayılı Kanun m.58/3 · m.70/1-2

Grevin kanun dışı olup olmadığı mahkemede tespit ettirilebilir. Taraflardan her biri, karar verilen veya uygulanmakta olan bir grevin kanun dışı olup olmadığının tespitini mahkemeden her zaman isteyebilir; mahkeme bir ay içinde karar verir ve tedbir olarak grevin durdurulmasına karar verebilir (6356 sayılı Kanun m.71).

3. Grev Kararı Nasıl Alınır?

Grev kararı, toplu görüşmelerde uyuşmazlık çıkıp arabuluculuk aşamasından sonra uyuşmazlık tutanağının tebliğiyle başlayan süre içinde alınır. Grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliği tarihinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir (6356 sayılı Kanun m.60/1).

Grev kararından sonra üç işlem yapılır:

1. Grev kararı, kararı alan tarafça işyerinde derhâl ilan edilir (6356 sayılı Kanun m.60/3).
2. Grevin uygulanacağı tarih, karşı tarafa tebliğ edilmek üzere notere, bir örneği de görevli makama verilir ve işyerinde ayrıca ilan edilir (6356 sayılı Kanun m.60/5).
3. Grev bildirilen tarihte başlatılır; bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı düşer (6356 sayılı Kanun m.60/4).

Grev kararındaki süreler hak düşürücü sonuç doğurur. Altmış günlük süre içinde grev kararı alınmaz veya uygulanacağı tarih karşı tarafa bildirilmezse toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer (6356 sayılı Kanun m.60/1). Süresi içinde grev uygulamaya konulmamışsa ve alınmış bir lokavt kararı da yoksa yetki belgesinin hükmü kalmaz (6356 sayılı Kanun m.60/4).

3.1. Grev Oylaması

Grev kararı, işçilerin oylamasıyla uygulanamaz hâle gelebilir. Grev kararının ilan edildiği tarihte işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri, ilan tarihinden itibaren altı iş günü içinde görevli makama yazılı başvurursa, altı iş günü içinde grev oylaması yapılır (6356 sayılı Kanun m.61/1). Oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse, o uyuşmazlıkta alınan grev kararı uygulanamaz (6356 sayılı Kanun m.61/3). Oylamaya ilişkin itirazlar oylama gününden başlayarak üç iş günü içinde mahkemeye yapılır ve mahkeme üç iş günü içinde kesin olarak karar verir (6356 sayılı Kanun m.61/2).

4. Grev Yasakları ve Grevin Ertelenmesi

Grev bazı işlerde hiç yapılamaz. Can ve mal kurtarma işlerinde; cenaze işlerinde ve mezarlıklarda; şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğalgazdan başlayan petrokimya işlerinde; Millî Savunma Bakanlığı ile Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerlerinde; kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz (6356 sayılı Kanun m.62/1). Başladığı yolculuğu yurt içindeki varış yerinde bitirmemiş deniz, hava, demir ve kara ulaştırma araçlarında da grev yapılamaz (6356 sayılı Kanun m.62/3).

Grev ayrıca Cumhurbaşkanı kararıyla durdurulabilir. Cumhurbaşkanı, genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olaylarının gerçekleştiği yerlerde bu durum devam ettiği sürece gerekli gördüğü işyerlerinde grevi yasaklayabilir (6356 sayılı Kanun m.62/2). Karar verilmiş veya başlanmış kanuni bir grev genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı grevi altmış gün süreyle erteleyebilir; erteleme sonunda anlaşma sağlanamazsa, taraflardan birinin altı iş günü içindeki başvurusu üzerine uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür, başvuru yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer (6356 sayılı Kanun m.63). Grevin yasaklandığı veya ertelendiği hâllerde uyuşmazlığın Yüksek Hakem Kurulunca çözülmesi Anayasa’da da öngörülmüştür (Anayasa m.54).

Grev, iyi niyet kurallarına aykırı kullanılırsa mahkeme kararıyla durdurulabilir. Taraflardan birinin veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanının başvurusu üzerine mahkemece grevin iyi niyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına veya millî servete zarar verecek şekilde kullanıldığı tespit edilirse, uygulanmakta olan grevin durdurulmasına karar verilir (6356 sayılı Kanun m.72/1).

5. Memurların Grev Hakkı Var mı?

Grev hakkı Anayasa’da işçilere tanınmıştır (Anayasa m.54). Devlet memurları bakımından 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu açık bir yasak koyar: Devlet memurlarının greve karar vermeleri, grev tertiplemeleri, ilan etmeleri ve bu yolda propaganda yapmaları yasaktır; Devlet memurları herhangi bir greve veya grev teşebbüsüne katılamaz, grevi destekleyemez veya teşvik edemez (657 sayılı Kanun m.27).

Memurlar ve diğer kamu görevlileri için Anayasa grev yerine toplu sözleşme hakkını ve uyuşmazlık hâlinde Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvuru yolunu düzenler; Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir (Anayasa m.53). Kamu görevlileri sendikalarını düzenleyen 4688 sayılı Kanunda grevi düzenleyen bir hüküm bulunmaz. Kamuda iş sözleşmesiyle çalışanların durumu memurlardan ayrıdır: 6356 sayılı Kanun, bir kamu kurum veya kuruluşuna ait işyerlerini kapsayan toplu iş sözleşmesini de düzenler (6356 sayılı Kanun m.2/1-d); bu işyerlerinde grev, Kanundaki şartlara ve m.62’deki yasaklara bağlıdır (6356 sayılı Kanun m.58 · m.62).

6. Grev Sırasında İşçinin Hakları

Grev sırasında işçinin hakları, grevin kanuni olup olmamasına göre belirlenir. Kanuni greve katılan işçiler bakımından Kanunun öngördüğü kurallar şunlardır:

• Katılma serbestliği: İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir. Greve katılan işçiler işyerinden ayrılmak zorundadır; greve katılmayan veya katılmaktan vazgeçenlerin işyerinde çalışmaları hiçbir şekilde engellenemez, ancak işveren onları çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir (6356 sayılı Kanun m.64/1).
• İş sözleşmesinin askıya alınması: Kanuni greve katılan işçilerin iş sözleşmeleri grev süresince askıda kalır (6356 sayılı Kanun m.67/1).
• Ücret: Grev süresince işverence ücret ve sosyal yardımlar ödenemez ve bu süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz; grev başlamadan önce işleyen ücretler olağan ödeme gününde ödenir (6356 sayılı Kanun m.67/2-3).
• Fesih yasağı: Kanuni bir grev kararının alınmasına katılma, greve katılma veya teşvik etme nedeniyle işçinin iş sözleşmesi feshedilemez (6356 sayılı Kanun m.66/2).
• Yerine işçi alma yasağı: İşveren, grevdeki işçilerin yerine sürekli ya da geçici olarak başka işçi alamaz; greve katılmayan işçiler de yalnız kendi işlerinde çalıştırılabilir (6356 sayılı Kanun m.68/1-2).
• Başka işte çalışma yasağı: Grev süresince iş sözleşmesi askıda kalan işçi başka bir işverenin yanında çalışamaz; çalışırsa işveren iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir (6356 sayılı Kanun m.68/3).
• Konut: İşveren, greve katılan işçilerin kendisinin sağladığı konutlardan çıkmasını isteyemez (6356 sayılı Kanun m.69/1).
• Sigorta: Grev süresince işçiler sigorta yardımlarından 5510 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine göre yararlanır (6356 sayılı Kanun m.66/3).

Grev sırasında bazı işçilerin çalışması zorunludur. Üretim veya satışa yönelik olmamak kaydıyla faaliyetin devamlılığını veya işyeri güvenliğini, makine ve malzemenin bozulmamasını ya da hayvan ve bitkilerin korunmasını sağlayacak sayıda işçi, kanuni grev sırasında çalışmak, işveren de bunları çalıştırmak zorundadır (6356 sayılı Kanun m.65/1). Bu işçilerin niteliği ve sayısı, işverence toplu görüşmenin başlamasından itibaren altı iş günü içinde işyerinde ilan edilir (6356 sayılı Kanun m.65/2).

Grev sırasında sendika, üyelerinin grev kararına uyup uymadığını denetlemek için işyerinin giriş ve çıkışlarına kendi üyeleri arasından en çok dörder grev gözcüsü koyabilir; grev gözcüleri giriş ve çıkışa engel olamaz (6356 sayılı Kanun m.73). Greve katılan işçilerin işyerine giriş çıkışı engellemeleri yasaktır (6356 sayılı Kanun m.64/2).

7. Grev Nasıl Sona Erer?

Grev, kararı alan sendikanın kararıyla veya Kanunda sayılan hâllerde kendiliğinden sona erer. Grevi sona erdirme kararı ertesi iş günü sonuna kadar yazıyla karşı tarafa ve görevli makama bildirilir; grevin sona erdiği görevli makamca işyerinde ilan edilir ve kanuni grev bu ilanla sona erer (6356 sayılı Kanun m.75/1-2). Grevi uygulayan işçi sendikası herhangi bir nedenle kapatılır, feshedilir veya infisah ederse grev kendiliğinden sona erer ve yetki belgesi hükümsüz olur (6356 sayılı Kanun m.75/4).

Grev ve toplu iş sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür (6356 sayılı Kanun m.79). Toplu iş sözleşmesinin içeriği ve kimleri kapsadığı toplu iş sözleşmesi yazımızda açıklanmıştır.