Acele Kamulaştırma Nedir? Şartları, El Koyma ve İtiraz

Acele kamulaştırma, kıymet takdiri dışındaki kamulaştırma işlemleri sonradan tamamlanmak üzere, idarenin istemiyle mahkemece yedi gün içinde değeri tespit edilen taşınmaza, bu değer mal sahibi adına bankaya yatırılarak el konulmasını sağlayan usuldür (2942 sayılı Kanun m.27). Acele kamulaştırma yalnız üç halde yapılabilir: yurt savunması ihtiyacı, aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınan haller ve özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlar. El koyma mülkiyeti idareye geçirmez; satın alma usulü, bedel tespiti ve tescil davası sonradan tamamlanır ve mülkiyet tescil kararıyla geçer (m.25). Acele kamulaştırma işlemlerine karşı dava açma süresi otuz gündür (İYUK m.20/A).

1. Acele Kamulaştırma Nedir?

Acele kamulaştırma, olağan kamulaştırmanın sırasını değiştiren bir usuldür. Olağan kamulaştırmada idare önce kamu yararı kararı alır, taşınmazı tespit edip satın alma usulünü uygular; anlaşma olmazsa asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açar ve taşınmaz ancak tescilden sonra idareye geçer (2942 m.7, m.8, m.10, m.25). Acele kamulaştırmada ise kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere taşınmaza bu işlemlerden önce el konulur (m.27).

Acele kamulaştırmada öne alınan şey yalnız el koymadır. Kamulaştırma bedelinin belirlenmesi, taşınmazın idare adına tescili ve malikin kamulaştırma işlemine karşı dava hakkı olağan usuldeki kurallara göre yürümeye devam eder (2942 m.10, m.14, m.25).

2. Acele Kamulaştırma Hangi Hallerde Yapılır?

Acele kamulaştırma, kanunda sayılan üç halle sınırlıdır (2942 m.27):

1. Yurt savunması ihtiyacı: 3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu’nun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacı için gerekli taşınmazlar.
2. Cumhurbaşkanınca aceleliğine karar alınan haller: Taşınmazın kamulaştırılmasının aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar verilmesi.
3. Özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlar.

Acele kamulaştırma kararının bu hallerden birine dayanması gerekir. Kamu yararı kararı ile acelelik kararı ayrı işlemlerdir: kamu yararı kararını m.5’te sayılan merci verir ve m.6’daki onay makamı onaylar, aceleliğe ise m.27 uyarınca karar verilir (2942 m.5, m.6, m.27). Bu nedenle bir taşınmaz için kamu yararı kararının bulunması, acele kamulaştırmanın şartlarının da gerçekleştiği anlamına gelmez.

3. Acele Kamulaştırma Aşamaları Nelerdir?

Acele kamulaştırma şu aşamalarla ilerler:

1. Kamu yararı ve acelelik kararı: Kamu yararı kararı alınır; aceleliğe m.27’de sayılan hallerden birine göre karar verilir (2942 m.5, m.27).
2. Mahkemeden el koyma istemi: İdare, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesine başvurur; mahkeme yedi gün içinde taşınmazın değerini m.10 esasları dairesinde ve m.15 uyarınca seçilecek bilirkişilere tespit ettirir (m.27).
3. Bedelin bankaya yatırılması: Tespit edilen değer, m.10’a göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya idare tarafından mal sahibi adına yatırılır (m.27).
4. El koyma kararı, tapu şerhi ve boşaltma: El koyma kararı tapu müdürlüğüne bildirilir, devir yasağı tapu kütüğüne şerh edilir ve taşınmaz m.20 uyarınca boşaltılır (m.27).
5. Kalan işlemlerin tamamlanması: Kıymet takdiri dışındaki işlemler, yani satın alma usulü ve anlaşma olmazsa bedel tespiti ve tescil davası sonradan tamamlanır (m.8, m.10, m.27).
6. Tescil: Mülkiyet, mahkemece verilen tescil kararıyla idareye geçer (m.25).

4. Acele Kamulaştırmada Bedel Nasıl Belirlenir ve Ne Zaman Ödenir?

Acele kamulaştırmada iki ayrı tespit yapılır. Birincisi el koymadan önce yapılır: mahkeme, idarenin istemi üzerine yedi gün içinde taşınmazın değerini m.10 esasları dairesinde ve m.15’e göre seçilen bilirkişilere tespit ettirir ve bu değer mal sahibi adına bankaya yatırılır (2942 m.27). m.15’e göre bilirkişi kurulu en az üç kişiden oluşur ve bilirkişilerden birinin gayrimenkul değerleme uzmanı ya da taşınmaz geliştirme alanında lisansüstü eğitim almış bir uzman olması zorunludur (m.15).

Acele kamulaştırmada ikinci tespit, kıymet takdiri dışındaki işlemlerin tamamlanmasıyla yapılır. İdare satın alma usulünü uygular; malikle bedelde anlaşılırsa bedel tutanakla belirlenir (2942 m.8). Anlaşma olmazsa asliye hukuk mahkemesinde açılan bedel tespiti ve tescil davasında mahkeme, bilirkişi raporlarından yararlanarak kamulaştırma bedelini tespit eder ve taşınmazın idare adına tesciline ve bedelin hak sahibine ödenmesine karar verir (m.10). Acele el koyma için yatırılan tutar bu nedenle kamulaştırma bedelinin kesin tespiti değildir.

Acele kamulaştırma m.3/2’de sayılan hallerde, örneğin büyük enerji ve sulama projelerinde yapılıyorsa, el koyma için yatırılacak miktar ödenecek ilk taksit bedelidir (2942 m.27). Bu projelerde kamulaştırma bedelinin kalan kısmı en fazla beş yıl içinde faiziyle birlikte eşit taksitlerle ödenir (m.3).

5. Acele Kamulaştırmada El Koyma Kararı ve Tapu Şerhi

Acele kamulaştırmada mahkemece verilen el koyma kararı tapu müdürlüğüne bildirilir ve taşınmazın başkasına devir, ferağ veya temlikinin yapılamayacağı hükmü tapu kütüğüne şerh edilir. El koyma kararından sonra taşınmaz m.20 uyarınca boşaltılır (2942 m.27). Bu fıkra maddeye 19/4/2018 tarihli 7139 sayılı Kanun’la eklenmiştir.

Acele kamulaştırmadaki bu şerh, aynı taşınmazda karşılaşılabilecek iki başka kayıttan dayanak ve doğduğu an bakımından ayrılır:

Kayıt	Dayanak	Ne zaman doğar
Acele el koyma şerhi	2942 m.27	Mahkemenin el koyma kararıyla
Kamu­laş­tırma şerhi (7. madde belirtmesi)	2942 m.7	İdarenin kamu­laş­tırma kararından sonra tapuya bil­di­ri­miyle; altı ay içinde m.10 başvurusu bel­ge­len­mezse resen silinir
Devir yasağı (31/b)	2942 m.31/b	Mahkemece m.10 uyarınca yapılan tebligat, davet veya ilanen tebliğden sonra

Bu kayıtların silinmesi ve satışa etkisi kamulaştırma 7. madde şerhi ve 31/b şerhi yazılarında ayrıca açıklanmıştır.

Acele kamulaştırmada el konulan taşınmazın boşaltılması icra memurundan istenir; icra memuru içindekilere on beş gün süre verir, itiraz ve şikâyet boşaltmayı durdurmaz. Ekili arazinin boşaltılması kural olarak hasat sonuna bırakılır; hasadın beklenmesi mümkün değilse idare, mahkemece takdir edilecek ekin bedelini ödemek şartıyla boşaltma isteyebilir (2942 m.20).

5.1. Acele Kamulaştırma Şerhi Varken Taşınmaz Satılabilir mi?

Acele kamulaştırma şerhi tapu kütüğünde bulunduğu sürece taşınmaz başkasına devredilemez, ferağ veya temlik edilemez; mahkemenin el koyma kararı tapu müdürlüğüne bildirilir ve bu yasak tapu kütüğüne şerh edilir (2942 m.27). Acele kamulaştırma şerhi bu nedenle satışı engeller. Şerh mülkiyeti ise değiştirmez: acele kamulaştırmada mülkiyet el koymayla değil, bedel tespiti ve tescil davasında verilen tescil kararıyla idareye geçer (m.25). Acele kamulaştırma şerhi bulunan taşınmazın maliki, tescil kararına kadar tapuda malik olarak görünmeye devam eder, ancak taşınmazı satış yoluyla başkasına devredemez.

6. Acele Kamulaştırmaya Nasıl İtiraz Edilir?

Acele kamulaştırmaya karşı başvuru yolu, itirazın hangi işleme yöneldiğine göre değişir. Acele kamulaştırmada üç ayrı işlem ve üç ayrı yol vardır:

• Acele kamulaştırma işlemine karşı iptal davası: Acele kamulaştırma işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar idari yargıda ivedi yargılama usulüyle görülür (İYUK m.20/A). Aceleliğe Cumhurbaşkanı karar vermişse, Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılacak iptal davaları ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülür (2575 sayılı Danıştay Kanunu m.24).
• Kamulaştırma işlemine karşı iptal veya düzeltim davası: Kamulaştırma işleminin kendisine karşı idari yargıda iptal, maddi hatalara karşı adli yargıda düzeltim davası, m.10 uyarınca mahkemece yapılan tebligat veya ilandan itibaren otuz gün içinde açılır (2942 m.14).
• Bedele itiraz: Kamulaştırma bedeline ilişkin itirazlar bedel tespiti ve tescil davasında bilirkişi raporuna karşı ileri sürülür; tarafların bedele ilişkin istinaf ve temyiz hakları saklıdır (2942 m.10).

Acele kamulaştırma kararına karşı dava ile kamulaştırma işlemine karşı dava aynı dava değildir. Birincisinin konusu aceleliğe ilişkin karardır ve İYUK m.20/A’ya tabidir; ikincisinin konusu kamulaştırma işlemidir ve süresi m.10 tebligatından başlar (2942 m.14). Aynı taşınmaz için iki davanın süresi ayrı ayrı hesaplanır.

6.1. Acele Kamulaştırmada Dava Açma Süresi Ne Kadardır?

Acele kamulaştırma işlemlerine karşı dava açma süresi otuz gündür (İYUK m.20/A/2-a). İvedi yargılama usulünde İYUK m.11 uygulanmaz (m.20/A/2-b); bu nedenle idareye yapılan başvuru dava açma süresini durdurmaz ve cevap beklenmeden süre içinde dava açılmalıdır. Süre, işlemin yazılı bildiriminin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar; adresi belli olmayanlara özel kanunlara göre ilan yoluyla bildirim yapılmışsa, aksine hüküm bulunmadıkça son ilan tarihini izleyen günden itibaren on beş gün sonra işlemeye başlar (İYUK m.7).

Acele kamulaştırmada ivedi yargılama usulü mahkemeye de kısa süreler öngörür: ilk inceleme yedi gün içinde yapılır, savunma süresi on beş gündür ve bir defa en fazla on beş gün uzatılabilir, dava dosyanın tekemmülünden itibaren en geç bir ay içinde karara bağlanır. Yürütmenin durdurulması talebine ilişkin kararlara itiraz edilemez ve nihai karara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde temyize başvurulabilir (İYUK m.20/A).

Acele kamulaştırmaya karşı dava açılması işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz (İYUK m.27/1). Yürütmenin durdurulması için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır (m.27/2). Kamulaştırma işlemine karşı iptal davasının sebepleri kamulaştırma kararının iptali davası yazısında açıklanmıştır.

7. Acele Kamulaştırmada Görevli ve Yetkili Mahkeme

Acele kamulaştırmada görevli ve yetkili mahkeme, uyuşmazlığın bedele mi yoksa idari işleme mi yöneldiğine göre değişir. Acele kamulaştırmada el koymaya esas değer tespiti ve sonradan açılan bedel tespiti ve tescil davası adli yargıda, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür (2942 m.10, m.27). Acele kamulaştırma işlemine karşı iptal davası ise idari yargıda açılır; imar, kamulaştırma ve taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir (İYUK m.34/1).

Acele kamu­laş­tır­mada uyuşmazlık	Görevli yargı ve mahkeme	Dayanak
El koymaya esas değer tespiti	Taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesi	2942 m.27, m.10
Kamu­laş­tırma bedelinin tespiti ve tescil	Taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesi	2942 m.10
Acele kamu­laş­tırma işleminin iptali	Taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesi, ivedi yargılama usulü	İYUK m.34/1, m.20/A
Aceleliğe ilişkin Cum­hur­baş­kanı kararının iptali	Danıştay (ilk derece)	2575 sayılı Danıştay Kanunu m.24

Acele kamulaştırmada bu ayrım dava süresini de belirler. Adli yargıdaki bedel tespiti davasını idare açar (2942 m.10); malikin idari yargıda açacağı iptal davası ise otuz günlük ivedi yargılama süresine tabidir (İYUK m.20/A).

8. Enerji Yatırımlarında Acele Kamulaştırma (6446 m.19)

Elektrik piyasasında üretim faaliyetinde bulunan önlisans veya lisans sahibi özel hukuk tüzel kişilerinin taşınmaz temini talepleri, 2942 sayılı Kanun ve ilgili mevzuata göre Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından yürütülür; uygun görülen taleplerde Kurul karar alır ve bu karar kamu yararı kararı yerine de geçer, herhangi bir makamın onayına tabi değildir (6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu m.19/1-a). Dağıtım faaliyetlerinde aynı işlemleri TEDAŞ yürütür ve TEDAŞ’ın kararı da kamu yararı kararı yerine geçer (m.19/2-a).

Acele kamulaştırma bakımından bu düzenlemenin sonuçları şunlardır:

• EPDK veya TEDAŞ kararı kamu yararı kararının yerini tutar; aceleliğe ilişkin kararın yerini tutmaz. Acele kamulaştırma için 2942 m.27’deki hallerden birinin ayrıca bulunması gerekir (6446 m.19; 2942 m.27).
• Kamulaştırma, devir, irtifak hakkı tesisi, kullanma izni ve kiralama bedelleri ile projeden kaynaklı tazminatlar ve diğer giderler, önlisans veya lisans sahibi özel hukuk tüzel kişisi tarafından ödenir (6446 m.19/1-c).
• Üretim tesisleri için kamulaştırılan taşınmazların mülkiyeti tesisin mülkiyetine sahip kamu kurum veya kuruluşu, yoksa Hazine adına tescil edilir; dağıtım faaliyeti için temin edilen taşınmazlar TEDAŞ adına tescil edilir (6446 m.19/1-b, m.19/2-b).

6446 sayılı Kanun’un 19. maddesi başlığıyla birlikte 25/11/2020 tarihli 7257 sayılı Kanun’la yeniden yazılmıştır. Bu tarihten önceki işlemler için maddenin o tarihte yürürlükte olan metni ayrıca incelenmelidir. Maddeye 2/5/2024 tarihli 7501 sayılı Kanun’la eklenen 5. fıkra, elektrik dağıtım tesisleri ve nakil hatlarında irtifak alanının en düşük yaklaşım mesafesi, iletkenin salınım mesafesi ve direkler arası uzaklık dikkate alınarak ilgili mevzuatına göre belirleneceğini düzenler (6446 m.19/5). Elektrik direği ve enerji nakil hattı geçen taşınmazlarda irtifak alanı ve bedelin hesabı elektrik direği kamulaştırma bedeli yazısında açıklanmıştır.

9. Acele Kamulaştırma ile Kamulaştırmasız El Atma Farkı

Acele kamulaştırmada idare mahkemeden el koyma kararı alır ve tespit edilen değeri mal sahibi adına bankaya yatırdıktan sonra taşınmaza el koyar (2942 m.27). İdare hiçbir kamulaştırma işlemi yapmadan ve mahkeme kararı almadan taşınmazı fiilen kullanmaya başlamışsa acele kamulaştırmadan değil, kamulaştırmasız el atmadan söz edilir; bu durumda malikin başvuru yolu ve süreleri farklıdır.

İlgili yazılar: Kamulaştırma Nedir? · Kamulaştırma Kararının İptali Davası · Kamulaştırma 7. Madde Şerhi · 31/b Şerhi · Kamulaştırmasız El Atma · Elektrik Direği Kamulaştırma Bedeli