Elektrik Direği Kamulaştırma Bedeli ve Hat İrtifakı

Elektrik direği kamulaştırma bedeli, enerji nakil hattı geçen bir taşınmazda direğin (pilonun) oturduğu alan için ödenen mülkiyet bedeli ile hat emniyet sahasında kurulan irtifakın yol açtığı kıymet düşüklüğünün toplamıdır. Enerji nakil hatlarında taşınmazın tamamının kamulaştırılması kural değildir: amaç için yeterliyse taşınmazın belirli kesimi üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabilir (2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu m.4). Kamulaştırma yoluyla irtifak kurulduğunda taşınmazda meydana gelen kıymet düşüklüğü gerekçeleriyle belirtilir ve bu kıymet düşüklüğü kamulaştırma bedelidir (m.11). Elektrik direği kamulaştırma bedeli arazide net gelir, arsada emsal satış yöntemiyle hesaplanır; idare kamulaştırma yapmadan direği dikmiş veya hattı geçirmişse durum kamulaştırmasız el atmadır.

1. Elektrik Direği Kamulaştırma Bedeli Nedir?

Elektrik direği kamulaştırma bedeli, kamulaştırma bedelinin enerji nakil hatlarındaki görünümüdür. Anayasa, devlete ve kamu tüzel kişilerine özel mülkiyetteki taşınmazların tamamını veya bir kısmını kamulaştırma ve bunlar üzerinde idari irtifak kurma yetkisi verir; bu yetki gerçek karşılığın peşin ödenmesi şartına bağlıdır (Anayasa m.46). 2942 sayılı Kanun da idarelerin taşınmazların yanında irtifak haklarını kamulaştırabileceğini düzenler (2942 m.3).

Elektrik direği kamulaştırma bedeli bu nedenle tek bir rakam değildir. Aynı parselde direğin oturduğu küçük alan için mülkiyetin karşılığı, hattın geçtiği şerit için ise irtifakın taşınmaza verdiği değer kaybı ayrı ayrı hesaplanır.

2. Elektrik Direği Yeri ile Enerji Nakil Hattı İrtifakı Farkı

Elektrik direği yeri ile enerji nakil hattı irtifakı, kamulaştırmanın konusu bakımından ayrılır. Taşınmazın mülkiyetinin kamulaştırılması yerine, amaç için yeterli olduğu takdirde taşınmazın belirli kesimi, yüksekliği veya derinliği üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabilir (2942 m.4).

Elektrik direği ve hat için alınan acele kamulaştırma kararları bu ayrımı açıkça yapar. Örneğin enerji nakil hatlarının yapımı için verilen bir Cumhurbaşkanı kararında, güzergâha isabet eden taşınmazlarda “pilon yerlerinin mülkiyet şeklinde, hat emniyet sahalarının ise irtifak hakkı kurulmak suretiyle” TEDAŞ tarafından acele kamulaştırılmasına karar verilmiştir (8/4/2020 tarihli ve 2384 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, Resmî Gazete 9/4/2020, sayı 31094). Buna göre:

• Direk (pilon) yeri: Direğin oturduğu alanın mülkiyeti kamulaştırılır; bu alan malikin mülkiyetinden çıkar ve idare adına tescil edilir.
• Hat emniyet sahası: İletkenlerin geçtiği şeritte irtifak hakkı kurulur; mülkiyet malikte kalır, ancak irtifakın getirdiği kullanım sınırlaması nedeniyle taşınmazın değeri düşer.

Enerji nakil hattı irtifak alanının genişliği keyfî belirlenmez. Elektrik dağıtım tesisleri ve nakil hatlarına ilişkin irtifak alanı; en düşük yaklaşım mesafesi, iletkenin salınım mesafesi ve direkler arası uzaklık dikkate alınarak ilgili mevzuatına göre belirlenir (6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu m.19/5). Bu hüküm 2/5/2024 tarihli 7501 sayılı Kanun’la eklenmiştir.

3. Elektrik Direği Kamulaştırma Bedeli Nasıl Hesaplanır?

Elektrik direği kamulaştırma bedeli, mahkemece görevlendirilen en az üç kişilik bilirkişi kurulunun raporu üzerinden belirlenir; bilirkişilerden birinin gayrimenkul değerleme uzmanı veya taşınmaz geliştirme alanında yüksek lisans ya da doktora yapmış bir uzman olması zorunludur (2942 m.15). Bilirkişi kurulu taşınmazın cinsini, yüzölçümünü ve değerini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsurlarını ayrı ayrı belirtir ve Sermaye Piyasası Kurulunca kabul edilen değerleme standartlarına uygun, gerekçeli bir rapor düzenler (m.11).

3.1. Elektrik Direği Yerinin Mülkiyet Bedeli

Elektrik direği yerinin mülkiyet bedeli, direğin oturduğu alanın 2942 m.11’deki esaslara göre belirlenen değeridir. Direk yeri taşınmazın yalnız bir bölümünü kapladığı için bu kamulaştırma bir kısmi kamulaştırmadır ve kalan kısmın durumu bedeli etkiler (2942 m.12):

• Kalan kısmın değeri değişmiyorsa bedel, taşınmazın takdir edilen değerinden kamulaştırılan kısma düşen miktardır.
• Kalan kısmın değeri kamulaştırma nedeniyle düşüyorsa, eksilen değer kamulaştırılan kısmın bedeline eklenir.
• Kalan kısım yararlanmaya elverişli değilse, kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda dava açılmayan hallerde malik kamulaştırma kararının tebliğinden itibaren otuz gün içinde yazılı başvuruyla bu kısmın da kamulaştırılmasını isteyebilir.

3.2. Enerji Nakil Hattı İrtifak Bedeli ve Kıymet Düşüklüğü

Enerji nakil hattı irtifak bedeli, irtifak kurulması nedeniyle taşınmazda meydana gelen kıymet düşüklüğüdür. Kanun bu kalemi açıkça düzenler: kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı tesisinde, bu kamulaştırma sebebiyle taşınmazda meydana gelecek kıymet düşüklüğü gerekçeleriyle belirtilir ve bu kıymet düşüklüğü kamulaştırma bedelidir (2942 m.11).

Enerji nakil hattı irtifak bedelinde bilirkişi raporu bu nedenle yalnız bir oran veya toplam rakam vermekle yetinemez; kıymet düşüklüğünün gerekçesini de göstermek zorundadır (2942 m.11). Rapor denetlenirken taşınmazın niteliği, tamamının yüzölçümü, hattın parseli hangi yönden kestiği ve irtifak alanının parselin ne kadarını kapladığı birlikte okunur. Birden fazla parselden geçen hatta kıymet düşüklüğü her parsel için ayrı hesaplanır, çünkü m.11’deki unsurlar her taşınmaz için ayrı belirtilir. Taşınmaz imar uygulamasıyla oluşmuşsa hattın güncel imar parselinden mi yoksa önceki parselden mi geçtiği fen bilirkişisince ayrıca gösterilmelidir.

3.3. Elektrik Direği Kamulaştırma Bedelinde Arsa ve Arazi Ayrımı

Elektrik direği kamulaştırma bedeli, taşınmazın arazi mi arsa mı olduğuna göre farklı yöntemle hesaplanır. Arazilerde taşınmazın mevkii ve şartlarına göre olduğu gibi kullanılması halinde getireceği net gelir esas alınır (2942 m.11/1-f). Arsalarda ise kamulaştırma gününden önceki özel amacı olmayan emsal satışlara göre satış değeri esas alınır (m.11/1-g). Arsa niteliğindeki bir taşınmazda emsal satış karşılaştırması yapılmadan birim fiyatla değer biçilmesi bu hükümle bağdaşmaz; rapora itirazda emsallerin yakınlık, yüzölçümü ve satış tarihi bakımından karşılaştırılabilir olup olmadığı sorulur.

Elektrik direği kamulaştırma bedelinin tespitinde, kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer artışları dikkate alınmaz (2942 m.11). Değer tespitinde idarenin belgeleri mahkemeye verdiği gün esas alınır (m.15).

4. Elektrik Direği Kamulaştırmasını Hangi Kurum Yapar?

Elektrik direği kamulaştırmasında işlemi yapan kurum, hattın hangi elektrik piyasası faaliyetine ait olduğuna göre değişir. Davada karşı tarafın doğru belirlenmesi için bu ayrım önemlidir:

• Dağıtım: Dağıtım faaliyetinde bulunan lisans sahibi özel hukuk tüzel kişilerinin taşınmaz temini talepleri 2942 sayılı Kanun’a göre TEDAŞ tarafından yürütülür; TEDAŞ kararı kamu yararı kararı yerine geçer ve başka bir makamın onayına tabi değildir. Temin edilen taşınmazların mülkiyeti veya üzerindeki sınırlı ayni haklar TEDAŞ adına tescil edilir (6446 m.19/2-a, m.19/2-b).
• Üretim: Üretim faaliyetinde bulunan önlisans veya lisans sahibi özel hukuk tüzel kişilerinin taşınmaz temini talepleri Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından yürütülür ve Kurul kararı kamu yararı kararı yerine geçer (6446 m.19/1-a). Kamulaştırılan taşınmaz tesisin mülkiyetine sahip kamu kurum veya kuruluşu, bunlar yoksa Hazine adına tescil edilir; lisans sahibi lehine lisans süresiyle sınırlı bedelsiz irtifak kurulur (m.19/1-b).
• Kamu tüzel kişisi lisans sahipleri: Üretim, iletim veya dağıtım faaliyetinde bulunan önlisans veya lisans sahibi kamu tüzel kişileri, kendi faaliyetleriyle ilgili taşınmaz temini işlemlerini 2942 sayılı Kanun’a göre kendileri yürütür ve taşınmazlar bu tüzel kişiler adına tescil edilir (6446 m.19/4).

Elektrik direği kamulaştırma bedelini kimin ödeyeceği de faaliyete göre değişir. Üretim faaliyetlerinde kamulaştırma, devir, irtifak, kullanma izni ve kiralama bedelleri ile projeden kaynaklı tazminatlar önlisans veya lisans sahibi özel hukuk tüzel kişisi tarafından ödenir (6446 m.19/1-c). Dağıtım bölgelerinde özelleştirme tarihinde mevcut olan ve kamulaştırması tamamlanmamış tesislerin bedellerini TEDAŞ öder; özelleştirmeden sonra yapılan yeni dağıtım tesislerinin bedellerini ise lisans sahibi öder ve tarifeler yoluyla geri alır (m.19/2-c, m.19/2-ç).

Elektrik direği için kamulaştırılan taşınmaz, bedelin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde amacına uygun hiçbir işlem yapılmadan bırakılırsa malik veya mirasçıları bedeli kanuni faiziyle ödeyerek taşınmazı geri alabilir (2942 m.23). Bu durumda malikin geri ödeyeceği bedel, kamulaştırma bedelini ödemiş olan tüzel kişiye ödenir (6446 m.19/3).

5. Elektrik Direği Kamulaştırma Yapılmadan Dikildiyse

Elektrik direği kamulaştırma yapılmadan dikilmiş veya hat irtifak kurulmadan taşınmazın üzerinden geçirilmişse durum kamulaştırmasız el atmadır. Kanun, kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya hiç yapılmamış olmasına rağmen taşınmazlara kısmen veya tamamen ya da irtifak hakkı tesis etmek suretiyle malikin rızası olmaksızın fiilen el konulmasını ayrıca düzenler (2942 geçici m.6).

Elektrik direği veya hat için el koyma 9/10/1956 ile 4/11/1983 arasında gerçekleşmişse, bedel tespiti geçici 6. maddeye göre yapılır ve öncelikle uzlaşma usulünün uygulanması dava şartıdır (2942 geçici m.6). Uzlaşma sağlanamazsa uzlaşmazlık tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren üç ay içinde malik veya idare bedel tespiti davası açabilir; mahkeme el konulan taşınmazın veya üzerinde tesis edilen irtifak hakkının dava tarihindeki değerini tespit eder (geçici m.6). Bu tarihten sonraki el koymalarda başvuru yolu kamulaştırmasız el atma davası yazısında açıklanmıştır.

6. Elektrik Direği Kamulaştırma Bedeline İtiraz ve Görevli Mahkeme

Elektrik direği kamulaştırma bedeline itiraz, itirazın hangi işleme yöneldiğine göre farklı mercilere yapılır:

• Bedele itiraz: Satın alma usulüyle anlaşma sağlanamazsa idare taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açar (2942 m.10). Malik, bilirkişi raporuna karşı itirazlarını bu davada ileri sürer; tarafların bedele ilişkin istinaf ve temyiz hakları saklıdır (m.10). Satın alma usulünde anlaşmayla belirlenen bedele karşı ise itiraz davası açılamaz (m.8).
• Kamulaştırma işlemine karşı dava: Kamulaştırma işleminin hukuka aykırılığı, m.10 uyarınca mahkemece yapılan tebligat veya ilandan itibaren otuz gün içinde idari yargıda iptal davasıyla; maddi hatalar adli yargıda düzeltim davasıyla ileri sürülür (2942 m.14).
• Acele kamulaştırma kararına karşı dava: Enerji nakil hatları için acele kamulaştırma kararı alınmışsa, acele kamulaştırma işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar ivedi yargılama usulüyle görülür ve dava açma süresi otuz gündür (İYUK m.20/A). Ayrıntılar acele kamulaştırma yazısındadır.

7. Elektrik Direği Kamulaştırma Bedeline Faiz Uygulanır mı?

Elektrik direği kamulaştırma bedeli herhangi bir sebeple ödenmemişse, ödenmemiş kamulaştırma bedellerine kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz uygulanır (Anayasa m.46). Bedel tespiti ve tescil davasında ise 2942 m.10’daki faize ilişkin fıkra iptal edilmiştir; madde metninde bu fıkranın yerinde iptal şerhi yer alır (2942 m.10).

İptal kararları geriye yürümez (Anayasa m.153). Bu nedenle elektrik direği kamulaştırma bedeline faiz istenirken davanın açıldığı tarih ve o tarihte yürürlükte olan metin ayrıca belirlenmelidir; iptalden önce açılmış bir davada uygulanacak hüküm, iptalden sonra açılan davadakiyle aynı olmayabilir.

İlgili yazılar: Kamulaştırma Nedir? · Acele Kamulaştırma · Kamulaştırmasız El Atma · Kamulaştırma Kararının İptali Davası · 31/b Şerhi